Cách mời người tham gia phỏng vấn hiệu quả nhất với khoá luận là đi qua một người họ đã tin, nói ngắn gọn bạn là ai, cần họ kể chuyện gì, mất bao lâu, và họ có quyền từ chối. Tối nay bạn có thể viết xong ba thứ: danh sách người giới thiệu có thể nhờ, một lời mời dài khoảng năm câu, và một bảng theo dõi liên hệ để biết ai đã hẹn, ai cần nhắc, ai đã từ chối.
Bước này nằm giữa việc chọn người tham gia và buổi phỏng vấn đầu tiên, và thường tốn thời gian hơn người mới dự tính. Trong luận văn, nó hiện ra ở đoạn mô tả cách tiếp cận người tham gia trong chương phương pháp. Phần dưới đi trọn một tình huống ngành nông nghiệp, có lời mời mẫu, và bàn chuyện phỏng vấn qua điện thoại hay trực tuyến khi không đến tận nơi được.
Vì sao đi qua người giới thiệu
Người tham gia không nợ bạn điều gì. Họ nhận lời khi tin bạn không gây hại cho họ, không đem chuyện họ kể đi nói lung tung, và việc này không quá tốn công. Một người giới thiệu mà họ đã biết, như cán bộ hợp tác xã, trưởng thôn, nhân viên y tế cơ sở, giáo viên chủ nhiệm, giúp bạn mượn tạm lòng tin đó.
Đổi lại, người giới thiệu cũng mang theo rủi ro. Nếu họ là cấp trên hoặc người có quyền với người tham gia, người ta có thể nhận lời vì ngại từ chối, và trong buổi phỏng vấn sẽ nói điều nghĩ rằng người giới thiệu muốn nghe. Vì vậy hãy nhờ người giới thiệu chỉ làm một việc: chuyển lời và cho bạn liên hệ. Lời mời chính thức, giải thích quyền từ chối và hẹn lịch nên do bạn làm trực tiếp.
Ở nhiều địa bàn và cơ quan, trước khi tiếp cận từng người bạn cần xin phép đơn vị hoặc địa phương, có khi phải có giấy giới thiệu của khoa. Thủ tục cụ thể khác nhau theo trường và theo nơi đến; hãy xem hướng dẫn của khoa và hỏi người hướng dẫn trước khi xuống địa bàn. Chi tiết phần đạo đức và đồng ý tham gia nằm ở các bài về đạo đức nghiên cứu.
Nên có ít nhất hai người giới thiệu ở hai vị trí khác nhau. Một người duy nhất dễ dẫn bạn tới toàn những người thân với họ, cùng một cách nghĩ, và mẫu lệch đi mà bạn không hay.
Lời mời mẫu năm câu
Lời mời dùng được cho tin nhắn, cuộc gọi hoặc nói trực tiếp. Viết với đề tài giả định "Cách nông dân quyết định đổi giống lúa ở một hợp tác xã":
- Bạn là ai: "Cháu là Minh, sinh viên năm cuối ngành nông nghiệp, đang làm khoá luận tốt nghiệp."
- Ai giới thiệu: "Cháu được chú phụ trách kỹ thuật của hợp tác xã cho số, chú nói bác là người đã đổi giống lúa mấy vụ gần đây."
- Cần gì: "Cháu muốn nghe bác kể bác đã cân nhắc thế nào trước khi đổi giống, không có câu trả lời đúng sai."
- Mất bao lâu, ở đâu: "Khoảng một tiếng, ở nhà bác hoặc chỗ nào bác tiện, vào lúc bác rảnh."
- Quyền từ chối: "Bác không nhận lời cũng không sao, cháu không báo lại với hợp tác xã. Nếu bác đồng ý, trước khi bắt đầu cháu sẽ giải thích kỹ việc ghi âm và giữ kín tên bác."
Câu cuối là câu người mới hay bỏ vì sợ bị từ chối. Thực tế nó làm người nghe yên tâm hơn, và người nhận lời sau khi biết mình được quyền từ chối thường kể thật hơn.
Tránh hứa điều không chắc làm được, như "kết quả sẽ giúp hợp tác xã có chính sách tốt hơn". Khoá luận có thể không đến tay ai ngoài hội đồng; hứa quá lên là bắt đầu quan hệ bằng một điều không thật.
Bảng theo dõi liên hệ
Một bảng tính đơn giản đủ dùng. Ghi ngay sau mỗi lần liên hệ, không để dồn cuối tuần. Ví dụ điền sẵn:
| Mã | Qua ai | Ngày liên hệ | Cách liên hệ | Kết quả | Việc tiếp theo |
|---|---|---|---|---|---|
| ND01 | Cán bộ kỹ thuật hợp tác xã | Tuần 1, thứ hai | Gọi điện | Nhận lời | Phỏng vấn chiều thứ năm tại nhà |
| ND02 | Cán bộ kỹ thuật hợp tác xã | Tuần 1, thứ hai | Gọi điện | Hẹn sau thu hoạch | Gọi lại đầu tuần 3 |
| ND03 | ND01 giới thiệu | Tuần 1, thứ sáu | Gặp tại ruộng | Từ chối, bận | Không liên hệ lại |
| ND04 | Trưởng thôn | Tuần 2, thứ ba | Nhắn tin | Chưa trả lời | Nhắc một lần sau ba ngày |
Đặt cho mình luật nhắc tối đa một lần. Nhắc nhiều lần một người đã im lặng là gây áp lực, và người bị ép nhận lời thường cho dữ liệu nghèo.
Bảng này cũng là nguồn số liệu cho đoạn mô tả quá trình tiếp cận trong chương phương pháp: đã liên hệ bao nhiêu người, qua những kênh nào, bao nhiêu người nhận lời.
Tình huống: Minh hẹn ba lần không thành
Minh, sinh viên nông nghiệp, làm đề tài giả định ở trên. Tuần đầu Minh nhờ chủ nhiệm hợp tác xã gọi giúp năm hộ. Cả năm nhận lời qua điện thoại, nhưng ba lần Minh xuống thì hai nhà vắng, một nhà nói đang bận phun thuốc.
Khi ngồi lại với bảng theo dõi, Minh thấy hai điều. Thứ nhất, Minh hẹn vào buổi sáng, đúng giờ ra đồng. Thứ hai, người gọi là chủ nhiệm hợp tác xã, nên có thể người ta "dạ" cho phải phép chứ không thật sự muốn tham gia.
Minh đổi cách làm. Nhờ cán bộ kỹ thuật, người hay ra đồng cùng bà con, chỉ đưa số điện thoại chứ không gọi thay. Minh tự gọi, đọc lời mời năm câu, hỏi giờ nào tiện, nhận được hẹn vào chiều tối hoặc lúc nghỉ trưa ở bờ ruộng. Minh cũng bỏ thói quen mặc áo đồng phục của trường khi xuống ruộng, vì nhận ra vài người tưởng Minh là cán bộ đi kiểm tra. Một chi tiết nhỏ như vậy đủ đổi cách người ta trả lời. Sau hai tuần Minh có bốn cuộc phỏng vấn, và ghi vào chương phương pháp rằng cách tiếp cận đã được điều chỉnh sau tuần đầu, kèm lý do. Bước tiếp theo của Minh là xem lại bảng người tham gia để biết mẫu còn thiếu nhóm nào, chẳng hạn hộ chưa từng đổi giống.
Mười phút đầu khi gặp người tham gia
Lời mời làm người ta nhận lời; mười phút đầu buổi gặp quyết định họ kể thật hay kể cho xong. Đừng bật ghi âm và đọc câu hỏi đầu tiên ngay khi vừa ngồi xuống. Chào hỏi, cảm ơn, hỏi chỗ ngồi này có tiện không, có cần dời sang chỗ yên hơn không. Ở nhà nông dân, nhiều khi câu chuyện về thời tiết, về lúa đang trổ là cách tự nhiên nhất để bắt đầu.
Sau đó nhắc lại ngắn gọn những gì đã nói trong lời mời: bạn là ai, cuộc trò chuyện về chuyện gì, mất khoảng bao lâu, họ có thể bỏ qua câu nào không muốn trả lời và dừng lúc nào cũng được. Giải thích việc ghi âm để làm gì, ai được nghe, tên họ được thay bằng mã thế nào. Chỉ khi họ đồng ý mới bật máy, và nên để lời đồng ý đó nằm ngay đầu bản ghi. Nội dung cụ thể của phần thông tin và đồng ý, cũng như mẫu giấy tờ nếu khoa yêu cầu, hãy theo hướng dẫn đạo đức của trường, khoa bạn.
Cuối buổi, hỏi họ có muốn bổ sung gì, có cho phép bạn liên hệ lại nếu cần hỏi thêm một hai ý không, và cảm ơn lần nữa. Ghi ngay vào bảng theo dõi: đã phỏng vấn, có đồng ý liên hệ lại hay không, có giới thiệu thêm ai không.
Phỏng vấn qua điện thoại hoặc trực tuyến
Khi nào hợp lý. Người tham gia ở xa, đi làm theo ca, hoặc chính họ thấy thoải mái hơn khi không gặp mặt. Với học viên vừa đi làm vừa học, đây cũng là cách thực tế để giữ tiến độ.
Mất gì. Bạn mất phần lớn tín hiệu không lời, mất bối cảnh nơi người ta sống và làm việc, và cuộc trò chuyện dễ ngắn hơn. Trực tuyến có hình đỡ hơn điện thoại, nhưng đường truyền chập chờn làm đứt mạch kể.
Cần làm thêm gì. Gửi trước lời giới thiệu và nội dung đồng ý bằng văn bản ngắn, xin đồng ý ghi âm ngay đầu cuộc gọi và để tiếng đồng ý đó nằm trong bản ghi, chọn nơi riêng tư ở phía mình, hỏi người tham gia đã ở chỗ nói chuyện thoải mái chưa.
Viết vào luận văn thế nào. Nếu trộn cả gặp mặt và từ xa, ghi rõ cuộc nào theo hình thức nào và có khác biệt gì nhận thấy được khi phân tích. Một số khoa có quy định riêng về ghi âm, lưu trữ cuộc gọi; xem hướng dẫn của trường, khoa bạn.
Lỗi hay gặp và việc làm tuần này
Những điều người hướng dẫn hay nhắc khi đọc phần tiếp cận:
- Nhờ cấp trên của người tham gia mời thay, rồi viết trong luận văn là người tham gia "tự nguyện" mà không bàn tới quan hệ quyền lực.
- Đưa tiền hoặc quà lớn để người ta nhận lời. Một món quà nhỏ cảm ơn sau buổi phỏng vấn là bình thường ở nhiều nơi, nhưng mức và hình thức nên hỏi người hướng dẫn và theo hướng dẫn của khoa.
- Không ghi lại ai từ chối và vì sao, nên phần hạn chế viết chung chung.
- Hẹn quá nhiều người cùng một tuần, không kịp ghi chép và nghe lại sau mỗi cuộc.
Tuần này: liệt kê ba người giới thiệu khả dĩ và quan hệ của họ với người tham gia; viết lời mời năm câu theo đề tài của bạn; kẻ bảng theo dõi; hỏi người hướng dẫn về giấy giới thiệu và thủ tục xin phép địa bàn. Không cần chờ có đủ mọi người mới bắt đầu. Phỏng vấn được người đầu tiên, nghe lại, rồi hẹn người tiếp theo thường cho dữ liệu tốt hơn dồn một loạt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhờ người quen trong địa phương mời giúp không?
Có thể, nhưng chỉ nên nhờ họ chuyển lời và cho bạn liên hệ. Lời mời chính thức, quyền từ chối và hẹn lịch nên do bạn trực tiếp nói, để người tham gia không cảm thấy bị người quen gây áp lực.
Người tham gia nhận lời rồi không đến thì làm gì?
Gọi hỏi lại một lần, đề nghị giờ khác hoặc hình thức khác như qua điện thoại. Nếu họ vẫn không sắp xếp được, ghi nhận và chuyển sang người khác, không nhắc dồn dập.
Phỏng vấn qua điện thoại có được chấp nhận trong luận văn không?
Nhiều nơi chấp nhận nếu bạn mô tả rõ hình thức, cách xin đồng ý và giới hạn của nó trong chương phương pháp. Hãy hỏi người hướng dẫn và xem hướng dẫn của khoa trước khi chọn.
Có cần giấy giới thiệu của trường khi đi phỏng vấn không?
Tuỳ nơi đến và tuỳ quy định của trường. Cơ quan, bệnh viện, trường học thường yêu cầu; phỏng vấn người dân tại nhà đôi khi không. Hỏi khoa sớm vì thủ tục có thể mất vài ngày.
Lời mời có nên nói rõ đề tài không?
Nên nói chủ đề bằng ngôn ngữ đời thường, không cần đọc tên đề tài đầy đủ. Tránh nói giả thuyết hay điều bạn mong nghe, vì người tham gia có thể vô tình kể theo hướng đó.
Tặng quà cảm ơn người tham gia có được không?
Một món quà nhỏ cảm ơn sau buổi phỏng vấn là chuyện bình thường ở nhiều nơi. Nên tránh quà lớn đến mức thành lý do để nhận lời, và hỏi người hướng dẫn về mức phù hợp theo quy định của khoa.