Khung hướng dẫn phỏng vấn sâu là một tờ, hai tờ giấy liệt kê vài chủ đề lớn theo thứ tự, mỗi chủ đề có một câu chính mở rộng và vài câu hỏi sâu dự phòng. Nó không phải bảng hỏi đọc to. Cách soạn nhanh nhất: chép câu hỏi nghiên cứu cụ thể của bạn ra giấy, với mỗi câu viết hai đến ba câu chính hỏi về trải nghiệm có thật, rồi thêm câu mở để làm quen và câu kết để người tham gia nói nốt điều chưa được hỏi. Tối nay bạn làm xong bản nháp đầu tiên trong khoảng một giờ.
Khung này nằm ở hai chỗ trong quyển luận văn: trong đề cương (thường là phụ lục, kèm mô tả ở phần phương pháp) và trong chương phương pháp khi bạn giải thích dữ liệu được thu thế nào. Người hướng dẫn đọc nó để trả lời một câu: hỏi những câu này thì có thu được thứ trả lời câu hỏi nghiên cứu hay không. Phần dưới đi trọn một đề tài giả định ngành điều dưỡng, từ câu hỏi nghiên cứu tới khung hoàn chỉnh, và những chỗ hay bị gạch.
Khung hướng dẫn khác bảng hỏi ở chỗ nào
Bảng hỏi định lượng cần mọi người trả lời đúng một câu chữ, đúng một thứ tự, để đếm và so sánh được. Khung hướng dẫn phỏng vấn sâu thì ngược lại: nó giữ cho bạn không quên chủ đề nào, nhưng cho phép đổi thứ tự, đổi cách hỏi theo lời người tham gia, và đi sâu vào chỗ họ nói nhiều. Nhiều khoa gọi đây là phỏng vấn bán cấu trúc; có nơi gọi là đề cương phỏng vấn hoặc bộ câu hỏi gợi ý. Cách gọi có thể khác theo khoa, bản chất giống nhau.
Hệ quả thực tế: khung không cần dài. Một buổi phỏng vấn khoảng một giờ thường chỉ đi được năm đến tám câu chính, vì mỗi câu chính mở ra cả chuỗi câu hỏi sâu. Người mới hay soạn hai, ba chục câu, rồi trong buổi phỏng vấn đọc lần lượt như phát phiếu, người tham gia trả lời ngắn từng câu, bản chép ra toàn câu một dòng. Đó là dấu hiệu khung đang được dùng như bảng hỏi.
Một phép thử đơn giản: đọc từng câu và tự hỏi người tham gia có trả lời được bằng một chữ "có", "không" hay một con số không. Nếu được, câu đó thuộc về bảng hỏi hoặc phiếu thông tin chung, không thuộc phần chính của khung.
Năm bước soạn khung từ câu hỏi nghiên cứu
Làm theo đúng thứ tự này; bỏ bước đầu là bước sau dễ trôi khỏi đề tài.
- Chép câu hỏi nghiên cứu cụ thể ra đầu trang. Mỗi câu hỏi cụ thể sẽ thành một khối chủ đề trong khung. Nếu đề cương có ba câu hỏi, khung có ba khối chính.
- Với mỗi câu hỏi, liệt kê điều bạn cần nghe để trả lời được nó. Viết dạng gạch đầu dòng: sự việc, cảm nhận, cách xử lý, người liên quan, thay đổi theo thời gian. Đây là danh sách "cần nghe", chưa phải câu hỏi.
- Biến mỗi khối thành một đến ba câu chính mở rộng. Bắt đầu bằng "Anh chị kể giúp…", "Lần gần nhất… diễn ra thế nào", "Một ngày điển hình của anh chị…". Hỏi về chuyện đã xảy ra, không hỏi ý kiến chung.
- Dưới mỗi câu chính, ghi hai đến bốn câu hỏi sâu dự phòng. Viết ngắn, chỉ để nhắc mình: "lúc đó làm gì tiếp", "ai khác có mặt", "khác lần trước ở chỗ nào". Không bắt buộc hỏi hết.
- Thêm câu mở và câu kết, rồi sắp lại thứ tự từ dễ đến khó. Chuyện nhạy cảm (sai sót, mâu thuẫn với cấp trên, thu nhập) để giữa hoặc gần cuối, khi người tham gia đã quen giọng bạn.
Xong năm bước, đặt khung cạnh mục tiêu nghiên cứu và đánh dấu: mục tiêu nào chưa có câu chính nào phục vụ. Thiếu thì bổ sung; câu chính nào không phục vụ mục tiêu nào thì cân nhắc bỏ.
Khung mẫu điền sẵn với một đề tài giả định
Đề tài giả định: "Trải nghiệm của điều dưỡng trẻ trong ca đêm ở một bệnh viện tuyến tỉnh". Câu hỏi cụ thể giả định: (1) Điều dưỡng trẻ gặp những khó khăn gì trong ca đêm? (2) Họ xử lý các khó khăn đó như thế nào? (3) Họ cần hỗ trợ gì từ đồng nghiệp và quản lý? Khung rút gọn dưới đây ghép từng phần với câu hỏi nó phục vụ.
| Phần | Câu hỏi trong khung | Câu hỏi sâu dự phòng | Phục vụ câu hỏi nghiên cứu |
|---|---|---|---|
| Câu mở | Anh chị vào nghề được bao lâu, và bắt đầu nhận ca đêm từ khi nào? | Hồi đầu được ai hướng dẫn ca đêm? | Làm quen, bối cảnh |
| Câu chính 1 | Anh chị kể giúp ca đêm gần nhất, từ lúc nhận ca tới lúc giao ca. | Lúc nào trong ca thấy khó nhất? Vì sao lúc đó? | (1) |
| Câu chính 2 | Có lần nào trong ca đêm anh chị thấy lúng túng không biết làm gì? Chuyện diễn ra thế nào? | Lúc đó anh chị làm gì đầu tiên? Ai biết chuyện? Sau đó ra sao? | (1), (2) |
| Câu chính 3 | Khi trong khoa chỉ còn ít người, anh chị và đồng nghiệp chia việc với nhau thế nào? | Có khi nào cách chia đó không ổn? Lần đó xử lý ra sao? | (2), (3) |
| Câu chính 4 | Nếu được thay đổi một điều cho ca đêm, anh chị muốn thay đổi điều gì? | Điều đó giúp được gì cụ thể? Ai có thể làm điều đó? | (3) |
| Câu kết | Còn điều gì về ca đêm mà mình chưa hỏi nhưng anh chị thấy quan trọng? | Anh chị có muốn nói thêm hay rút lại điều gì đã nói không? | Bổ sung, kiểm lại |
Để ý câu chính 4: hỏi "muốn thay đổi gì" vẫn là hỏi ý kiến, nhưng được neo bằng câu hỏi sâu về việc cụ thể. Câu "Theo anh chị bệnh viện nên cải thiện chế độ ca đêm thế nào?" sẽ ra câu trả lời chung chung, nghe như khẩu hiệu, khó phân tích.
Thông tin nền như tuổi, số năm công tác, khoa đang làm nên ghi vào một phiếu ngắn riêng trước hoặc sau buổi phỏng vấn, đừng nhét vào khung chính.
Những lỗi người hướng dẫn hay gạch đỏ
Câu hỏi dẫn dắt. "Ca đêm làm anh chị mệt mỏi và căng thẳng phải không?" đã đặt sẵn câu trả lời vào miệng người tham gia. Sửa thành "Anh chị thấy thế nào sau một ca đêm?" và để họ tự chọn từ.
Câu hỏi hai ý. "Anh chị gặp khó khăn gì và đã giải quyết thế nào?" khiến người tham gia trả lời một nửa. Tách làm hai, hỏi ý thứ hai sau khi ý thứ nhất đã được kể đủ.
Dùng từ chuyên môn của người nghiên cứu. "Anh chị có trải qua kiệt sức nghề nghiệp không?" là khái niệm trong khung lý thuyết của bạn, không phải ngôn ngữ của người tham gia. Hỏi về biểu hiện, để khái niệm cho lúc phân tích.
Khung không khớp câu hỏi nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu nói về "cách xử lý" nhưng khung chỉ hỏi "khó khăn", hoặc ngược lại. Khi viết chương kết quả bạn sẽ thiếu dữ liệu cho cả một mục tiêu.
Hỏi "vì sao" quá sớm và quá nhiều. Chữ "vì sao" lặp lại dễ nghe như chất vấn, người tham gia phải biện minh. Thay bằng "chuyện gì dẫn tới…", "lúc đó anh chị nghĩ gì", hỏi sau khi họ đã kể xong sự việc.
Thử khung trước khi đi phỏng vấn thật
Trước buổi phỏng vấn đầu tiên, thử khung với một người gần giống người tham gia nhưng không nằm trong mẫu, ví dụ một điều dưỡng ở khoa khác hoặc vừa chuyển công tác. Mục đích không phải lấy dữ liệu mà xem câu nào người ta hiểu khác ý bạn, câu nào khiến họ trả lời cụt, câu nào chạm vào chuyện họ chưa sẵn sàng nói.
Sau buổi thử, ghi ba thứ: câu nào phải giải thích lại, câu nào người thử tự nói tới trước khi bạn hỏi (có thể gộp), và thời gian thực tế. Nếu buổi thử kéo dài quá lâu so với thời gian bạn đã hẹn, cắt bớt câu chính, đừng cắt câu kết.
Khung được phép sửa trong quá trình thu thập, nhất là sau vài cuộc đầu khi xuất hiện chủ đề bạn chưa nghĩ tới. Điều quan trọng là ghi lại: phiên bản nào, sửa sau cuộc thứ mấy, vì sao sửa. Đoạn ghi đó sẽ đi vào chương phương pháp, cho thấy việc điều chỉnh là có lý do chứ không tuỳ hứng. Có khoa yêu cầu khung đã duyệt trong đề cương phải giữ nguyên hoặc phải báo khi sửa; xem hướng dẫn của trường, khoa bạn và báo người hướng dẫn trước khi đổi lớn.
Tình huống đi trọn: khung của chị Ngân bị trả về
Chị Ngân, điều dưỡng, học viên cao học, nộp khung gồm hai mươi hai câu, phần lớn dạng "Anh chị có thấy… không?". Người hướng dẫn trả về với một dòng nhận xét: "Đây là bảng hỏi, không phải khung phỏng vấn sâu."
Chị làm lại theo năm bước. Ba câu hỏi nghiên cứu thành ba khối. Mười câu "có thấy… không" về mệt mỏi, thiếu người, thiếu thuốc được gom lại thành đúng một câu chính: "Anh chị kể giúp ca đêm gần nhất". Những ý đó chuyển xuống thành câu hỏi sâu dự phòng, chỉ hỏi khi người tham gia chưa tự nhắc tới. Bốn câu về tuổi, thâm niên, khoa đang làm chuyển sang phiếu thông tin chung.
Bản mới còn năm câu chính, một câu mở, một câu kết. Chị thử với một đồng nghiệp đã chuyển sang khoa khác, phát hiện câu "lúng túng" khiến người thử ngại vì nghe như thừa nhận yếu kém, nên đổi thành "Có ca nào diễn ra không như anh chị dự tính không?". Chị ghi việc sửa này vào nhật ký phương pháp, gửi lại người hướng dẫn kèm hai dòng giải thích, rồi mới hẹn người tham gia đầu tiên.
Việc làm trong tuần này
- Chép câu hỏi nghiên cứu cụ thể ra đầu một trang trắng, kẻ mỗi câu một khối.
- Viết danh sách "cần nghe" cho từng khối trước khi viết bất kỳ câu hỏi nào.
- Soạn câu chính, gạch mọi câu trả lời được bằng có/không ở phần chính.
- Thử khung với một người ngoài mẫu, ghi thời gian và câu bị hiểu khác.
- Gửi người hướng dẫn bản khung kèm bảng "câu hỏi khung – câu hỏi nghiên cứu nó phục vụ", hỏi luôn khoa có yêu cầu nộp khung trong phụ lục đề cương hay không.
Không cần soạn sẵn từng câu hỏi sâu cho mọi tình huống. Câu hỏi sâu tốt nhất thường bật ra từ chính lời người tham gia; danh sách dự phòng chỉ để bạn không bí khi họ trả lời ngắn.
Cũng không cần in khung thành bản đẹp để đưa người tham gia đọc. Bản của bạn có thể đầy gạch xoá, mũi tên, chữ viết tay bên lề; điều quan trọng là bạn liếc vào là biết mình đang ở khối nào và còn khối nào chưa chạm tới. Nếu người tham gia hỏi xin xem trước câu hỏi, đưa họ danh sách chủ đề lớn là đủ, để họ chuẩn bị tinh thần mà không soạn sẵn câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Khung hướng dẫn phỏng vấn sâu nên có bao nhiêu câu?
Không có con số cố định. Với buổi khoảng một giờ, nhiều người hướng dẫn thấy năm đến tám câu chính là vừa, mỗi câu kèm vài câu hỏi sâu dự phòng. Khung càng dài, buổi phỏng vấn càng dễ thành đọc phiếu.
Có phải hỏi đúng thứ tự trong khung không?
Không bắt buộc. Nếu người tham gia tự kể sang chủ đề sau, cứ đi theo họ rồi quay lại chủ đề bị bỏ qua. Cuối buổi liếc khung để chắc mọi khối đã được chạm tới.
Khung có cần người hướng dẫn duyệt trước không?
Nên gửi trước khi phỏng vấn thật, kể cả khi trường không bắt buộc. Một số khoa yêu cầu khung nằm trong phụ lục đề cương hoặc hồ sơ đạo đức; hãy xem hướng dẫn của trường, khoa bạn.
Câu hỏi về thông tin cá nhân như tuổi, thâm niên đặt ở đâu?
Nên tách ra một phiếu thông tin ngắn, điền trước hoặc sau buổi phỏng vấn. Để trong khung chính, chúng chiếm thời gian và khiến phần mở đầu giống thủ tục hành chính.
Sửa khung giữa chừng có làm dữ liệu mất giá trị không?
Không, nếu bạn ghi rõ sửa gì, sau cuộc thứ mấy và vì sao. Điều chỉnh theo dữ liệu là đặc điểm bình thường của nghiên cứu định tính; điều cần tránh là sửa mà không ghi lại.
Một khung có dùng chung cho hai nhóm người tham gia khác nhau được không?
Được, nếu cùng câu hỏi nghiên cứu, nhưng thường phải chỉnh cách hỏi cho từng nhóm. Ví dụ điều dưỡng và người quản lý ca nhìn cùng sự việc từ vị trí khác nhau; soạn hai bản cùng khối chủ đề sẽ dễ so sánh hơn.