Mã hoá lại biến là tạo ra biến mới từ biến đã nhập để phục vụ đúng câu hỏi nghiên cứu: gộp tuổi thành nhóm, gộp những nhóm quá ít người, đảo chiều câu hỏi viết theo nghĩa phủ định, cộng nhiều câu thành một điểm tổng, hoặc chia điểm thành "đạt" và "chưa đạt". Luật đầu tiên và quan trọng nhất: luôn tạo biến mới, không bao giờ ghi đè biến gốc. Tối nay bạn có thể mở sổ mã hoá, thêm một trang "biến mới" và viết quy tắc cho từng biến định tạo trước khi đụng vào phần mềm.
Bước này nằm sau làm sạch và trước khi lập bảng kết quả. Phần lớn quy tắc mã hoá lại nên được quyết định từ lúc viết đề cương, vì chúng gắn với cách bạn định trả lời câu hỏi; quyết định chúng sau khi đã nhìn kết quả là mở cửa cho việc chọn cách chia nào ra con số mình thích. Bài này đi qua năm kiểu mã hoá lại hay gặp nhất trong khoá luận, một bảng mẫu điền sẵn, và cách kiểm lại sau khi làm.
Năm kiểu mã hoá lại hay gặp trong khoá luận
Gộp biến liên tục thành nhóm. Tuổi thành nhóm tuổi, số năm bán hàng thành "dưới năm năm, năm đến mười năm, trên mười năm". Gộp làm mất thông tin, nên chỉ gộp khi câu hỏi cần so sánh giữa các nhóm có ý nghĩa thực tế. Mốc gộp nên dựa vào lý do có trước (mốc chính sách, mốc nghề nghiệp, mốc dùng trong tài liệu bạn đã tổng quan), không dựa vào chỗ cắt nào cho khác biệt rõ nhất.
Gộp các nhóm quá thưa. Câu trình độ học vấn có sáu lựa chọn, nhưng nhóm "sau đại học" chỉ có hai người. Gộp các nhóm gần nghĩa nhau để mỗi nhóm có đủ người, và ghi rõ đã gộp gì.
Đảo chiều câu phủ định. Trong thang đo năm mức, câu "Mình thấy rửa tay nhiều lần làm mất thời gian bán hàng" có nghĩa ngược với các câu khác. Trước khi cộng điểm, đổi 1 thành 5, 2 thành 4, giữ 3, 4 thành 2, 5 thành 1; với thang năm mức, công thức là sáu trừ điểm cũ. Quên bước này là lỗi phổ biến nhất, và nó làm điểm tổng gần như vô nghĩa.
Cộng nhiều câu thành điểm tổng hay chỉ số. Năm tình huống cần rửa tay, mỗi tình huống có thực hiện đúng hay không, cộng lại thành điểm thực hành từ 0 đến 5. Cộng tổng hay lấy trung bình đều được, miễn nói rõ và nhất quán; trung bình có lợi khi có người bỏ trống một câu.
Chia điểm thành nhóm đạt và chưa đạt. Nhiều đề tài y tế công cộng, giáo dục dùng ngưỡng như "đạt khi đúng từ bốn trên năm tình huống". Ngưỡng phải có căn cứ: hướng dẫn chuyên môn, tài liệu đã đọc, hoặc lập luận được viết ra trong đề cương. Chọn ngưỡng sau khi thử nhiều mốc để xem mốc nào cho tỷ lệ "đẹp" là thao túng kết quả, không phải phân tích.
Bảng mã hoá lại: khung mẫu điền sẵn
Đề tài giả định: "Thực hành rửa tay của người bán hàng ở một chợ" (ngành y tế công cộng). Chép khung này vào sổ mã hoá, mỗi biến mới một dòng, viết trước khi làm trên phần mềm.
| Biến gốc | Biến mới | Quy tắc | Lý do, căn cứ | Kiểm lại bằng |
|---|---|---|---|---|
| TUOI (số tuổi) | NHOMTUOI | Dưới 35 = 1; 35 đến 49 = 2; từ 50 = 3 | Mốc dùng trong đề cương, đủ người mỗi nhóm | Bảng chéo TUOI với NHOMTUOI: không ai rơi sai nhóm |
| HOCVAN (6 mức) | HOCVAN3 | Tiểu học và chưa đi học = 1; trung học cơ sở = 2; từ trung học phổ thông = 3 | Hai nhóm cao nhất chỉ có vài người | Tổng số người của ba nhóm bằng tổng ban đầu |
| TD4 (câu phủ định) | TD4D | Điểm mới = 6 trừ điểm cũ | Câu viết theo nghĩa ngược | Chọn ba phiếu, tính tay so với phần mềm |
| TH1 đến TH5 (có/không) | DIEMTH | Đếm số tình huống thực hiện đúng, 0 đến 5 | Câu hỏi cụ thể số hai | Nhỏ nhất 0, lớn nhất 5, không có số lẻ |
| DIEMTH | DATTH | Từ 4 trở lên = đạt; dưới 4 = chưa đạt | Ngưỡng ghi trong đề cương, có lập luận | Bảng chéo DIEMTH với DATTH |
Cột "kiểm lại bằng" là phần nhiều người bỏ. Mã hoá lại trên phần mềm chỉ cần gõ sai một dấu lớn hơn thành lớn hơn hoặc bằng là cả một nhóm người bị dời sang nhóm bên cạnh, và không có thông báo lỗi nào hiện ra. Bảng chéo biến cũ với biến mới là cách nhìn thấy lỗi đó trong một phút.
Tình huống: điểm thái độ thấp bất thường vì quên đảo chiều
Thu, sinh viên năm cuối y tế công cộng, cộng mười câu thái độ thành điểm tổng rồi thấy điểm của gần như mọi người dồn vào giữa thang, không phân biệt người có thái độ tốt với người không. Người hướng dẫn hỏi: "Có câu nào viết theo nghĩa ngược không?". Có ba câu. Thu sửa như sau:
- Mở phiếu, đánh dấu mọi câu viết theo nghĩa phủ định hoặc ngược chiều với khái niệm đo. Ghi tên ba câu đó vào sổ mã hoá.
- Tạo ba biến mới đã đảo chiều, giữ nguyên ba biến gốc. Đặt tên có hậu tố thống nhất để nhìn là biết đã đảo.
- Chọn ba phiếu bất kỳ, tính tay điểm tổng mới trên giấy, so với kết quả phần mềm. Khớp thì mới đi tiếp.
- Cộng lại điểm tổng từ bảy câu thuận và ba câu đã đảo. Xem lại tần suất phân bố của điểm mới: lần này nó trải rộng hơn.
- Ghi một dòng vào chương phương pháp rằng các câu nghịch chiều đã được đảo điểm trước khi tính điểm tổng. Nếu thang đo được mượn từ tài liệu có sẵn, kiểm lại hướng dẫn tính điểm gốc của thang đo đó.
Lỗi này không làm phần mềm báo đỏ, không làm bảng trông lạ, chỉ làm con số sai lặng lẽ. Đó là lý do nên kiểm bằng tay vài phiếu mỗi lần tạo biến mới.
Mã hoá lại câu "khác, ghi rõ" và câu mở ngắn
Câu nhiều lựa chọn thường có dòng cuối "khác (ghi rõ)". Khi nhập, những gì người trả lời viết vào đó thường nằm trong một cột chữ. Đừng bỏ qua cột này: đọc hết, gom các câu giống nhau, và nếu có một ý xuất hiện đủ nhiều thì tạo thêm một mã mới cho nó. Ví dụ, nhiều người bán hàng ghi "không có chỗ rửa gần sạp" vào ô khác ở câu lý do không rửa tay; đó đáng là một nhóm riêng. Những câu trả lời thật ra thuộc một lựa chọn đã có thì chuyển về đúng lựa chọn đó, ghi trong nhật ký.
Câu mở ngắn như "Theo anh chị, điều gì giúp người bán hàng rửa tay thường xuyên hơn?" cũng có thể mã hoá thành vài nhóm để đếm. Viết danh sách nhóm và định nghĩa từng nhóm trước, mã thử khoảng hai chục câu, chỉnh danh sách, rồi mới mã toàn bộ. Nếu có bạn cùng lớp giúp mã độc lập một phần để so, càng tốt. Đây vẫn là đếm tần suất, không phải phân tích định tính sâu; nếu câu mở là nguồn dữ liệu chính của đề tài, phần phân tích dữ liệu định tính mới là nơi bạn cần đọc kỹ.
Đặt tên biến mới để ba tháng sau vẫn đọc được
Khi tệp phân tích có thêm hai chục biến mới, tên biến trở thành thứ quyết định bạn có nhầm hay không. Một quy ước đơn giản đủ dùng cho khoá luận, như trong bảng ở trên: biến đã đảo chiều giữ tên gốc thêm chữ D (TD4D), biến đã gộp nhóm giữ tên gốc thêm số nhóm (HOCVAN3), biến tạo mới mở đầu bằng chữ cho biết nó là gì (NHOM, DIEM, DAT). Nhìn tên là biết biến này sinh ra từ đâu, không phải mở sổ để tra.
Mỗi biến mới cũng cần một nhãn đầy đủ bằng tiếng Việt và nhãn cho từng giá trị, như 1 là "dưới 35 tuổi", 2 là "35 đến 49 tuổi". Phần mềm thống kê sẽ dùng các nhãn này khi xuất bảng, nên đặt nhãn cẩn thận là đỡ được việc sửa tay từng bảng về sau. Cuối cùng, sắp các biến mới ở cuối tệp, sau toàn bộ biến gốc, để thứ tự cột trong tệp luôn khớp với thứ tự câu trong phiếu.
Hay bị gạch, và cái không cần làm
Ghi đè lên biến gốc. Sau khi gộp tuổi thành nhóm mà ghi đè, bạn mất luôn tuổi thật và không tính lại được trung bình tuổi khi người hướng dẫn yêu cầu. Luôn giữ biến gốc.
Mốc gộp nhóm thay đổi giữa các chương. Chương ba nói chia ba nhóm tuổi, chương bốn có bảng bốn nhóm. Hội đồng sẽ hỏi vì sao. Ghi mốc vào sổ mã hoá và chỉ dùng một bộ.
Gộp nhóm để tạo ra khác biệt. Thử cắt tuổi ở 30, 35, 40 rồi giữ mốc cho kết quả rõ nhất là chọn kết quả trước, lý do sau. Nếu có lý do thật để đổi mốc so với đề cương, viết lý do ra và báo cả kết quả theo mốc cũ.
Không cần mã hoá lại mọi biến. Biến nào dùng được nguyên dạng thì giữ nguyên. Không cần gộp tuổi nếu câu hỏi nghiên cứu chỉ cần tuổi trung bình. Không cần tạo biến đạt/chưa đạt nếu đề tài không có tiêu chuẩn nào để làm căn cứ ngưỡng.
Việc làm tiếp theo trong tuần
Ngày đầu, liệt kê mọi biến mới cần tạo bằng cách đi qua từng câu hỏi cụ thể và tự hỏi biến nào trong tệp hiện chưa đúng dạng để trả lời. Ngày thứ hai, điền bảng mã hoá lại cho từng biến, cột căn cứ viết đủ một câu. Ngày thứ ba, gửi bảng cho người hướng dẫn, đặc biệt hỏi về mốc gộp nhóm và ngưỡng đạt nếu có. Sau khi được đồng ý, tạo biến trên phần mềm, chạy bảng chéo kiểm tra cho từng biến, tính tay ba phiếu với mỗi biến tổng.
Cuối tuần, lưu một bản tệp mới có tên kèm ngày, khác với bản đã làm sạch, để biết rõ tệp nào là tệp phân tích. Nếu thang đo bạn dùng được mượn từ tài liệu có sẵn, cách tính điểm, câu đảo chiều và ngưỡng phân loại nên theo đúng hướng dẫn gốc của thang đo; muốn đổi thì phải có lý do và nói rõ. Chỗ nào khoa bạn có quy định riêng về trình bày cách tính điểm trong luận văn, xem hướng dẫn của khoa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gộp tuổi thành nhóm hay giữ tuổi dạng số?
Giữ tuổi dạng số trong tệp và chỉ tạo thêm biến nhóm tuổi khi câu hỏi nghiên cứu cần so sánh giữa các nhóm có ý nghĩa thực tế. Mốc chia nên dựa vào lý do có trước như mốc nghề nghiệp hay mốc trong tài liệu đã tổng quan. Mô tả mẫu thường trình bày cả tuổi trung bình lẫn tỷ lệ từng nhóm tuổi.
Đảo chiều câu hỏi trong thang Likert làm thế nào?
Với thang năm mức, điểm mới bằng sáu trừ điểm cũ, nghĩa là 1 thành 5, 2 thành 4, 3 giữ nguyên. Với thang bảy mức thì lấy tám trừ điểm cũ. Làm trên biến mới, giữ biến gốc, rồi tính tay vài phiếu để kiểm. Phải đảo trước khi cộng điểm tổng, nếu không điểm tổng sẽ sai.
Ngưỡng đạt và chưa đạt lấy từ đâu?
Ngưỡng nên có căn cứ trước khi phân tích: hướng dẫn chuyên môn của ngành, tài liệu bạn đã tổng quan, hoặc lập luận được người hướng dẫn đồng ý và ghi trong đề cương. Không thử nhiều ngưỡng rồi chọn ngưỡng cho kết quả mình thích. Nếu có lý do chính đáng để đổi ngưỡng, nói rõ lý do và báo cả kết quả theo ngưỡng ban đầu.
Điểm tổng nên tính bằng cộng hay lấy trung bình các câu?
Cả hai đều được chấp nhận và cho cùng thứ tự giữa người trả lời. Lấy trung bình có lợi là giữ điểm trên cùng thang với từng câu, dễ diễn giải, và xử lý nhẹ nhàng hơn khi có người bỏ trống một câu. Điều cần là chọn một cách, ghi vào chương phương pháp và dùng nhất quán.
Câu trả lời trong ô khác, ghi rõ có cần xử lý không?
Nên đọc hết. Câu nào thực chất thuộc một lựa chọn đã có thì chuyển về lựa chọn đó. Ý nào lặp lại đủ nhiều thì tạo mã mới cho nó vì có thể là phát hiện mà phiếu chưa lường trước. Những câu lẻ tẻ còn lại giữ trong nhóm khác. Ghi mọi quyết định vào nhật ký xử lý.
Làm sao biết mã hoá lại trên phần mềm đã đúng?
Chạy bảng chéo giữa biến cũ và biến mới để thấy từng giá trị cũ rơi vào nhóm mới nào, xem nhỏ nhất và lớn nhất của biến tổng có nằm trong khoảng hợp lý không, và tính tay vài phiếu để so. Ba cách này mất ít phút mà bắt được lỗi dấu so sánh, lỗi quên đảo chiều và lỗi bỏ sót câu.