KhaoCuu.comKhảo Cứu
Phân tích định lượng ở mức nguyên lý

Thống kê mô tả trong luận văn: chọn tần suất, trung bình hay trung vị cho từng biến

Khi nào báo trung bình kèm độ lệch chuẩn, khi nào báo trung vị, khi nào chỉ cần phần trăm: bảng chọn theo loại biến và một ví dụ tính tay chín con số.

Vietnamese graduate student adds numbers with a pocket calculator in a notebook with blank pages at a quiet cafe corner, close view of hands, warm late afternoon light

Thống kê mô tả trong luận văn là chọn đúng con số tóm tắt cho từng biến: tần số và phần trăm cho biến phân loại, trung bình kèm độ lệch chuẩn cho biến liên tục có phân bố khá cân, trung vị kèm khoảng tứ phân vị cho biến liên tục bị lệch hoặc có vài giá trị rất lớn. Quy tắc nằm ở chỗ con số đó có tả đúng người điển hình trong mẫu của bạn hay không. Tối nay bạn có thể làm một việc: với mỗi biến liên tục, xem tần suất phân bố (bảng hoặc biểu đồ) và ghi bên cạnh "cân" hay "lệch".

Với câu hỏi nghiên cứu dạng mô tả ("mức chi tiêu của khách là bao nhiêu", "bao nhiêu phần trăm người bán hàng rửa tay đúng"), thống kê mô tả chính là câu trả lời. Với câu hỏi so sánh hay quan hệ, nó là bước đầu để người đọc biết dữ liệu trông thế nào trước khi xem phép kiểm. Đi sai ở đây thì phép kiểm phía sau dù đúng vẫn khó cứu.

Bảng chọn số đo theo loại biến và hình dạng phân bố

Chép bảng này vào sổ phân tích. Cột cuối là cách viết gọn trong bảng kết quả mà nhiều luận văn dùng; định dạng cụ thể theo hướng dẫn trình bày của trường bạn.

Biến của bạnSố đo trung tâmSố đo độ phân tánCách trình bày gọn
Định danh (nơi ở, nghề, giới)Nhóm đông nhất (mốt)Không áp dụngSố lượng (phần trăm) từng nhóm
Hai giá trị (có/không)Tỷ lệ phần trăm "có"Không cầnSố lượng (phần trăm)
Thứ bậc, một câu LikertTrung vị; nhiều khoa chấp nhận trung bìnhKhoảng tứ phân vịPhần trăm từng mức, kèm trung vị hoặc trung bình
Liên tục, phân bố khá cânTrung bìnhĐộ lệch chuẩnTrung bình ± độ lệch chuẩn
Liên tục, lệch hoặc có vài giá trị rất lớnTrung vịKhoảng tứ phân vị, kèm nhỏ nhất và lớn nhấtTrung vị (tứ phân vị thứ nhất đến thứ ba)
Điểm tổng của một thang đo nhiều câuTrung bìnhĐộ lệch chuẩnTrung bình ± độ lệch chuẩn, nêu thang điểm

Khi phân vân giữa trung bình và trung vị, báo cả hai không phải là sai; nó còn cho người đọc thấy phân bố lệch đến đâu. Điều cần tránh là báo trung bình đơn độc cho một biến lệch mạnh, vì người đọc sẽ hiểu đó là mức điển hình.

Ví dụ tính tay: chín vị khách và một con số kéo lệch

Đề tài giả định: "Chi tiêu của khách du lịch nội địa tại một làng nghề" (ngành du lịch). Giả sử trong buổi khảo sát thử, chín vị khách khai số tiền đã chi trong ngày, tính bằng nghìn đồng: 150, 180, 200, 220, 250, 260, 300, 350 và 2.000. Vị khách cuối mua một bộ đồ gốm lớn mang về.

Cộng lại được 3.910, chia chín người, trung bình là khoảng 434. Trung vị là số đứng giữa khi xếp từ nhỏ đến lớn, tức số thứ năm: 250. Tám trên chín vị khách chi dưới 434, nghĩa là trung bình không tả được người khách điển hình nào. Bỏ riêng vị khách cuối ra, trung bình tụt xuống còn khoảng 239 và trung vị thành 235: hai con số gần nhau trở lại, dấu hiệu của một phân bố cân hơn.

Bài học không phải là bỏ vị khách đó đi. Người mua bộ gốm là thật, và chính những khách như vậy có thể quan trọng với làng nghề. Bài học là với những biến thường lệch về phía giá trị lớn như chi tiêu, thu nhập, diện tích, thời gian chờ, trung vị cho biết người điển hình chi bao nhiêu, còn trung bình bị một vài người kéo lên. Báo trung vị, có thể kèm trung bình, rồi nói một câu về nhóm nhỏ chi rất nhiều. Một mẹo kiểm nhanh: khi độ lệch chuẩn xấp xỉ hoặc lớn hơn trung bình ở một biến không thể âm, gần như chắc phân bố đang lệch.

Đọc độ lệch chuẩn và khoảng tứ phân vị bằng lời thường

Độ lệch chuẩn cho biết các giá trị trải ra quanh trung bình rộng hay hẹp. Hai nhóm khách cùng chi trung bình 300 nghìn: nhóm một có độ lệch chuẩn 40, tức phần lớn khách chi quanh mức đó; nhóm hai có độ lệch chuẩn 200, tức có người chi rất ít, có người chi rất nhiều. Với phân bố gần hình chuông, phần lớn giá trị nằm cách trung bình không quá hai độ lệch chuẩn; với phân bố lệch thì cách đọc này không còn đúng, và đó là lúc chuyển sang khoảng tứ phân vị.

Khoảng tứ phân vị là khoảng chứa một nửa số người ở giữa. Xếp mọi người từ thấp đến cao, bỏ một phần tư thấp nhất và một phần tư cao nhất, phần còn lại nằm giữa tứ phân vị thứ nhất và thứ ba. Viết "trung vị 250 (200 đến 300)" là nói: người ở giữa chi 250, và một nửa số khách chi trong khoảng 200 đến 300. Câu này dễ hiểu với cả người đọc không học thống kê.

Nhỏ nhất và lớn nhất vừa là thông tin vừa là công cụ kiểm lỗi. Trong bảng kết quả, chúng cho người đọc biết phạm vi. Trong lúc làm, chúng là cách nhanh nhất để thấy một lỗi nhập như tuổi 230 hay chi tiêu âm. Xem chúng trước khi xem bất kỳ con số nào khác.

Phần trăm luôn đi kèm số lượng và mẫu số. Viết "45 người (37,5%)" thay vì chỉ "37,5%". Khi mẫu số thay đổi giữa các bảng vì có người bỏ trống, ghi rõ n của từng biến.

Câu nhiều lựa chọn, thang đo nhiều câu và đoạn nhận xét sau bảng

Câu hỏi cho chọn nhiều đáp án, như "Anh chị đến làng nghề vì những lý do nào?", cần cách tóm tắt riêng. Mỗi đáp án là một biến có hoặc không, và bạn báo phần trăm người chọn đáp án đó trên tổng số người trả lời câu hỏi. Tổng các phần trăm sẽ vượt 100, nên ghi rõ dưới bảng rằng một người có thể chọn nhiều lý do. Sắp các đáp án từ nhiều người chọn nhất đến ít nhất giúp người đọc thấy ngay điều quan trọng.

Với thang đo nhiều câu đo cùng một khái niệm, như mức hài lòng với chuyến đi, thường có hai tầng: bảng phần trăm hoặc điểm trung bình của từng câu, rồi một dòng cho điểm chung của cả thang. Đừng chỉ báo điểm chung; người đọc cần thấy câu nào kéo điểm lên, câu nào kéo xuống, vì đó thường là phần có ích nhất cho đơn vị nơi bạn làm đề tài.

Đoạn nhận xét sau bảng thống kê mô tả nên ngắn và cụ thể. Câu mẫu: "Trung vị chi tiêu trong ngày là 250 nghìn đồng (200 đến 300); một nhóm nhỏ khách chi trên một triệu đồng, chủ yếu do mua đồ gốm cỡ lớn." Các số là số của ví dụ giả định. Câu này nói con số chính, độ trải và một điều người đọc không tự thấy trong bảng; không dùng những chữ như cao, thấp, tốt, kém khi chưa có mốc so sánh.

Tình huống: "chi tiêu trung bình 434 nghìn" và câu hỏi của người hướng dẫn

Quân, học viên cao học ngành du lịch, đi làm ban ngày, viết luận văn buổi tối. Bản nháp chương bốn viết: "Chi tiêu trung bình của khách là 434 nghìn đồng mỗi ngày, cho thấy mức chi khá cao". Người hướng dẫn hỏi lại một câu: "Bao nhiêu khách của em chi gần mức đó?". Quân làm lại như sau:

  • Xem tần suất phân bố của biến chi tiêu: phần lớn khách dồn ở khoảng thấp, có một đuôi dài về phía khách chi nhiều.
  • Đổi cách báo: trung vị kèm khoảng tứ phân vị là con số chính, trung bình để trong ngoặc cho đủ thông tin.
  • Bỏ cụm "khá cao": chưa có mốc so sánh nào để nói cao hay thấp. Nếu muốn so, phải có căn cứ, ví dụ so với một khảo sát trước của chính địa phương mà bạn được phép dùng.
  • Thêm một câu mô tả nhóm khách chi nhiều: họ chiếm bao nhiêu, thường mua gì. Đây là thông tin có ích cho làng nghề, đáng giữ chứ không phải nhiễu cần dẹp.
  • Ghi trong chương phương pháp rằng với các biến liên tục có phân bố lệch, luận văn báo trung vị và khoảng tứ phân vị.

Con số chính đổi từ 434 sang 250, và câu diễn giải chuyển từ một nhận định cảm tính sang một mô tả có căn cứ. Thống kê mô tả làm tốt, nói cho cùng, chỉ cần vậy.

Lỗi hay bị gạch, cái không cần làm, việc trong tuần

Một khuôn cho mọi biến. Bảng xuất từ phần mềm có cột trung bình cho cả giới tính và nơi ở. Hội đồng đọc thấy là biết bạn chưa phân loại biến. Tách bảng theo loại biến.

Quá nhiều chữ số thập phân. Trung bình tuổi 31,4583 không chính xác hơn 31,5; nó chỉ khó đọc hơn. Giữ số chữ số thập phân hợp với độ chính xác của dữ liệu và nhất quán trong cả luận văn; quy cách cụ thể xem hướng dẫn trình bày của trường bạn.

Trung bình không kèm độ phân tán. Một trung bình đứng một mình không cho biết các giá trị dồn sát hay trải rộng. Luôn đi cặp: trung bình với độ lệch chuẩn, trung vị với khoảng tứ phân vị.

Không cần. Không cần báo mọi số đo phần mềm cho ra như độ nhọn, độ xiên, sai số chuẩn của trung bình trong bảng chính, trừ khi khoa yêu cầu hoặc bước phân tích sau cần tới. Không cần kiểm định gì ở bước này.

Việc trong tuần. Ngày một, phân loại biến và xem tần suất phân bố từng biến liên tục. Ngày hai, chọn số đo theo bảng ở trên, ghi lý do cho những biến lệch. Ngày ba, dựng bảng thống kê mô tả các biến chính và viết ba đến năm câu nhận xét. Ngày bốn, gửi người hướng dẫn, hỏi khoa quen trình bày thang Likert bằng trung bình hay trung vị.

Câu hỏi thường gặp

Khi nào nên dùng trung vị thay cho trung bình trong luận văn?

Dùng trung vị khi biến liên tục có phân bố lệch hoặc có vài giá trị rất lớn hay rất nhỏ, như thu nhập, chi tiêu, thời gian chờ, diện tích canh tác. Khi đó trung bình bị kéo về phía các giá trị cực và không tả được người điển hình. Có thể báo cả hai để người đọc thấy mức lệch.

Làm sao biết một biến có phân bố lệch hay không?

Cách đơn giản nhất là nhìn biểu đồ tần suất phân bố xem có đuôi dài về một phía không. Dấu hiệu nhanh khác là trung bình và trung vị cách nhau xa, hoặc độ lệch chuẩn xấp xỉ hay lớn hơn trung bình ở một biến không thể âm. Ghi nhận xét này lại để giải thích lựa chọn số đo.

Thang Likert năm mức có được báo điểm trung bình không?

Với từng câu riêng lẻ, nhiều người khuyên dùng phần trăm từng mức và trung vị vì đây là biến thứ bậc. Trên thực tế nhiều khoa vẫn chấp nhận trung bình, nhất là cho điểm trung bình của cả thang đo nhiều câu. Hỏi người hướng dẫn cách khoa bạn quen dùng và giữ nhất quán.

Độ lệch chuẩn lớn có nghĩa là số liệu bị sai không?

Không. Độ lệch chuẩn lớn chỉ cho biết các giá trị trải rộng, người này khác người kia nhiều. Đó có thể là đặc điểm thật của tổng thể. Nó chỉ là dấu hiệu cần kiểm lại khi đi kèm những giá trị không thể có, như tuổi âm hay số giờ vượt quá số giờ trong tuần.

Thống kê mô tả có đủ để trả lời câu hỏi nghiên cứu không?

Đủ với câu hỏi mô tả, ví dụ mức độ, tỷ lệ, thực trạng. Với câu hỏi so sánh giữa các nhóm hay quan hệ giữa các biến, thống kê mô tả là bước đầu để người đọc thấy dữ liệu, sau đó cần phép phân tích phù hợp mà bạn tra trong tài liệu chuyên về kiểm định và trao đổi với người hướng dẫn.

Có nên bỏ giá trị cực lớn để trung bình bớt lệch không?

Không, nếu giá trị đó có thật. Bỏ đi là làm sai bức tranh về tổng thể. Cách đúng là báo trung vị và khoảng tứ phân vị, có thể thêm một câu mô tả nhóm nhỏ có giá trị rất lớn. Chỉ sửa hoặc để trống khi kiểm phiếu gốc thấy đó là lỗi nhập.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138