Sổ mã là bảng ghi mỗi mã bạn dùng kèm định nghĩa, khi nào gắn mã đó, khi nào không, và một ví dụ từ dữ liệu. Mẫu năm cột "tên mã – định nghĩa – khi dùng – khi không – ví dụ" là đủ cho phần lớn khoá luận, luận văn. Tối nay bạn lập được ngay: lấy danh sách mã sau hai ba bản chép đầu, chọn mười mã hay dùng nhất, điền đủ năm cột cho chúng.
Sổ mã có hai việc. Với bạn, nó giữ cho mã "chi phí phát sinh" ở bản thứ nhất và bản thứ mười hai cùng một nghĩa. Với hội đồng, nó là bằng chứng phân tích có hệ thống, thường đặt ở phụ lục và được nhắc trong chương phương pháp. Cách gọi có thể khác theo khoa: sổ mã, bảng mã, từ điển mã, khung mã — cùng một thứ.
Mẫu sổ mã năm cột, có ví dụ điền sẵn
Ví dụ dùng đề tài giả định của ngành du lịch: "Cách chủ homestay ở một xã vùng núi đón khách đoàn nhỏ". Hai dòng đầu đã điền đủ để bạn chép khung theo.
| Tên mã | Định nghĩa | Khi dùng | Khi không dùng | Ví dụ (giả định) |
|---|---|---|---|---|
| Nhờ hàng xóm | Chủ homestay huy động người trong xóm giúp việc khi khách đông | Có người ngoài gia đình được nhờ nấu, dọn, chở khách, dù có trả công hay không | Thuê nhân viên cố định; người trong gia đình | H04: "Đoàn mười người là phải gọi hai chị bên kia suối sang nấu" |
| Giá theo mặt người | Chủ nhà đặt giá khác nhau tuỳ cách họ đánh giá khách | Chủ nhà kể đổi giá theo người quen, khách đi lần hai, khách "dễ tính" | Giảm giá theo mùa, theo số đêm có quy định rõ | H07: "Khách quen thì lấy giá cũ, khách mới qua trang mạng thì theo giá niêm yết" |
| Sợ đánh giá xấu | ||||
| "Ăn theo nhà" |
Cột "khi không dùng" là cột hay bị bỏ trống nhất, và cũng là cột quan trọng nhất. Nó vạch ranh giới giữa hai mã gần nhau. Không có nó, mã "nhờ hàng xóm" sẽ dần nuốt luôn cả chuyện thuê người làm, và đến lúc gom chủ đề bạn không phân biệt được hai cách tổ chức khác hẳn nhau.
Cột ví dụ chỉ cần một câu trích ngắn kèm mã người tham gia. Không cần chọn câu "hay nhất"; chọn câu điển hình nhất của mã đó.
Lập sổ mã lúc nào và từ đâu
Đừng lập sổ mã trước khi mã hoá mở, trừ khi bạn dùng khung mã có sẵn từ lý thuyết. Thời điểm hợp lý thường là sau hai đến bốn bản chép đầu, khi danh sách mã bắt đầu lặp lại. Lúc này bạn có đủ ví dụ để viết định nghĩa, và còn đủ sớm để sửa mã mà không phải mã hoá lại quá nhiều.
Nguồn để viết định nghĩa là ghi nhớ phân tích và các đoạn đã gắn mã. Với mỗi mã, đọc lại tất cả đoạn đang mang mã đó, rồi viết một câu trả lời cho câu hỏi "những đoạn này giống nhau ở điểm gì". Nếu không viết nổi một câu chung, có thể mã đang ôm hai ý và cần tách. Nếu hai mã có định nghĩa gần như nhau, có thể cần gộp.
Trong đề tài dùng khung mã có sẵn, ví dụ dựa trên một khung khái niệm đã có trong chương tổng quan, sổ mã được lập trước, mỗi mã gắn với một khái niệm. Khi mã hoá vẫn nên cho phép thêm mã mới, và ghi rõ trong sổ mã nào đến từ khung, mã nào nảy ra từ dữ liệu. Hội đồng hay hỏi điều này, vì nó cho thấy bạn có để dữ liệu nói hay chỉ đi tìm điều đã định.
Tình huống: Vy và mã "khó khăn" phình to
Vy, sinh viên năm tư ngành du lịch, phỏng vấn mười hai chủ homestay cho đề tài giả định nêu trên. Sau sáu bản, mã "khó khăn" đã gắn cho bốn mươi đoạn: từ đường sạt lở, khách huỷ phòng, đến con cái không muốn nối nghiệp. Người hướng dẫn hỏi: "Mã này nghĩa là gì?" Vy không trả lời được trong một câu.
Vy dùng sổ mã để gỡ. Bước một, in bốn mươi đoạn mang mã "khó khăn", cắt rời, đặt lên bàn. Bước hai, xếp thành đống theo điểm chung mà không đặt tên trước. Ra năm đống: đường sá và thời tiết, khách huỷ hoặc đổi kế hoạch, thiếu người làm khi khách đông, giá cả bị so sánh, chuyện người kế nghiệp. Bước ba, viết cho mỗi đống một dòng sổ mã đủ năm cột. Đống "thiếu người làm" hoá ra trùng gần hết với mã "nhờ hàng xóm" đã có, nên Vy gộp và sửa định nghĩa của mã cũ.
Bước bốn, ghi vào nhật ký quyết định: ngày nào tách mã "khó khăn" thành bốn mã, gộp một phần vào mã "nhờ hàng xóm", lý do. Bước năm, quay lại sáu bản đã mã hoá, đổi mã theo sổ mới. Việc này mất hai buổi tối, nhưng sáu bản còn lại Vy mã hoá nhanh hơn vì đã có ranh giới rõ. Bước tiếp theo của Vy là nhờ một bạn cùng lớp mã hoá thử một bản bằng sổ mã này.
Kiểm sổ mã bằng một lần mã hoá thử
Sổ mã tốt là sổ mã người khác dùng được. Cách kiểm làm tay, mất khoảng một buổi:
- Chọn một bản chép chưa ai mã hoá, hoặc một bản đã mã hoá nhưng xoá hết mã. Bản này phải là bản đã ẩn danh.
- Đưa bản đó và sổ mã cho một người khác, có thể là bạn cùng lớp, đồng nghiệp làm đề tài định tính, hoặc chính bạn sau một tuần không đụng vào. Không giải thích thêm gì ngoài sổ mã.
- Mỗi người tự gắn mã cho bản đó, chỉ dùng các mã có trong sổ.
- Đặt hai bản cạnh nhau, đánh dấu những đoạn hai người gắn mã khác nhau.
- Với mỗi chỗ khác, đọc lại định nghĩa và cột "khi không dùng". Hỏi: khác vì định nghĩa mơ hồ, vì hai mã chồng nghĩa, hay vì đoạn đó thật sự nói hai điều.
- Sửa sổ mã ở những chỗ định nghĩa mơ hồ, ghi lần sửa vào nhật ký quyết định.
Mục đích của lần thử này là làm rõ sổ mã, không phải để có một con số đồng ý đẹp đưa vào luận văn. Có những cách tiếp cận định tính coi việc tính hệ số đồng ý giữa người mã hoá là cần thiết, có cách coi là không phù hợp; nếu khoa hoặc người hướng dẫn yêu cầu, hỏi cụ thể cách tính và cách báo cáo. Nếu không, mô tả trung thực việc bạn đã nhờ người khác mã hoá thử và đã sửa những gì là đủ.
Với đề tài homestay giả định, lần thử của Vy cho thấy hai mã "sợ đánh giá xấu" và "giữ khách quen" bị bạn kia dùng lẫn. Vy thêm vào cột "khi không dùng" của mỗi mã một câu chỉ sang mã kia.
Lỗi hay gặp với sổ mã
Định nghĩa lặp lại tên mã. Mã "nhờ hàng xóm", định nghĩa "chủ nhà nhờ hàng xóm". Một định nghĩa tốt nói rõ hành động, chủ thể, hoàn cảnh để người khác dùng được mà không cần hỏi bạn.
Sổ mã viết một lần rồi bỏ đó. Sổ mã thay đổi suốt quá trình mã hoá. Mỗi lần sửa định nghĩa, gộp hay tách mã, cập nhật sổ và ghi ngày. Bản nộp kèm luận văn là bản cuối, nhưng bạn giữ các bản trước.
Ví dụ có chi tiết nhận diện. Câu trích trong sổ mã sẽ nằm ở phụ lục, ai cũng đọc được. Che tên người, tên thôn, tên cơ sở, chi tiết hiếm mà người trong vùng nhận ra ngay, đúng như khi trích trong chương kết quả.
Sổ mã quá dài để dùng. Một trăm năm mươi mã, mỗi mã nửa trang, thì khi mã hoá không ai tra nổi. Nếu sổ mã phình to, đó là dấu hiệu mã đang quá vụn. Gộp bớt trước khi mã hoá tiếp.
Tự viết lại sổ mã cho gọn rồi nói là làm từ đầu. Sổ mã thay đổi là bình thường và đáng kể ra. Viết lại cho đẹp rồi trình bày như thể mã hoá theo một bộ cố định ngay từ đầu là mô tả sai quy trình. Kể trung thực các lần sửa trong chương phương pháp.
Khi nào thêm cột thứ sáu, thứ bảy
Năm cột là lõi. Tuỳ đề tài, có thể thêm vài cột, nhưng chỉ thêm khi bạn thật sự dùng tới:
| Cột thêm | Dùng khi | Ví dụ điền (đề tài homestay giả định) |
|---|---|---|
| Nguồn của mã | Đề tài có mã khởi đầu từ khung khái niệm, cần phân biệt mã từ khung và mã từ dữ liệu | "Nhờ hàng xóm": từ dữ liệu. "Vốn xã hội": từ khung khái niệm ở chương hai |
| Thuộc chủ đề | Đã bắt đầu gom mã thành chủ đề | "Nhờ hàng xóm" thuộc chủ đề đang hình thành "đón khách bằng cả xóm" |
| Số người tham gia có mã | Muốn thấy nhanh mã nào chỉ đến từ một hai người | "Giá theo mặt người": bảy trên mười hai chủ nhà |
| Ngày sửa gần nhất | Sổ mã thay đổi nhiều, cần đối chiếu với nhật ký quyết định | "Nhờ hàng xóm": sửa định nghĩa ngày 20/4 sau khi gộp mã "thiếu người làm" |
Cột "số người tham gia có mã" là để nhìn, không phải để xếp hạng mã. Một mã chỉ có ở hai người vẫn có thể rất quan trọng, ví dụ khi nó cho thấy một cách làm khác hẳn số đông. Đừng xoá mã ít người chỉ vì nó ít, và đừng viết chương kết quả như thể mã nhiều người hơn thì đúng hơn.
Đưa sổ mã vào luận văn, và việc làm tuần này
Trong chương phương pháp, một hai đoạn là đủ: sổ mã được lập lúc nào, từ bao nhiêu bản đầu, sửa mấy lần, có ai cùng dùng để kiểm không. Sổ mã đầy đủ, nếu khoa cho phép hoặc yêu cầu, đặt trong phụ lục. Một số nơi thích thấy sổ mã gắn với chủ đề, tức thêm một cột "thuộc chủ đề nào". Xem hướng dẫn trình bày của trường hoặc hỏi người hướng dẫn trước khi định dạng.
Tuần này, nếu bạn đã mã hoá xong hai bản trở lên: chọn mười mã dùng nhiều nhất, viết đủ năm cột, rồi chọn thêm năm mã bạn phân vân nhất và viết riêng cột "khi không dùng" cho chúng. Nếu bạn chưa bắt đầu mã hoá, chưa cần sổ mã; làm hai bản mã hoá mở trước.
Không cần đánh số mã kiểu hệ thống phức tạp, không cần màu sắc cho từng mã nếu bạn không làm việc trên bản in. Thứ cần là mỗi mã có một nghĩa, và bạn, cũng như một người khác, đọc sổ mã rồi gắn mã cho cùng một đoạn sẽ ra kết quả gần giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sổ mã có bắt buộc phải đưa vào luận văn không?
Tuỳ quy định của trường và khoa. Nhiều luận văn định tính đưa sổ mã vào phụ lục vì nó cho thấy quy trình phân tích có hệ thống. Dù không bắt buộc nộp, bạn vẫn nên có sổ mã để giữ nhất quán và trả lời được khi hội đồng hỏi về cách mã hoá.
Sổ mã và khung khái niệm khác nhau thế nào?
Khung khái niệm là cách bạn hình dung các khái niệm chính của đề tài và quan hệ giữa chúng, thường dựng từ tổng quan tài liệu. Sổ mã là công cụ làm việc với dữ liệu, ghi cụ thể từng nhãn và cách dùng. Một số mã có thể bắt nguồn từ khung khái niệm, nhưng sổ mã chi tiết hơn nhiều.
Có cần định nghĩa mã nguyên văn không?
Cần. Mã nguyên văn là cụm chữ của người tham gia, nhưng bạn vẫn phải ghi nó đại diện cho ý gì, dùng khi nào. Không có định nghĩa, mã nguyên văn dễ bị gắn cho mọi đoạn có từ tương tự dù ý khác hẳn.
Sửa sổ mã giữa chừng thì có phải mã hoá lại từ đầu không?
Thường phải rà lại các đoạn đã gắn mã bị sửa, không nhất thiết làm lại toàn bộ. Nếu tách một mã thành hai, đọc lại các đoạn mang mã cũ và gắn lại. Ghi lần sửa vào nhật ký quyết định để mô tả được trong chương phương pháp.
Bao nhiêu mã trong sổ là hợp lý?
Không có con số chuẩn, tuỳ đề tài và lượng dữ liệu. Dấu hiệu hợp lý là bạn nhớ được phần lớn mã khi mã hoá, mỗi mã có ít nhất vài đoạn dữ liệu, và các mã không chồng nghĩa lên nhau. Sổ quá dài thường là mã quá vụn.
Nhờ bạn cùng lớp dùng sổ mã để kiểm có vi phạm bảo mật không?
Có thể vi phạm nếu bạn đưa dữ liệu chưa ẩn danh hoặc khi phiếu đồng ý không nói tới việc người khác đọc dữ liệu. Chỉ đưa bản chép đã ẩn danh, và kiểm lại điều bạn đã cam kết với người tham gia cũng như quy định của khoa trước khi nhờ.