Thảo luận nhóm tập trung là một buổi trò chuyện có điều phối với một nhóm nhỏ người cùng có trải nghiệm liên quan đề tài, để nghe họ bàn, đồng tình và phản bác nhau. Chọn nó khi câu hỏi nghiên cứu cần thấy quan điểm chung của một nhóm, những điểm người ta tranh luận, hay ngôn ngữ họ dùng với nhau; không chọn nó để "phỏng vấn nhiều người một lúc cho nhanh". Việc làm ngay: viết kịch bản buổi theo từng chặng thời gian, nhờ một người làm thư ký, và chuẩn bị sẵn câu để mời người im lặng nói và để chặn nhẹ người nói át.
Trong luận văn, thảo luận nhóm thường xuất hiện ở đề tài định tính hoặc hỗn hợp, đôi khi làm trước để soạn bảng hỏi. Ở chương phương pháp bạn sẽ phải mô tả: mấy nhóm, mỗi nhóm gồm ai, ai điều phối, diễn ra ở đâu, ghi lại thế nào. Bài dưới dùng đề tài giả định ngành du lịch, đi từ lúc chọn nhóm tới sau buổi thảo luận.
Chọn thảo luận nhóm hay phỏng vấn sâu
Hai công cụ không thay thế nhau. Đặt câu hỏi nghiên cứu cạnh bảng này trước khi chọn.
| Câu hỏi cần | Nghiêng về | Lý do |
|---|---|---|
| Trải nghiệm riêng, diễn biến theo thời gian của từng người | Phỏng vấn sâu | Cần thời gian và không gian riêng để kể chi tiết |
| Quan điểm chung, chuẩn mực của một nhóm | Thảo luận nhóm | Thấy được người ta đồng ý và phản bác nhau thế nào |
| Chuyện nhạy cảm, có thể bị đánh giá | Phỏng vấn sâu | Nói trước người khác dễ né hoặc nói theo số đông |
| Ý tưởng, từ ngữ để soạn bảng hỏi | Thảo luận nhóm | Nhiều người gợi ý nhau, sinh nhiều cách diễn đạt |
| Người tham gia có quan hệ cấp trên cấp dưới | Phỏng vấn sâu hoặc chia nhóm theo cấp | Người cấp dưới khó nói thật trước cấp trên |
Nhiều luận văn dùng cả hai: thảo luận nhóm để thấy bức tranh chung và các điểm tranh luận, phỏng vấn sâu với vài người để đi sâu vào trường hợp cụ thể. Khi dùng cả hai, ghi rõ trong chương phương pháp công cụ nào trả lời câu hỏi nghiên cứu nào.
Cách gọi cũng khác nhau: nơi gọi là thảo luận nhóm tập trung, nơi gọi là thảo luận nhóm có trọng tâm hay phỏng vấn nhóm. Phỏng vấn nhóm theo nghĩa hẹp là hỏi từng người trong nhóm lần lượt, khác thảo luận nhóm ở chỗ người tham gia ít trao đổi với nhau. Dùng một tên nhất quán trong cả quyển và theo cách gọi của khoa bạn.
Thành phần nhóm và số nhóm
Đồng nhất ở điểm then chốt, khác nhau ở chi tiết. Đề tài giả định "Trải nghiệm của chủ cơ sở lưu trú nhỏ khi khách giảm vào mùa thấp điểm ở một thị trấn ven biển": nhóm nên toàn chủ nhà nghỉ, nhà trọ nhỏ, khác nhau về số năm kinh doanh. Trộn chủ khách sạn lớn với chủ nhà trọ nhỏ thì người nhỏ dễ im.
Cỡ nhóm theo nguyên lý. Nhóm phải đủ người để có trao đổi nhưng đủ nhỏ để ai cũng có lượt nói. Nhiều sách phương pháp gợi ý khoảng sáu đến mười người; đề tài nhạy cảm hoặc người tham gia nói nhiều thì nhóm nhỏ hơn. Đây là gợi ý, không phải con số bắt buộc.
Ít nhất hai nhóm nếu có thể. Một nhóm duy nhất khó phân biệt điều gì là quan điểm của loại người tham gia, điều gì là do không khí riêng của buổi đó. Nếu chỉ làm được một nhóm, ghi điều này trong phần hạn chế.
Tránh người quen biết nhau quá thân hoặc có quan hệ quyền lực. Hai vợ chồng, chủ và người làm thuê, người cho vay và người vay trong cùng nhóm sẽ khiến buổi thảo luận nói những điều an toàn. Khi buộc phải mời người quen nhau, ghi nhận trong ghi chép.
Kịch bản buổi theo chặng: mẫu điền sẵn
Giả sử buổi dự kiến khoảng chín mươi phút. Thời lượng dưới đây là ví dụ tự đặt, điều chỉnh theo nhóm của bạn.
| Chặng | Thời gian ví dụ | Người điều phối làm gì | Thư ký ghi gì |
|---|---|---|---|
| Đón và làm quen | 10 phút | Chào, giới thiệu, nhắc quyền từ chối, xin đồng ý ghi âm, luật chơi: một người nói một lúc, không có đúng sai | Sơ đồ chỗ ngồi kèm mã từng người |
| Câu khởi động | 10 phút | "Mỗi anh chị kể ngắn cơ sở của mình mở được bao lâu và mùa nào đông khách nhất." | Ai nói trước, giọng điệu chung |
| Câu chính 1 | 20 phút | "Mùa thấp điểm vừa rồi, nhà anh chị xoay xở thế nào?" | Mã người nói, ý chính, chỗ đồng tình hoặc phản bác |
| Câu chính 2 | 20 phút | "Có cách nào các anh chị từng thử mà không hiệu quả?" | Như trên, kèm chỗ có tranh luận |
| Câu chính 3 | 15 phút | "Nếu được nhờ một điều từ người khác trong nghề, anh chị sẽ nhờ điều gì?" | Như trên |
| Tổng hợp và kết | 15 phút | Đọc lại vài ý chính vừa nghe, hỏi mọi người có muốn sửa, bổ sung gì; cảm ơn | Những chỗ người tham gia sửa lại |
Câu khởi động cho mỗi người nói một lần sớm. Người đã nói một câu ở phút đầu sẽ dễ nói tiếp hơn người im lặng tới phút thứ hai mươi.
Thư ký là người không tham gia trò chuyện, chỉ ghi. Nếu không có người hỗ trợ, ít nhất phải ghi âm và vẽ sơ đồ chỗ ngồi ngay đầu buổi, vì khi chép băng nhiều giọng chồng lên nhau rất khó biết ai nói câu nào.
Xử lý người nói át và người im lặng
Người nói át. Cảm ơn ý của họ rồi chuyển lượt có tên: "Ý của anh rõ rồi, em muốn nghe thêm chị ngồi cạnh xem nhà chị có giống vậy không." Nếu lặp lại, nhìn về phía người khác khi đặt câu hỏi tiếp và giữ tay nhẹ ra hiệu mời.
Người im lặng. Không gọi tên đột ngột kiểu kiểm tra bài. Đợi lúc chủ đề chạm tới trải nghiệm của họ: "Chị có nói lúc đầu là nhà chị mới mở hai năm, mùa vừa rồi với chị có khác gì không?"
Cả nhóm theo một người. Khi mọi người gật theo ý người có uy tín nhất, hỏi thẳng về khác biệt: "Có ai thấy nhà mình khác chuyện này không? Khác cũng là thông tin quý." Câu này cho phép người ta phản bác mà không mất lòng.
Lạc đề kéo dài. Ghi nhận và đưa về: "Chuyện này đáng bàn, em ghi lại, mình quay về chuyện mùa thấp điểm một chút." Đừng để lạc đề quá lâu vì thời gian của nhóm có hạn.
Người điều phối không tranh luận. Kể cả khi nghe điều bạn cho là sai, điều phối viên không phản bác hay giảng giải. Việc của bạn là để quan điểm hiện ra, không phải dẫn nhóm tới quan điểm đúng.
Tình huống: buổi đầu của Quân chỉ có hai người nói
Quân, học viên cao học ngành du lịch, tổ chức buổi thảo luận đầu tiên với tám chủ nhà trọ. Nghe lại băng, Quân thấy hai người nói gần hết thời gian; hai người khác cả buổi chỉ "dạ".
Khi xem lại sơ đồ chỗ ngồi, Quân nhận ra hai người nói nhiều là chủ cơ sở lâu năm, ngồi đầu bàn cạnh Quân; hai người im lặng mới mở chưa lâu, ngồi cuối bàn. Quân đã không có câu khởi động cho mỗi người nói một lần, và mỗi lần hỏi đều nhìn về đầu bàn.
Buổi thứ hai, Quân xếp bàn tròn, ngồi xen giữa, thêm chặng khởi động mỗi người một câu, và chuẩn bị sẵn câu chuyển lượt. Quân cũng tách nhóm: một nhóm cơ sở mở dưới ba năm, một nhóm lâu năm hơn, vì thấy hai nhóm có trải nghiệm khác hẳn. Quân ghi trong nhật ký phương pháp rằng buổi đầu có hạn chế về điều phối và giải thích cách dùng dữ liệu buổi đó khi phân tích: chủ yếu để hiểu quan điểm của nhóm lâu năm, không dùng để nói về nhóm mới mở.
Địa điểm, ghi âm và những thứ không cần làm
Chọn nơi trung lập với người tham gia: phòng họp thôn, quán nước vắng giờ nghỉ, một phòng học trống. Tránh trụ sở của cơ quan quản lý họ, vì ngồi ở đó người ta dễ nói như đang báo cáo. Ghế ngồi ngang nhau, không ai ngồi ghế cao hơn, không bàn chủ toạ. Đặt máy ghi âm ở giữa bàn; với nhóm đông, đặt hai máy ở hai đầu để giọng ở cuối bàn không bị nhỏ.
Không cần chuẩn bị bài trình bày hay giới thiệu dài về đề tài. Càng giải thích nhiều về điều bạn đang tìm, nhóm càng dễ nói theo hướng đó. Cũng không cần cố cho buổi thảo luận đi tới một kết luận chung; nhóm không thống nhất được ý kiến cũng là dữ liệu, có khi là dữ liệu quý nhất.
Về chi phí đi lại hay nước uống cho người tham gia, nhiều nơi có thói quen hỗ trợ một khoản nhỏ hoặc mời nước. Mức và cách làm nên hỏi người hướng dẫn và theo quy định của khoa, ghi lại trong chương phương pháp để người đọc biết người tham gia đến trong điều kiện nào.
Sau buổi thảo luận và việc làm tuần này
Trong vòng một ngày sau buổi thảo luận:
- Người điều phối và thư ký ngồi với nhau, ghi ba đến năm ý nổi bật, chỗ nhóm đồng thuận, chỗ tranh luận, không khí chung.
- Đối chiếu sơ đồ chỗ ngồi với ghi chép của thư ký để gắn mã người nói, trước khi quên giọng ai là ai.
- Ghi vào nhật ký những gì sẽ đổi cho buổi sau: câu hỏi nào không ra dữ liệu, chỗ ngồi, thời gian.
- Sao lưu bản ghi âm ở nơi an toàn theo cam kết bảo mật, xoá khỏi điện thoại cá nhân nếu đã hứa như vậy.
Tuần này, nếu đề tài của bạn đang tính dùng thảo luận nhóm: đặt câu hỏi nghiên cứu cạnh bảng so sánh ở trên và tự trả lời vì sao chọn thảo luận nhóm; viết kịch bản theo chặng; tìm người làm thư ký; hỏi người hướng dẫn có cần mô tả buổi thảo luận trong hồ sơ đạo đức hay đề cương không. Không cần thuê địa điểm sang trọng; một phòng yên, bàn tròn, đủ chỗ ngồi ngang nhau là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Thảo luận nhóm tập trung cần bao nhiêu người mỗi nhóm?
Nhiều sách phương pháp gợi ý khoảng sáu đến mười người, nhóm nhỏ hơn khi đề tài nhạy cảm. Đây là gợi ý theo nguyên lý, không phải quy định; xem thêm hướng dẫn của khoa và bàn với người hướng dẫn.
Một người vừa điều phối vừa ghi chép được không?
Được nhưng khó, vì điều phối đòi hỏi chú ý toàn bộ vào nhóm. Nếu không có thư ký, hãy ghi âm, vẽ sơ đồ chỗ ngồi ngay đầu buổi và ghi chép bù ngay sau buổi khi còn nhớ rõ.
Kết quả thảo luận nhóm có thể đếm như phiếu khảo sát không?
Không nên. Ý kiến trong nhóm chịu ảnh hưởng của nhau, nên đếm "bảy trên tám người đồng ý" dễ gây hiểu nhầm. Hãy mô tả mức đồng thuận, tranh luận và lý do, theo đúng bản chất định tính.
Có nên mời người quen của mình vào nhóm không?
Hạn chế, vì người quen dễ nói điều họ đoán bạn muốn nghe và làm người khác ngại. Nếu không tránh được, ghi lại trong nhật ký và cân nhắc khi phân tích phần họ nói.
Thảo luận nhóm trực tuyến có dùng được cho luận văn không?
Có thể, nhất là khi người tham gia ở xa. Nhóm trực tuyến nên nhỏ hơn và ngắn hơn, cần luật lượt nói rõ ràng. Mô tả hình thức và giới hạn trong chương phương pháp, theo hướng dẫn của khoa.
Một người tham gia muốn rút lời sau buổi thảo luận thì sao?
Tôn trọng yêu cầu và xử lý theo điều đã cam kết khi xin đồng ý. Vì lời của họ đan xen với người khác, hãy nói rõ ngay từ đầu buổi bạn sẽ xử lý phần dữ liệu đó ra sao.