Hỏi sâu là những câu ngắn bạn nói ngay sau câu trả lời của người tham gia để họ kể thêm, kể cụ thể hơn, hoặc giải thích điều họ vừa nói, mà không đưa ý của bạn vào. Sáu kiểu dùng được ngay từ buổi phỏng vấn tới: nhắc lại từ khoá họ vừa dùng, im lặng chờ, xin một ví dụ cụ thể, hỏi trình tự "rồi sau đó", hỏi so sánh, và hỏi điều họ nghĩ lúc đó.
Khung hướng dẫn cho bạn biết hỏi gì; kỹ thuật hỏi sâu quyết định dữ liệu sâu hay nông. Ở chương kết quả, khác biệt hiện rõ: dữ liệu nông chỉ cho câu trích kiểu "cũng khó lắm em", dữ liệu sâu cho cả câu chuyện có thời điểm, người, việc làm và cảm nhận. Phần dưới có bảng sáu kiểu hỏi sâu, một đoạn chép bị người hướng dẫn gạch và bản sửa, với đề tài giả định ngành giáo dục.
Sáu kiểu hỏi sâu và khi dùng
Đề tài giả định: "Cách giáo viên tiểu học dùng phiếu học tập trong giờ toán". Cột ví dụ là câu bạn nói ngay sau lời người tham gia.
| Kiểu hỏi sâu | Dùng khi | Ví dụ câu nói | Cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Nhắc lại từ khoá | Họ dùng một từ quan trọng mà chưa giải thích | "Cô vừa nói phiếu bị loãng…" | Nhắc đúng từ của họ, không thay bằng từ của bạn |
| Im lặng chờ | Họ dừng giữa chừng, có vẻ còn ý | (gật đầu, đợi vài giây) | Người mới hay chen vào quá sớm |
| Xin ví dụ | Câu trả lời chung chung, khái quát | "Cô nhớ một tiết cụ thể như vậy không?" | Một ví dụ thật đáng hơn mười câu khái quát |
| Hỏi trình tự | Họ kể kết quả mà thiếu diễn biến | "Rồi sau đó lớp làm gì?" | Giữ thời gian theo đúng thứ tự họ kể |
| Hỏi so sánh | Cần thấy khác biệt, thay đổi | "Lớp năm nay khác lớp năm ngoái ở chỗ nào?" | Không gài sẵn hướng tốt hơn hay kém hơn |
| Hỏi suy nghĩ lúc đó | Cần lý do, cân nhắc | "Lúc thấy vậy cô nghĩ gì?" | Hỏi sau khi sự việc đã kể xong |
Không cần dùng đủ sáu kiểu trong một buổi. Phần lớn buổi phỏng vấn tốt chỉ xoay quanh ba kiểu: xin ví dụ, hỏi trình tự và im lặng chờ.
Câu hỏi sâu luôn ngắn. Nếu câu hỏi sâu của bạn dài hơn câu trả lời trước đó, có lẽ bạn đang giải thích hoặc gợi ý, không phải hỏi.
Bản chép bị gạch và bản sửa
Đây là đoạn chép từ buổi phỏng vấn đầu tiên của cô Hạnh, giáo viên đi học thạc sĩ, làm đề tài giả định ở trên. Người hướng dẫn gạch đỏ cả đoạn với ghi chú "bạn đang trả lời thay người tham gia".
Bản bị gạch. Người phỏng vấn: "Chị thấy dùng phiếu học tập có giúp học sinh tích cực hơn không?" Người tham gia: "Có, cũng có." Người phỏng vấn: "Chắc là các em hứng thú hơn vì được tự làm đúng không chị?" Người tham gia: "Ừ, đúng rồi." Người phỏng vấn: "Vậy còn khó khăn thì chắc là mất thời gian chuẩn bị nhỉ?" Người tham gia: "Ừ, mất thời gian."
Ba câu đều là câu hỏi có/không, câu thứ hai và thứ ba đã chứa sẵn câu trả lời. Dữ liệu thu được là sự đồng ý với giả định của người phỏng vấn, không phải trải nghiệm của người tham gia.
Bản sửa. Người phỏng vấn: "Chị kể giúp em một tiết gần đây chị dùng phiếu học tập." Người tham gia: "Tiết hôm thứ ba, bài so sánh số, chị phát phiếu theo nhóm bốn." Người phỏng vấn: "Rồi sau đó?" Người tham gia: "Được chừng năm phút thì hai nhóm làm xong, ngồi chơi, còn ba nhóm chưa hiểu đề." Người phỏng vấn: (im lặng chờ) Người tham gia: "Từ đó chị bắt đầu làm phiếu hai mức, ai xong mức một thì làm tiếp mức hai."
Bản sửa có thời điểm, nội dung bài, cách chia nhóm, một vấn đề cụ thể và cách người tham gia tự xử lý. Chi tiết "phiếu hai mức" là thứ người phỏng vấn không thể đoán trước, và chính nó mới là dữ liệu đáng giá.
Ba thói quen phải bỏ
Tóm hộ người tham gia. "À, ý chị là thiếu thời gian." Tóm hộ có vẻ lịch sự nhưng thay từ của họ bằng từ của bạn, và người tham gia thường gật cho xong. Muốn kiểm lại hiểu đúng chưa, nhắc nguyên từ họ dùng và để họ tự nói tiếp.
Kể chuyện của mình để đồng cảm. Học viên cao học hay phỏng vấn người cùng nghề nên dễ chen "em cũng bị vậy". Một câu ngắn để người tham gia thấy được hiểu thì được, nhưng kể dài là kéo buổi phỏng vấn về phía bạn.
Sửa hoặc đánh giá điều họ nói. "Thật ra làm như vậy là chưa đúng phương pháp đâu chị." Người tham gia không đến để được góp ý. Một lời đánh giá đủ làm họ dè dặt cả phần sau. Nếu thấy điều đáng lo về an toàn, xử lý sau buổi phỏng vấn và hỏi người hướng dẫn.
Hỏi sâu vào chuyện nhạy cảm
Đề tài nào cũng có chỗ nhạy cảm: sai sót trong công việc, quan hệ với cấp trên, thu nhập, chuyện gia đình. Ở những chỗ này, kỹ thuật hỏi sâu vẫn như cũ nhưng chậm hơn và cho người tham gia nhiều lối ra hơn.
Bắt đầu bằng câu hỏi về người khác trước khi hỏi về họ: "Trong trường, giáo viên hay gặp khó gì khi dự giờ có phiếu học tập?" Khi họ đã nói về chuyện chung, mới hỏi "Còn chị thì sao?". Nếu họ ngập ngừng, nói rõ họ có thể bỏ qua câu này. Nếu họ muốn tắt ghi âm một đoạn, tắt ngay, và đánh dấu trong ghi chép rằng đoạn đó không dùng làm dữ liệu trích.
Đừng hỏi sâu tới mức người tham gia phải kể điều làm họ tổn thương mà không giúp gì cho câu hỏi nghiên cứu. Ranh giới là câu hỏi nghiên cứu: chi tiết nào cần để trả lời nó thì hỏi, chi tiết nào chỉ để thoả tò mò thì dừng. Với nhóm người tham gia dễ tổn thương, hãy bàn trước với người hướng dẫn và xem hướng dẫn đạo đức của trường, khoa bạn.
Khi người tham gia xúc động, dừng hỏi sâu. Hỏi họ có muốn nghỉ một lát, uống nước, hay chuyển sang chủ đề khác không. Quay lại chủ đề đó hay không là do họ quyết định, không phải do khung hướng dẫn còn thiếu ý.
Luyện hỏi sâu trước buổi thật
Kỹ thuật hỏi sâu không học được bằng đọc. Cách luyện nhanh nhất là phỏng vấn thử với bạn cùng lớp về một chủ đề đời thường, như lần gần nhất họ chọn mua một món đồ, trong khoảng hai mươi phút, có ghi âm. Sau đó nghe lại và đánh dấu mỗi chỗ bạn nói: câu đó là câu hỏi mở, câu hỏi sâu, câu dẫn dắt, hay câu bạn tự kể. Đếm thử tỷ lệ thời gian bạn nói so với người kia.
Lần đầu nghe lại, hầu hết người mới thấy mình nói nhiều hơn mình tưởng và hỏi câu có/không nhiều hơn mình nghĩ. Đó là điều bình thường, và nhìn thấy nó trước buổi thật đỡ hơn nhiều so với nhìn thấy khi đang chép băng dữ liệu chính thức.
Sau mỗi buổi phỏng vấn thật, dành vài phút ghi lại một chỗ hỏi sâu tốt và một chỗ đã bỏ lỡ. Đến buổi thứ ba, thứ tư, bạn sẽ thấy các câu "rồi sau đó", "anh chị nhớ một lần cụ thể không" bật ra tự nhiên hơn.
Ghi chú bên lề trong lúc hỏi
Vừa nghe vừa hỏi sâu mà còn phải nhớ quay lại những ý bị bỏ dở là việc khó. Cách đơn giản là để một tờ giấy cạnh khung hướng dẫn và ghi những từ khoá rất ngắn trong lúc người tham gia đang nói: "phiếu hai mức", "tổ trưởng góp ý", "lớp ghép". Đó không phải ghi chép nội dung, vì đã có ghi âm, mà là danh sách những chỗ cần quay lại hỏi sâu khi họ kể xong mạch hiện tại.
Nếu ngắt lời để hỏi ngay, bạn làm đứt câu chuyện đang chảy. Đợi họ kể hết, rồi nhìn tờ ghi chú: "Lúc nãy chị có nhắc tới tổ trưởng góp ý, chị kể thêm chuyện đó giúp em." Câu hỏi sâu kiểu quay lại này cho người tham gia cảm giác được lắng nghe thật, vì bạn nhớ chi tiết họ chỉ nói thoáng qua.
Ghi chú bên lề cũng giữ những thứ máy ghi âm không bắt được: người tham gia chỉ tay về phía tủ đựng phiếu, cười khi nhắc tới một đồng nghiệp, im lặng lâu trước một câu hỏi. Sau buổi phỏng vấn, chép những ghi chú này vào nhật ký thực địa trong ngày, trước khi trí nhớ phai đi; khi chép băng, bạn đặt chúng vào đúng chỗ trong bản chép.
Việc làm tuần này
Trước buổi phỏng vấn thật tiếp theo:
- In bảng sáu kiểu hỏi sâu, dán ở trang đầu khung hướng dẫn.
- Phỏng vấn thử hai mươi phút với một người bạn, nghe lại, đánh dấu câu dẫn dắt và câu có/không.
- Với mỗi câu chính trong khung, viết sẵn một câu xin ví dụ cụ thể.
- Mở bản chép buổi phỏng vấn gần nhất, tìm ba chỗ người tham gia nói chung chung mà bạn chưa hỏi sâu, ghi lại để hỏi lại nếu có buổi thứ hai.
Không cần học thuộc tên gọi từng kiểu hỏi sâu. Sách phương pháp gọi chúng bằng nhiều tên khác nhau; điều cần là phản xạ dừng lại khi nghe câu trả lời chung chung và hỏi xin một chuyện cụ thể.
Nếu đã lỡ hỏi dẫn dắt ở vài buổi đầu, đừng xoá đoạn đó khỏi dữ liệu và cũng đừng giấu. Khi phân tích, đánh dấu những câu trả lời đến sau câu hỏi dẫn dắt và dựa vào chúng ít hơn; trong chương phương pháp, một câu ghi nhận rằng kỹ thuật phỏng vấn được điều chỉnh sau các buổi đầu là đủ. Người hướng dẫn đánh giá cao việc nhìn thấy và sửa, hơn là một bản chép trông hoàn hảo.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi sâu khác câu hỏi chính trong khung thế nào?
Câu hỏi chính được soạn trước và mở ra một chủ đề. Câu hỏi sâu nảy ra từ chính lời người tham gia để họ kể thêm, rõ hơn hoặc cụ thể hơn về điều vừa nói. Một câu chính thường kéo theo nhiều câu hỏi sâu.
Im lặng trong buổi phỏng vấn có làm người tham gia khó chịu không?
Vài giây im lặng kèm gật đầu thường được hiểu là bạn đang chờ họ nói tiếp. Nếu thấy họ lúng túng, nhắc lại từ khoá họ vừa dùng. Im lặng quá lâu mới gây khó chịu.
Người tham gia trả lời rất ngắn thì làm sao?
Chuyển sang xin một chuyện cụ thể: lần gần nhất, một ngày điển hình, một học sinh cụ thể. Câu hỏi về sự việc thật dễ trả lời dài hơn câu hỏi ý kiến chung.
Có nên hỏi lại một ý người tham gia đã trả lời không?
Nên, nếu câu trả lời mâu thuẫn hoặc chưa rõ, nhưng hỏi bằng cách nhắc lại lời họ chứ không chất vấn. Ví dụ: "Lúc nãy chị nói phiếu giúp lớp sôi nổi, giờ chị nói có nhóm ngồi chơi, chị kể thêm giúp em".
Làm sao biết mình đã hỏi dẫn dắt?
Nghe lại bản ghi: câu hỏi nào chứa sẵn một tính từ, một nhận định hoặc kết thúc bằng "đúng không", "phải không" thì nhiều khả năng là dẫn dắt. Đánh dấu và đổi thành câu mở cho buổi sau.
Có thể quay lại hỏi thêm người tham gia sau buổi phỏng vấn không?
Có, nếu họ đồng ý và bạn đã nói từ đầu là có thể liên hệ lại. Buổi thứ hai ngắn, tập trung vào vài chỗ chưa rõ, thường cho dữ liệu rất tốt.