Mô tả mẫu là mục mở đầu chương kết quả, cho người đọc biết những ai đã trả lời: bao nhiêu người, đặc điểm chính về nhân khẩu và nghề nghiệp, mỗi nhóm chiếm bao nhiêu. Cách làm gọn nhất là một bảng đặc điểm mẫu với số lượng và phần trăm cho biến phân loại, trung bình và độ lệch chuẩn (hoặc trung vị) cho biến liên tục, kèm một đoạn nhận xét ngắn nói những điểm đáng chú ý và mẫu đại diện tới đâu. Tối nay bạn có thể liệt kê những đặc điểm nào cần có trong bảng, dựa vào câu hỏi nghiên cứu, rồi dựng khung bảng trống.
Mục này không trả lời câu hỏi nghiên cứu, nhưng nó quyết định người đọc tin kết quả đến đâu. Hội đồng đọc bảng đặc điểm mẫu để tự hỏi: những người này có giống tổng thể mà đề tài nói tới không, có nhóm nào quá ít để so sánh không. Bảng làm tốt trả lời trước những câu đó.
Chọn đặc điểm nào cho vào bảng
Không phải mọi câu trong phần thông tin cá nhân đều phải lên bảng. Tiêu chí chọn là: đặc điểm nào giúp người đọc hình dung mẫu, đặc điểm nào sẽ dùng làm biến nhóm khi so sánh ở các mục sau, và đặc điểm nào cần để đánh giá tính đại diện. Với đề tài về điều dưỡng, tuổi, giới, trình độ chuyên môn, số năm công tác, khoa đang làm việc, có làm ca đêm hay không thường đều có lý do để có mặt. Câu về tình trạng hôn nhân chỉ nên lên bảng nếu đề tài có dùng tới.
Một nguyên tắc dễ nhớ: biến nào sẽ xuất hiện trong các bảng so sánh ở phía sau thì phải có mặt ở bảng mô tả mẫu trước, để người đọc biết mỗi nhóm có bao nhiêu người. Ngược lại, biến nào không dùng tới thì có thể gộp vào một câu trong đoạn nhận xét hoặc để ở phụ lục nếu trường cho phép. Thứ tự các dòng nên đi từ đặc điểm cá nhân (tuổi, giới) sang đặc điểm công việc hoặc học tập, giống thứ tự người đọc tự nhiên muốn biết.
Một câu hỏi tự kiểm trước khi chốt danh sách: nếu một thành viên hội đồng chỉ đọc bảng này, họ có hình dung được người trả lời điển hình của bạn là ai, làm việc trong điều kiện nào không? Nếu câu trả lời là chưa, có thể bạn đang thiếu một đặc điểm gắn trực tiếp với đề tài, ví dụ đề tài về làm thêm của sinh viên mà bảng mẫu không có dòng nào về nơi ở hay năm học. Nếu bảng dài hơn một trang, có thể bạn đang đưa vào những biến không dùng tới.
Khung bảng đặc điểm mẫu, điền sẵn với số liệu giả định
Đề tài giả định: "Mức độ hài lòng với công việc của điều dưỡng ở một bệnh viện tuyến huyện" (ngành điều dưỡng). Số liệu dưới đây là số tự đặt để minh hoạ cách trình bày, n = 120.
| Đặc điểm | Nhóm | Số lượng (n) | Tỷ lệ (%) |
|---|---|---|---|
| Giới tính | Nữ | 96 | 80,0 |
| Nam | 24 | 20,0 | |
| Tuổi (năm) | Trung bình ± độ lệch chuẩn | 31,4 ± 6,2 | |
| Dưới 30 | 52 | 43,3 | |
| 30 đến 39 | 50 | 41,7 | |
| Từ 40 trở lên | 18 | 15,0 | |
| Trình độ chuyên môn | Trung cấp | 30 | 25,0 |
| Cao đẳng | 54 | 45,0 | |
| Đại học trở lên | 36 | 30,0 | |
| Số năm công tác (n = 117) | Trung vị (khoảng tứ phân vị) | 7 (4 đến 12) | |
| Làm ca đêm trong tháng qua | Có | 83 | 69,2 |
| Không | 37 | 30,8 |
Để ý ba chi tiết: dòng tuổi có cả trung bình và nhóm vì cả hai sẽ được dùng ở sau; dòng số năm công tác ghi n = 117 vì ba người bỏ trống câu này, và phần trăm của biến đó (nếu có) phải tính trên 117; số năm công tác dùng trung vị vì phân bố lệch, vài người công tác rất lâu. Phần trăm mỗi biến cộng lại phải ra 100, nếu do làm tròn chỉ ra 99,9 hay 100,1 thì ghi chú dưới bảng.
So mẫu với tổng thể: bảng đối chiếu ngắn khi có số liệu đơn vị
Nếu đơn vị nơi bạn khảo sát cho phép dùng vài con số tổng hợp về toàn bộ nhân sự, một bảng đối chiếu ngắn sẽ trả lời câu hội đồng hay hỏi nhất về mẫu: "Những người này có giống những người bạn định nói tới không?". Số dưới đây vẫn là số tự đặt của đề tài giả định.
| Đặc điểm | Mẫu nghiên cứu (n = 120) | Toàn bộ điều dưỡng của đơn vị | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Tỷ lệ nữ | 80,0% | Khoảng 78% | Tương tự |
| Tỷ lệ dưới 30 tuổi | 43,3% | Khoảng 35% | Mẫu trẻ hơn tổng thể; ghi nhận ở đây, giải thích ở bàn luận |
| Tỷ lệ làm ca đêm | 69,2% | Không có số liệu | Không so được, nói rõ |
Bảng này không biến một mẫu thuận tiện thành mẫu đại diện; nó chỉ cho người đọc thấy mẫu lệch theo chiều nào để đọc kết quả cho đúng. Nếu mẫu trẻ hơn tổng thể và tuổi có liên quan đến biến kết quả, bạn sẽ nhắc lại điều này trong phần bàn luận. Chỉ dùng số liệu đơn vị khi đã được phép, và ghi nguồn là "số liệu do đơn vị cung cấp", không nêu tên đơn vị nếu đề tài cam kết ẩn danh địa bàn.
Khi không có số liệu tổng thể, đừng tự ước lượng hay lấy số "nghe nói". Một câu trung thực rằng không có thông tin để so là đủ, và nó thuộc phần hạn chế của đề tài.
Tình huống: bảng mô tả dài ba trang và đoạn văn chép lại từng con số
Anh Tuấn, điều dưỡng, học viên cao học vừa đi làm vừa viết luận văn. Mục mô tả mẫu của anh gồm mười một bảng tần số dán liền nhau, mỗi bảng một biến, và sau mỗi bảng là một đoạn văn đọc lại đúng các con số trong bảng. Người hướng dẫn ghi: "Gộp lại, viết cái gì đáng nói". Anh sửa theo thứ tự:
- Gộp mười một bảng thành một bảng đặc điểm mẫu theo khung trên, bỏ những biến không dùng ở các mục sau.
- Bỏ cột "phần trăm tích luỹ" và "phần trăm" thô mà phần mềm xuất ra, chỉ giữ số lượng và phần trăm tính trên số trả lời hợp lệ.
- Viết lại đoạn văn thành ba đến năm câu, chỉ nói những gì người đọc không tự thấy ngay hoặc cần chú ý: nhóm chiếm đa số, nhóm quá ít, đặc điểm sẽ ảnh hưởng tới cách đọc kết quả.
- Thêm một câu so sánh với thông tin tổng thể mà đơn vị có thể cung cấp, ví dụ tỷ lệ nữ trong toàn bộ điều dưỡng của bệnh viện, nếu được phép sử dụng thông tin đó.
- Thêm một câu về giới hạn: mẫu chọn theo cách thuận tiện trong ca làm việc, nên điều dưỡng làm chủ yếu ca hành chính có thể ít được đại diện.
Mục mô tả mẫu từ ba trang còn chưa đầy một trang, nhưng đọc xong người ta biết đúng điều cần biết về những người đã trả lời.
Viết đoạn nhận xét: câu mẫu và giới hạn của lời nói
Đoạn nhận xét sau bảng nên làm ba việc: chỉ ra đặc điểm nổi bật, nhắc nhóm nào quá nhỏ để so sánh riêng, và nói mẫu giống hay khác tổng thể ở điểm nào. Câu mẫu: "Mẫu nghiên cứu gồm 120 điều dưỡng, phần lớn là nữ (80,0%), tuổi trung bình 31,4. Gần bảy trên mười người đã làm ca đêm trong tháng qua. Nhóm từ 40 tuổi trở lên chỉ có 18 người nên các so sánh theo nhóm tuổi ở mục sau cần được đọc thận trọng." Các con số ở đây là số giả định của ví dụ.
Điều quan trọng nhất là không nói quá. Với mẫu chọn thuận tiện, đừng viết "mẫu đại diện cho điều dưỡng tuyến huyện"; chỉ nên viết "mẫu có tỷ lệ nữ tương tự toàn bộ điều dưỡng của bệnh viện theo số liệu đơn vị cung cấp", nếu bạn có số đó. Không có thông tin tổng thể thì nói rõ không so được. Đây cũng không phải chỗ giải thích vì sao đa số là nữ hay vì sao điều dưỡng trẻ nhiều; những lời giải thích đó, nếu cần, thuộc về phần bàn luận.
Cũng đừng biến đoạn nhận xét thành nơi đánh giá người trả lời, kiểu "trình độ chuyên môn của điều dưỡng còn thấp". Bảng mô tả mẫu chỉ nói mẫu gồm những ai, không phán xét họ, và một câu như vậy vừa không có căn cứ vừa dễ làm người tham gia và đơn vị phật lòng khi đọc luận văn. Nếu một đặc điểm của mẫu có thể ảnh hưởng tới kết quả, nói đúng điều đó: "một phần tư số người trả lời có trình độ trung cấp, nên các so sánh theo trình độ ở mục sau có ý nghĩa với đề tài".
Lỗi hay bị gạch và việc làm trong tuần
Phần trăm tính trên tổng số phiếu thay vì số trả lời câu đó. Khi có người bỏ trống, phần trăm "thô" không cộng ra 100 và làm người đọc bối rối. Dùng phần trăm hợp lệ và ghi n của từng biến khi khác tổng.
Ghi phần trăm cho nhóm rất nhỏ như thể nó là một tỷ lệ chắc chắn. Hai trên năm người là 40%, nghe như nhiều, nhưng chỉ là hai người. Khi mẫu hoặc nhóm nhỏ, ghi số lượng trước, phần trăm sau, và tránh diễn giải phần trăm của nhóm vài người.
Câu chọn nhiều đáp án được cộng phần trăm thành hơn 100 mà không giải thích. Với câu "chọn tất cả những gì phù hợp", ghi rõ dưới bảng rằng một người có thể chọn nhiều đáp án nên tổng vượt 100%.
Việc trong tuần. Ngày đầu, liệt kê đặc điểm cần lên bảng theo nguyên tắc ở trên. Ngày hai, dựng bảng và kiểm phần trăm từng biến. Ngày ba, viết đoạn nhận xét không quá năm câu. Ngày bốn, gửi người hướng dẫn kèm câu hỏi: có cần so sánh với số liệu tổng thể không, và mẫu bảng theo quy định trình bày của trường bạn ra sao (đánh số bảng, ghi nguồn, đặt tên bảng phía trên hay dưới). Mỗi trường có mẫu riêng, xem hướng dẫn trình bày luận văn của khoa trước khi chốt.
Câu hỏi thường gặp
Mô tả mẫu nằm ở chương phương pháp hay chương kết quả?
Phần lớn luận văn đặt bảng đặc điểm người trả lời ở đầu chương kết quả vì đó là dữ liệu đã thu được. Chương phương pháp nói cách chọn mẫu và cỡ mẫu dự kiến. Một số khoa có mẫu trình bày khác, nên xem hướng dẫn của trường và hỏi người hướng dẫn nếu chưa rõ.
Tuổi nên trình bày bằng trung bình hay chia nhóm?
Nếu bạn có tuổi dạng số, trình bày trung bình kèm độ lệch chuẩn là cách gọn nhất, hoặc trung vị nếu phân bố lệch. Nếu nhóm tuổi được dùng để so sánh ở các mục sau, thêm các dòng nhóm tuổi với số lượng và phần trăm. Không cần chia nhóm nếu không dùng tới.
Có cần viết lại bằng lời mọi con số trong bảng mô tả mẫu không?
Không. Bảng đã cho người đọc các con số; đoạn văn chỉ nên chỉ ra những điểm đáng chú ý như nhóm chiếm đa số, nhóm quá nhỏ và mức giống hay khác tổng thể. Ba đến năm câu thường là đủ. Đọc lại từng con số làm mục này dài mà không thêm thông tin nào.
Mẫu chọn thuận tiện thì viết về tính đại diện thế nào?
Nói thẳng rằng mẫu được chọn thuận tiện nên kết quả không suy rộng chắc chắn cho tổng thể. Nếu có số liệu tổng thể từ đơn vị, so sánh vài đặc điểm chính để cho thấy mẫu giống hay khác ở đâu. Nhắc lại giới hạn này trong phần hạn chế. Đừng dùng chữ đại diện khi không có cơ sở.
Phần trăm cộng lại ra 99,9 hay 100,1 có sao không?
Đó là hệ quả bình thường của làm tròn và không phải lỗi số liệu. Bạn chỉ cần ghi chú dưới bảng rằng tổng có thể không bằng 100 do làm tròn. Nếu chênh lệch lớn hơn mức làm tròn, có thể bạn đang dùng phần trăm thô thay vì phần trăm trên số trả lời hợp lệ, hãy kiểm lại.
Có nên đưa thông tin như khoa làm việc vào bảng không khi mẫu nhỏ?
Cân nhắc kỹ. Khi một khoa chỉ có vài người trả lời, ghi khoa cùng tuổi và giới có thể khiến người trong đơn vị nhận ra ai đã trả lời. Gộp các khoa nhỏ thành nhóm lớn hơn hoặc bỏ dòng đó nếu không cần cho phân tích. Bảo vệ người tham gia quan trọng hơn bảng đầy đủ.