Câu hỏi nghiên cứu của một khoá luận gần như luôn rơi vào bốn loại: mô tả (cái gì, bao nhiêu, ra sao), so sánh (nhóm này có khác nhóm kia không, khác ở đâu), quan hệ (yếu tố này đi cùng yếu tố kia thế nào) và giải thích quá trình (vì sao, bằng cách nào — thường làm bằng định tính). Mỗi loại có một khuôn câu riêng, và khuôn câu kéo theo luôn dữ liệu phải thu, cách phân tích, chương nào trả lời. Việc làm được ngay tối nay: lấy câu hỏi đang nằm trong đề cương, xếp nó vào một ô của bảng mẫu bên dưới, rồi viết lại theo đúng khuôn của ô đó.
Bước này nằm giữa phần tổng quan tài liệu và phần thiết kế nghiên cứu. Đọc xong tài liệu, bạn biết người khác đã hỏi gì; chọn được loại câu hỏi, bạn mới biết mình sẽ làm điều tra, phỏng vấn hay kết hợp. Khuôn mẫu dưới đây là khung làm việc, không phải quy định: mỗi khoa có mẫu đề cương và cách gọi riêng, nên viết xong thì đối chiếu với hướng dẫn của trường bạn trước khi nộp.
Vì sao phải biết câu hỏi của mình thuộc loại nào
Người hướng dẫn đọc câu hỏi nghiên cứu trước tiên, vì từ một câu đó họ đoán được cả phần còn lại. Câu mô tả cần một bức tranh đầy đủ về một nhóm, nên đòi mẫu đủ rộng và thước đo rõ. Câu so sánh cần ít nhất hai nhóm đo bằng cùng một thước. Câu quan hệ cần đo cả hai phía của mối quan hệ trên cùng những người trả lời. Câu giải thích quá trình cần lời kể chi tiết, nên thường đi với phỏng vấn sâu hoặc quan sát.
Lỗi hay gặp nhất không phải là viết câu sai ngữ pháp mà là lẫn loại: đề cương ghi câu hỏi so sánh nhưng bảng hỏi chỉ phát cho một nhóm; câu hỏi viết "vì sao" nhưng công cụ là phiếu trắc nghiệm toàn câu đóng, không ai kể được vì sao. Tới chương kết quả, số liệu không trả lời được câu đã hứa, và người đọc thấy ngay chỗ hở.
Biết loại câu hỏi còn giúp bạn viết đúng mức. Câu mô tả không cho phép kết luận nguyên nhân. Câu quan hệ trên số liệu một lần khảo sát cho biết hai thứ đi cùng nhau, chưa đủ để nói thứ này gây ra thứ kia. Đặt đúng loại từ đầu là tự bảo vệ mình trước câu hỏi "căn cứ đâu mà kết luận vậy" ở buổi bảo vệ.
Bảng mẫu bốn loại câu hỏi, điền sẵn với đề tài giả định
Chép bảng này vào vở hoặc bảng tính. Cột "khuôn câu" là chỗ bạn thay phần trong ngoặc vuông bằng nội dung của mình. Các ví dụ đều là đề tài giả định, cố ý lấy từ nhiều ngành để bạn thấy khuôn không phụ thuộc chuyên ngành.
| Loại | Khuôn câu | Ví dụ (đề tài giả định) | Dữ liệu cần | Hướng phân tích |
|---|---|---|---|---|
| Mô tả | Thực trạng [hiện tượng] ở [đối tượng] tại [địa bàn] trong [thời gian] như thế nào? | Hộ gia đình ở một phường mua rau từ những nguồn nào trong một tuần điển hình? | Bảng hỏi cho một mẫu hộ; câu hỏi về từng nguồn mua trong tuần | Tần suất, tỷ lệ, trung bình, trung vị |
| So sánh | [Đặc điểm] khác nhau thế nào giữa [nhóm A] và [nhóm B]? | Thời gian tự học mỗi tuần của sinh viên năm hai có làm thêm và không làm thêm khác nhau thế nào? | Cùng một thước đo cho cả hai nhóm; đủ người ở mỗi nhóm | So sánh nhóm (gọi tên hướng, chọn phép cụ thể ở chương phương pháp) |
| Quan hệ | [Yếu tố X] liên hệ với [kết quả Y] ở [đối tượng] theo chiều nào và mạnh tới đâu? | Thu nhập của hộ liên hệ thế nào với mức giá tối đa hộ sẵn lòng trả cho một bó rau an toàn? | Đo X và Y trên cùng một người trả lời | Bảng chéo, tương quan |
| Giải thích quá trình | [Đối tượng] trải qua, xử lý, hiểu [hiện tượng] như thế nào, và vì sao lại như vậy? | Điều dưỡng trẻ ở một bệnh viện tuyến tỉnh xoay xở thế nào với mệt mỏi trong ca đêm? | Phỏng vấn sâu, quan sát, ghi chép thực địa | Mã hoá, gom mã thành chủ đề |
Cột "hướng phân tích" chỉ gọi tên hướng đi. Chọn phép tính hay kỹ thuật cụ thể là việc của chương phương pháp, dựa vào loại biến và cỡ mẫu thật. Điều cần nhớ ở bước này: một khi đã chọn ô nào, ba cột bên phải của ô đó trở thành lời hứa mà luận văn phải giữ.
Câu hỏi "ảnh hưởng", "tác động": loại thứ năm hay một cái bẫy
Rất nhiều đề tài khoá luận có tên "Ảnh hưởng của… đến…" hoặc "Các yếu tố tác động đến…". Về mặt lập luận, đó là câu hỏi nhân quả: muốn nói X gây ra Y, bạn cần X xảy ra trước, cần loại trừ những lời giải thích khác, và lý tưởng nhất là có nhóm đối chứng hoặc theo dõi theo thời gian. Một lần phát phiếu cắt ngang không làm được những việc đó.
Không có nghĩa là bạn phải bỏ chữ "ảnh hưởng". Nhiều khoa vẫn chấp nhận tên đề như vậy theo thói quen của ngành. Việc cần làm là viết câu hỏi bên trong cho đúng mức thiết kế cho phép. Ví dụ với đề tài giả định về làm thêm và tự học: tên đề giữ "Ảnh hưởng của làm thêm đến thời gian tự học của sinh viên năm hai", nhưng câu hỏi viết "Số giờ làm thêm mỗi tuần liên hệ thế nào với số giờ tự học mỗi tuần?" và phần phương pháp nói rõ thiết kế cắt ngang chỉ cho thấy liên hệ.
Nếu đề tài thật sự muốn trả lời nhân quả, ví dụ so sánh năng suất trước và sau khi đổi giống lúa trên cùng những thửa ruộng, hãy bàn với người hướng dẫn về thiết kế trước – sau hoặc có nhóm so sánh ngay từ đề cương. Đổi thiết kế lúc đã thu xong số liệu thì không còn kịp.
Một đề tài thường cần mấy loại câu hỏi
Đi từ mô tả trước. Hầu hết khoá luận định lượng mở bằng một câu mô tả: thực trạng đang thế nào. Không có nền mô tả, câu so sánh hay quan hệ phía sau không có chỗ dựa, người đọc không biết con số so sánh đang đứng trên bức tranh nào.
Sau đó là một câu so sánh hoặc quan hệ. Đây thường là phần "có ý nghĩa" của đề tài. Chọn một trong hai là đủ cho khoá luận cử nhân; luận văn có thể cần cả hai. Số câu hỏi cụ thể bao nhiêu là vừa thì tuỳ hướng dẫn của trường, nhiều nơi thường để từ hai đến bốn câu, bạn kiểm lại quy định của khoa mình.
Câu giải thích quá trình đi riêng hoặc đi kèm. Đề tài định tính thuần có thể chỉ gồm câu "như thế nào", "vì sao", mỗi câu soi một khía cạnh. Đề tài hỗn hợp thường đặt câu giải thích sau câu định lượng: số liệu cho thấy có chênh lệch, phỏng vấn giải thích vì sao chênh.
Ví dụ đi trọn một đề tài giả định. Đề tài "Mức sẵn lòng trả cho rau an toàn của hộ gia đình ở một phường" có thể gồm: (1) hộ đang mua rau từ những nguồn nào; (2) mức giá tối đa hộ sẵn lòng trả khác nhau thế nào giữa hộ có trẻ nhỏ và hộ không có trẻ nhỏ; (3) thu nhập liên hệ thế nào với mức sẵn lòng trả. Ba câu, ba loại, một mạch: mô tả, so sánh, quan hệ.
Tình huống: câu hỏi của Linh bị trả về vì "không rõ hỏi gì"
Linh, sinh viên năm tư ngành kinh tế, nộp đề cương với câu hỏi: "Người tiêu dùng nghĩ gì về rau an toàn và có sẵn sàng mua không?" Người hướng dẫn ghi bên lề: "Hỏi gì? Mô tả, so sánh hay quan hệ?" Cách Linh sửa, theo đúng bảng mẫu:
- Tách câu gốc: "nghĩ gì về rau an toàn" là một câu mô tả về nhận thức; "có sẵn sàng mua không" là câu có/không, cần đổi thành mức độ.
- Xếp vào ô: câu một vào ô mô tả, câu hai vào ô quan hệ vì Linh thật ra muốn biết điều gì đi cùng với mức sẵn lòng trả.
- Viết lại theo khuôn: "Hộ gia đình ở phường A hiểu thế nào là rau an toàn?" và "Mức giá tối đa hộ sẵn lòng trả liên hệ thế nào với thu nhập và số trẻ nhỏ trong hộ?"
- Đối chiếu cột dữ liệu: Linh nhận ra phải đo thu nhập và số trẻ nhỏ, trước đó bảng hỏi dự kiến không có hai câu này.
- Gửi lại kèm một dòng giải thích ngắn: "Em tách câu cũ thành hai câu, một mô tả, một quan hệ; bảng hỏi bổ sung hai biến."
Điều đáng chú ý là phần sửa không nằm ở câu chữ cho hay hơn mà ở chỗ Linh phát hiện bảng hỏi đang thiếu biến. Đó là lợi ích thật của việc xếp loại câu hỏi: nó lộ ra chỗ thiếu trước khi bạn ra thực địa.
Câu hỏi về giải pháp: viết thế nào cho đúng mức
Đề cương ở nhiều ngành ứng dụng hay có câu "Giải pháp nào để nâng cao…?". Câu này khó vì nó không thu được bằng dữ liệu theo kiểu ba câu trước: giải pháp là thứ bạn suy ra từ kết quả, không phải thứ bạn đo. Một số khoa chấp nhận nó như câu hỏi cuối, một số khoa yêu cầu để phần này ở mục kiến nghị. Xem mẫu đề cương của khoa bạn để biết cách nào được dùng.
Nếu giữ câu giải pháp, hãy buộc nó vào kết quả: "Từ những rào cản được xác định ở câu hỏi 2, có thể đề xuất những điều chỉnh nào cho đơn vị?" Viết như vậy, phần đề xuất của bạn phải dẫn ngược về từng rào cản đã tìm ra, không được thêm giải pháp không có căn cứ trong số liệu.
Một cách khác là hỏi ý kiến người trong cuộc về giải pháp, ví dụ phỏng vấn quản lý hợp tác xã về điều kiện để nông dân đổi giống. Khi đó câu hỏi trở thành câu giải thích quá trình đúng nghĩa, có dữ liệu riêng, và phần đề xuất có thêm tiếng nói của người thực hiện thay vì chỉ là ý của người viết.
Việc làm tối nay và khi nào cần hỏi người hướng dẫn
Bạn có thể làm xong phần này trong một buổi tối nếu đã có bản nháp câu hỏi:
- Chép mọi câu hỏi đang có trong đề cương ra một trang riêng, mỗi câu một dòng.
- Đánh dấu loại của từng câu: mô tả, so sánh, quan hệ, giải thích quá trình. Câu nào không xếp được thì có thể đang chứa hai ý hoặc chưa rõ hỏi gì.
- Viết lại câu chưa xếp được theo khuôn của ô gần nhất.
- Với mỗi câu, ghi một dòng "dữ liệu cần" và tự hỏi: mình có thu được dữ liệu này với thời gian và địa bàn đang có không?
- Gạch những câu không thu được dữ liệu, hoặc ghi chú để bàn với người hướng dẫn.
- Mang trang này đi gặp người hướng dẫn thay vì mang cả đề cương dài: hỏi thẳng "câu này em xếp vào loại so sánh, thầy cô thấy có phù hợp với thiết kế không?"
Có hai trường hợp nên hỏi sớm thay vì tự quyết: khi đề tài có chữ "ảnh hưởng" mà bạn không chắc thiết kế cho phép nói nhân quả, và khi khoa có mẫu đề cương quy định cách trình bày câu hỏi khác với khuôn ở đây. Mẫu của trường luôn được ưu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi nghiên cứu có bắt buộc phải kết thúc bằng dấu chấm hỏi không?
Phần lớn khoa viết câu hỏi nghiên cứu dưới dạng câu hỏi có dấu chấm hỏi, còn mục tiêu viết dạng câu khẳng định bắt đầu bằng động từ. Một số mẫu đề cương lại gộp hai phần này. Bạn xem mẫu của khoa mình, nhưng dù trình bày cách nào, nội dung vẫn phải chỉ rõ cần trả lời điều gì.
Đề tài định tính có dùng được câu hỏi so sánh không?
Dùng được, nhưng so sánh trong định tính là so sánh cách trải nghiệm, cách hiểu giữa các nhóm người tham gia chứ không phải so con số. Ví dụ hỏi điều dưỡng làm ca đêm cố định và ca xoay vòng xoay xở với mệt mỏi khác nhau thế nào. Bạn cần chọn người tham gia đủ đại diện cho cả hai nhóm.
Một khoá luận cử nhân nên có bao nhiêu câu hỏi nghiên cứu?
Không có con số chung cho mọi nơi. Nhiều khoa thường để một câu hỏi chung và vài câu cụ thể, nhưng số lượng do hướng dẫn của trường và quy mô đề tài quyết định. Ít câu mà trả lời trọn vẹn tốt hơn nhiều câu trả lời nửa vời, nhất là khi thời gian làm đề tài chỉ vài tháng.
Câu hỏi "có hay không" có phải lúc nào cũng sai?
Không hẳn sai, nhưng câu có hay không thường quá mỏng cho một luận văn vì câu trả lời chỉ là một chữ. Hầu hết trường hợp nên đổi thành câu hỏi về mức độ, chiều hướng hoặc khác biệt, ví dụ "khác nhau thế nào" thay cho "có khác nhau không", để kết quả có nội dung để phân tích và bàn luận.
Xếp loại câu hỏi xong rồi thì bước tiếp theo là gì?
Bước tiếp theo là chuyển mỗi câu hỏi thành một mục tiêu cụ thể có động từ kiểm được, rồi ghi mỗi câu vào một dòng của ma trận nhất quán gồm câu hỏi, mục tiêu, dữ liệu, cách thu và cách phân tích. Ma trận đó sẽ đi theo bạn tới chương kết quả để soát xem đã trả lời đủ chưa.