KhaoCuu.comKhảo Cứu
Tổng quan tài liệu và khung lý thuyết

Mô hình nghiên cứu đề xuất: đi từ lý thuyết đã đọc tới từng mũi tên có căn cứ

Cách dựng mô hình nghiên cứu từ một lý thuyết nền và các nghiên cứu trước: bảng căn cứ cho từng mũi tên, khi nào thêm hay bớt yếu tố, lỗi ghép mô hình cho đẹp.

At a break table on a small factory floor, a thirty-something Vietnamese man in a work shirt sketches boxes and arrows on a blank notepad, side view, cool daylight

Mô hình nghiên cứu đề xuất là sơ đồ các yếu tố và quan hệ mà bạn sẽ xem xét, và mỗi ô, mỗi mũi tên trong đó phải chỉ ra được nó đến từ đâu: từ lý thuyết nền, từ nghiên cứu trước, hay từ đặc thù bối cảnh có căn cứ. Cách dựng là bắt đầu từ một lý thuyết nền, rồi điều chỉnh bằng những gì các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy, chứ không gom mọi yếu tố từng gặp vào một hình. Việc làm ngay: kẻ một bảng với ba cột "quan hệ – căn cứ lý thuyết – căn cứ nghiên cứu trước", và điền cho từng mũi tên trong mô hình nháp của bạn.

Bài này đi trọn một ví dụ giả định ngành kỹ thuật, từ lý thuyết nền tới mô hình, chỉ cách quyết định thêm hay bớt yếu tố, và những lỗi khiến mô hình bị hỏi vặn ở buổi duyệt đề cương.

Mô hình đứng ở đâu giữa tổng quan và các chương sau

Mô hình nghiên cứu là điểm hội tụ của chương tổng quan. Mọi thứ bạn đọc về lý thuyết và kết quả của người đi trước được nén lại thành một hình. Đồng thời nó là điểm xuất phát của các chương sau: mỗi ô trở thành một khái niệm cần đo, mỗi mũi tên trở thành một câu hỏi hay một giả thuyết, và cách bạn phân tích dữ liệu phải trả lời đúng những mũi tên ấy.

Vì nằm ở chỗ nối, mô hình là nơi hai lỗi lớn hay lộ ra. Lỗi thứ nhất: mô hình không bắt nguồn từ tổng quan, các yếu tố xuất hiện mà người đọc không thấy đã được bàn ở đâu trước đó. Lỗi thứ hai: mô hình không khớp với dữ liệu thu được, có ô vẽ ra mà không có câu hỏi nào trong phiếu đo nó.

Ở nhiều khoa kinh tế, quản trị và kỹ thuật, tên gọi "mô hình nghiên cứu đề xuất" được dùng cho thứ mà sách phương pháp gọi là khung khái niệm. Ở những ngành khác, cách gọi có thể khác. Bài này dùng tên mô hình nghiên cứu cho các đề tài định lượng xem xét yếu tố ảnh hưởng.

Tình huống: anh Phong và mô hình mười hai yếu tố

Anh Phong là kỹ sư ở một xưởng cơ khí, học cao học, chọn đề tài giả định "Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ quy trình an toàn của công nhân ở một xưởng cơ khí". Mô hình nháp của anh có mười hai ô, mỗi ô lấy từ một bài báo khác nhau, đều có mũi tên chỉ vào "tuân thủ". Ở buổi gặp, người hướng dẫn hỏi: "Lý thuyết nào gắn mười hai yếu tố này lại với nhau? Bảng hỏi của anh sẽ dài bao nhiêu?".

Anh Phong quay lại tài liệu và nhận ra nhiều bài anh đọc dựa trên cùng một lý thuyết nền: thuyết hành vi có kế hoạch. Theo lý thuyết này, ý định thực hiện một hành vi chịu ảnh hưởng của thái độ đối với hành vi đó, của chuẩn chủ quan (cảm nhận về việc những người quan trọng với mình mong mình làm gì) và của nhận thức về khả năng kiểm soát hành vi; ý định cùng với nhận thức kiểm soát dẫn tới hành vi.

Từ đó, mô hình mới có khung xương ba yếu tố của lý thuyết. Anh xem lại mười hai yếu tố cũ: một số thật ra là cách gọi khác của chuẩn chủ quan (ý kiến của tổ trưởng, ý kiến của đồng nghiệp), một số nằm trong nhận thức kiểm soát (có đủ đồ bảo hộ, có đủ thời gian làm đúng quy trình). Chỉ một yếu tố có căn cứ để thêm vào ngoài lý thuyết: áp lực sản lượng, vì nhiều nghiên cứu về an toàn lao động trong sản xuất cho thấy nó làm công nhân bỏ qua bước an toàn.

Mô hình cuối có sáu ô thay vì mười hai (ba yếu tố của lý thuyết, áp lực sản lượng, ý định và hành vi tuân thủ), mũi tên nào cũng có căn cứ. Việc tiếp theo của anh là chuyển từng ô sang khái niệm cần đo, và trao đổi với người hướng dẫn về việc anh đang làm việc ngay tại xưởng, người được khảo sát có thể ngại trả lời thật về chuyện bỏ qua quy trình.

Bảng căn cứ cho từng mũi tên

Bảng này là công cụ quan trọng nhất khi dựng mô hình. Nó không nhất thiết phải đưa nguyên vào luận văn, nhưng nội dung của nó chính là phần lập luận cho mô hình. Các dòng dưới đây điền cho đề tài giả định của anh Phong; nguồn ghi là tác giả giả định.

Quan hệ (mũi tên)Căn cứ lý thuyếtCăn cứ nghiên cứu trướcĐặc thù bối cảnh của đề tài
Thái độ với quy trình an toàn → ý định tuân thủLuận điểm chính của lý thuyết nềnNhiều nghiên cứu ở công nhân xây dựng, sản xuất cùng hướng (giả định A, B)Công nhân lâu năm có thể có thái độ hình thành từ kinh nghiệm riêng
Ý kiến của tổ trưởng, đồng nghiệp → ý định tuân thủChuẩn chủ quanKết quả không đều: mạnh ở một số nghiên cứu, yếu ở số khác (giả định C, D)Xưởng nhỏ, quan hệ tổ nhóm gần gũi
Áp lực sản lượng → hành vi tuân thủ (ngược chiều)Không có trong lý thuyết nền gốc; bổ sungMột số nghiên cứu về an toàn trong sản xuất ghi nhận (giả định E, F)Xưởng làm theo đơn hàng, có thời điểm dồn việc

Dòng thứ ba là ví dụ của một yếu tố bổ sung ngoài lý thuyết. Bổ sung là hợp lệ, nhưng phải có căn cứ từ nghiên cứu trước và phải nói rõ đó là phần mở rộng của bạn, không phải của lý thuyết gốc. Ô cuối cùng của mỗi dòng là chỗ thể hiện bạn hiểu bối cảnh của mình, không chỉ chép mô hình của người khác.

Lý thuyết kinh điển: dùng đúng chỗ thay vì gán nhãn

Một lý thuyết nổi tiếng trong ngành có sức hút riêng: nêu tên nó ở đầu chương làm luận văn trông vững hơn. Nhưng người chấm không đánh giá việc bạn biết tên lý thuyết, họ đánh giá việc lý thuyết đó làm được gì cho đề tài. Một lý thuyết được dùng đúng chỗ khi ba điều cùng đúng: khái niệm của nó xuất hiện thành ô trong mô hình, luận điểm của nó là căn cứ cho mũi tên, và ở chương bàn luận bạn quay lại nó để lý giải kết quả.

Cũng cần dùng lý thuyết đúng phạm vi của nó. Thuyết hành vi có kế hoạch giải thích hành vi có chủ ý; với những hành vi gần như tự động, làm theo thói quen, sức giải thích của nó có giới hạn, và nhiều tài liệu đã bàn về điều đó. Ở đề tài của anh Phong, một phần việc tuân thủ an toàn là thói quen thao tác, nên trong phần lý thuyết anh nêu rõ giới hạn này và nói mình sẽ lưu ý khi diễn giải. Thừa nhận giới hạn của lý thuyết nền không làm luận văn yếu đi, mà cho thấy bạn hiểu nó.

Cách kiểm nhanh: với mỗi lý thuyết được nhắc trong luận văn, tìm xem nó còn xuất hiện ở chương kết quả hay bàn luận không. Không xuất hiện lần nào thì đó là nhãn, nên bỏ hoặc dùng thật.

Thêm hay bớt yếu tố: bốn câu tự hỏi

Yếu tố này có căn cứ ở đâu? Nếu chỉ xuất hiện trong một bài, hoặc chỉ là cảm nhận từ công việc, cân nhắc kỹ. Có thể ghi nhận nó bằng một câu hỏi mở trong phiếu thay vì đưa thành một ô trong mô hình.

Nó có trùng nghĩa với yếu tố khác không? Các nghiên cứu khác nhau hay gọi cùng một khái niệm bằng tên khác nhau. Hai ô trùng nghĩa trong một mô hình làm việc đo lường rối và lập luận lặp.

Mình có đo được nó trong điều kiện của mình không? Mỗi ô cần một cách đo khả thi với thời gian, quyền tiếp cận và độ dài phiếu mà người tham gia chịu được. Không đo được thì đừng vẽ.

Nó có giúp trả lời câu hỏi nghiên cứu không? Một yếu tố thú vị nhưng nằm ngoài câu hỏi làm mô hình phình ra. Ghi nó vào hướng nghiên cứu tiếp theo thay vì nhét vào.

Lỗi hay bị gạch khi trình bày mô hình

Những lỗi dưới đây thường bị hỏi ở buổi duyệt đề cương, và nếu không sửa thì quay lại ở buổi bảo vệ:

  • Ghép mô hình cho đẹp. Lấy yếu tố từ nhiều bài, mỗi bài một lý thuyết khác nhau, đặt cạnh nhau mà không có lý thuyết nào nối chúng.
  • Dùng tên lý thuyết làm nhãn. Nêu tên một lý thuyết kinh điển ở đầu chương rồi mô hình không có ô nào lấy từ đó.
  • Chép nguyên mô hình của một nghiên cứu khác mà không nói rõ là kế thừa, không nói vì sao phù hợp với bối cảnh mình. Kế thừa là hợp lệ, nhưng phải ghi nguồn và lý giải.
  • Mũi tên ngụ ý nhân quả trong khi thiết kế cắt ngang chỉ cho thấy liên hệ. Viết rõ trong phần phương pháp rằng thiết kế của bạn cho phép kết luận đến đâu.
  • Mô hình không khớp với phiếu: có ô không có câu hỏi đo, hoặc phiếu đo nhiều thứ không có trong mô hình.

Điều không cần làm: không cần mô hình phức tạp để trông công phu. Một mô hình ít ô mà mỗi ô có căn cứ và có cách đo thuyết phục hơn nhiều so với mô hình nhiều ô mà người viết không bảo vệ được từng mũi tên.

Việc làm tiếp theo trong tuần này

Nếu bạn đang có một mô hình nháp, hoặc chưa có gì ngoài danh sách yếu tố, làm theo thứ tự:

  1. Xác định lý thuyết nền mà phần lớn tài liệu sát đề tài đang dùng. Nếu tài liệu dùng nhiều lý thuyết, chọn một cái giải thích được câu hỏi của bạn tốt nhất.
  2. Vẽ khung xương theo lý thuyết nền.
  3. Đối chiếu danh sách yếu tố bạn có với khung xương: yếu tố nào là tên khác của ô có sẵn, yếu tố nào thật sự mới.
  4. Với yếu tố mới, điền bảng căn cứ. Không điền được thì để ra ngoài.
  5. Chuyển mỗi ô thành một khái niệm cần đo; phần chuyển khái niệm thành chỉ báo và biến sẽ làm tiếp ở bước câu hỏi và mục tiêu.
  6. Gửi người hướng dẫn sơ đồ kèm bảng căn cứ, hỏi cụ thể về yếu tố bổ sung bạn còn phân vân.

Mẫu trình bày mô hình, có cần kèm giả thuyết ngay sau mô hình hay không, và mô hình đặt ở chương nào là quy định của khoa; xem mẫu đề cương và luận văn của khoa bạn.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình nghiên cứu có bắt buộc phải dựa trên một lý thuyết không?

Với đề tài định lượng xem xét yếu tố ảnh hưởng, có một lý thuyết nền giúp mô hình chặt chẽ và dễ bảo vệ hơn nhiều. Một số đề tài khám phá có thể dựng mô hình chủ yếu từ nghiên cứu trước, nhưng cần nói rõ cách tiếp cận đó và căn cứ cho từng quan hệ.

Có được dùng lại nguyên mô hình của một nghiên cứu đã công bố không?

Được, nếu bạn ghi rõ là kế thừa từ nghiên cứu nào và lý giải vì sao mô hình phù hợp với bối cảnh của bạn. Kiểm lại một mô hình ở bối cảnh mới là hướng làm hợp lệ, miễn là trình bày trung thực về nguồn gốc.

Mô hình nên có bao nhiêu yếu tố?

Không có con số chuẩn. Số yếu tố phụ thuộc vào lý thuyết nền, câu hỏi và khả năng thu dữ liệu, nhất là độ dài phiếu mà người tham gia chịu được. Ít mà có căn cứ tốt hơn nhiều mà không bảo vệ được.

Mũi tên trong mô hình có nghĩa là nguyên nhân không?

Mũi tên thể hiện quan hệ bạn nghĩ có dựa trên lý thuyết. Nhưng với thiết kế cắt ngang, dữ liệu chỉ cho thấy liên hệ, không chứng minh được nhân quả. Khi viết kết luận, dùng lời phù hợp với thiết kế của bạn.

Đề tài định tính có cần mô hình nghiên cứu không?

Thường không cần mô hình để kiểm định. Đề tài định tính có thể có khung khái niệm làm định hướng, để ngỏ cho những gì mới xuất hiện từ dữ liệu. Ép đề tài định tính vào mô hình mũi tên là lệch với cách tiếp cận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138