KhaoCuu.comKhảo Cứu
Phân tích dữ liệu định tính

Đọc làm quen dữ liệu định tính: đọc gì, ghi gì trước khi đặt mã đầu tiên

Chép băng xong đừng vội gắn mã. Ba lượt đọc làm quen, mỗi lượt một việc, một tờ ghi chép mẫu và cách biết mình đã đọc đủ để bắt đầu mã hoá.

A young Vietnamese nurse in casual clothes reads a stack of blank stapled pages on a sofa in a quiet staff lounge, side view, soft morning daylight, teal tones

Đọc làm quen là đọc trọn toàn bộ dữ liệu định tính nhiều lượt trước khi gắn mã đầu tiên, theo một khung dễ dùng là ba lượt: lượt một đọc liền một mạch để nắm câu chuyện của từng người, lượt hai đọc chậm và ghi bên lề những gì làm mình chú ý, lượt ba đọc ngang qua các bản để thấy chỗ lặp lại và chỗ khác nhau. Tối nay bạn làm được ngay một việc: in bản chép của hai cuộc phỏng vấn đầu tiên, đọc liền không cầm bút, rồi viết năm dòng tóm tắt cho mỗi người.

Bước này nằm giữa việc chép băng và việc mã hoá. Nó không xuất hiện thành một mục riêng trong chương kết quả, nhưng sẽ hiện ra trong chương phương pháp, ở đoạn bạn mô tả quy trình phân tích, và quyết định chất lượng của mọi bước sau. Người bỏ qua bước này thường mã hoá theo câu hỏi phỏng vấn, ra những mã trùng tên với đề mục trong khung hướng dẫn, và đến lúc gom chủ đề thì không có gì mới để nói.

Đọc làm quen nằm ở đâu trong quy trình phân tích

Hình dung quy trình phân tích định tính của một khoá luận như một dải gồm năm khâu: chép băng và ẩn danh, đọc làm quen, mã hoá, gom mã thành chủ đề, viết kết quả. Khâu đọc làm quen là khâu duy nhất mà bạn chưa làm gì với dữ liệu ngoài việc hiểu nó. Mục đích của nó là để khi cầm bút gắn mã, bạn đã biết cả bộ dữ liệu có những gì, ai nói khác ai, chỗ nào người tham gia ngập ngừng, chỗ nào họ tự quay lại một chuyện đã kể.

Trong nhiều giáo trình, khâu này được gọi là "làm quen với dữ liệu" hay "đắm mình trong dữ liệu"; cách gọi có thể khác theo khoa và theo phương pháp bạn chọn. Dù gọi thế nào, hội đồng thường muốn đọc thấy trong chương phương pháp một câu cho biết bạn đã đọc toàn bộ dữ liệu bao nhiêu lượt, đọc trên bản in hay trên máy, và ghi lại những gì trong lúc đọc. Một câu như vậy chỉ viết được khi bạn thật sự đã làm.

Đọc làm quen cũng là lúc phát hiện lỗi chép băng: một đoạn bị bỏ vì tiếng ồn, một tên thật quên che, một câu chép sai nghĩa vì nghe nhầm. Sửa ở đây rẻ hơn rất nhiều so với phát hiện ra khi đã trích câu đó vào chương kết quả. Nên nghe lại đoạn ghi âm ở những chỗ mình đánh dấu nghi ngờ, rồi mới coi bản chép là bản dùng để phân tích.

Ba lượt đọc, mỗi lượt một việc

Chia việc đọc thành ba lượt giúp bạn không làm ba thứ cùng lúc. Bảng dưới là khung tự đặt, dùng cho khoảng tám đến mười lăm cuộc phỏng vấn; nhiều hay ít hơn thì giữ nguyên thứ tự, chỉ đổi thời gian.

LượtCách đọcCầm gì trong tayGhi ra đâuXong khi nào
Lượt một: nắm câu chuyệnĐọc liền từng bản, không dừng, không gạchKhông cầm gìNăm dòng tóm tắt mỗi người trên một tờ riêngKể lại được câu chuyện của từng người mà không mở bản chép
Lượt hai: đọc chậmĐọc lại từng bản, dừng ở chỗ làm mình chú ýMột cây bút chìGhi bên lề: câu hỏi, liên tưởng, chỗ ngập ngừngMỗi bản có ghi chú bên lề ở những đoạn chính
Lượt ba: đọc ngangĐặt các bản cạnh nhau, đọc theo từng chuyệnTờ tóm tắt của lượt mộtMột trang "điều lặp lại – điều khác nhau"Có danh sách vài ý cần chú ý khi mã hoá
Ví dụ điền sẵn (đề tài giả định ca đêm)Đọc mười bản của mười điều dưỡngBút chì, tờ tóm tắtNgười thứ ba và thứ bảy đều tả "giờ khó thức nhất" khoảng ba giờ sáng bằng hai cách khác nhauGhi ý "giờ khó thức nhất" vào trang lặp lại để kiểm khi mã hoá

Đừng gộp lượt một vào lượt hai cho nhanh. Khi vừa đọc vừa gạch, mắt bạn sẽ dừng ở những câu khớp với điều mình đã nghĩ trước, và bỏ qua những đoạn kể lan man mà về sau hay hoá ra là chỗ đáng giá nhất. Lượt một không cầm bút chính là để chống lại thói quen đó.

Tình huống: chị Ngân và mười bản chép về ca đêm

Chị Ngân là điều dưỡng, đang làm luận văn thạc sĩ với đề tài giả định "Trải nghiệm của điều dưỡng trẻ trong ca đêm ở một bệnh viện tuyến tỉnh". Chị phỏng vấn mười đồng nghiệp trẻ, chép xong băng trong hai tuần, rồi bắt tay ngay vào gắn mã theo bốn câu hỏi lớn của khung phỏng vấn: khối lượng việc, giấc ngủ, quan hệ với bác sĩ trực, cảm xúc sau ca. Ba ngày sau chị có bốn nhóm mã trùng đúng bốn câu hỏi, và người hướng dẫn nhận xét: "Em đang sắp xếp lại câu trả lời, chưa phân tích."

Chỗ hỏng không nằm ở kỹ thuật mã hoá mà nằm ở việc chị chưa đọc dữ liệu như một tổng thể. Khi quay lại làm ba lượt đọc, ở lượt một chị viết tóm tắt cho từng người và nhận ra một điều không có trong câu hỏi nào: gần như ai cũng kể về khoảnh khắc phải quyết định một mình có gọi bác sĩ dậy hay không. Có người kể như một nỗi sợ, có người kể như một niềm tự hào. Chuyện đó nằm rải rác ở cả bốn câu hỏi, nên mã hoá theo câu hỏi không bao giờ gom được nó lại.

Ở lượt ba, chị đặt mười tờ tóm tắt cạnh nhau và viết một trang ghi chép với ba ý: quyết định một mình, cách mỗi người tự "giữ tỉnh", và việc bàn giao ca sáng. Trang ghi chép này không phải là chủ đề, chỉ là những gì chị cần để mắt tới khi mã hoá lại từ đầu. Bước tiếp theo của chị là mã hoá mở hai bản đầu tiên với trang ghi chép đặt bên cạnh, rồi mang hai bản đã mã hoá đi gặp người hướng dẫn trước khi làm tiếp tám bản còn lại.

Tờ tóm tắt năm dòng cho mỗi người tham gia

Sau lượt một, mỗi người tham gia có một tờ tóm tắt riêng. Khung năm dòng dưới đây đủ ngắn để viết trong mười phút, và đủ dùng để nhìn lại cả bộ dữ liệu trên một mặt bàn:

  • Dòng một – Ai: mã người tham gia và vài đặc điểm có liên quan đến câu hỏi nghiên cứu, không ghi gì giúp nhận ra người đó. Ví dụ: "Đ03, nữ, ba năm kinh nghiệm, khoa nội".
  • Dòng hai – Câu chuyện chính: người này kể chủ yếu về điều gì, bằng một câu của mình.
  • Dòng ba – Chỗ nặng nhất: đoạn nào người đó nói dài, nói lại, hoặc giọng thay đổi theo ghi chú khi phỏng vấn.
  • Dòng bốn – Điều bất ngờ: điều mình không chờ đợi khi soạn khung phỏng vấn.
  • Dòng năm – Câu hỏi của mình: điều mình chưa hiểu, cần đọc lại hoặc cần hỏi thêm nếu còn điều kiện.

Tờ tóm tắt không thay được bản chép, và không trích từ nó vào luận văn. Nó là công cụ làm việc của riêng bạn. Nhưng nên cất cẩn thận cùng nhật ký phân tích, vì khi người hướng dẫn hỏi "em thấy người nào khác nhất", bạn trả lời được ngay mà không phải lục lại mười bản dài.

Một lưu ý về ẩn danh: ngay từ tờ tóm tắt đã dùng mã người tham gia, không dùng tên. Tờ này hay bị để quên trên bàn thư viện hoặc gửi kèm email cho bạn cùng nhóm.

Những lỗi người hướng dẫn hay gạch ở bước này

Mã hoá theo câu hỏi phỏng vấn. Mã trùng tên với câu hỏi cho thấy bạn đang chia lại câu trả lời theo ngăn kéo có sẵn. Đọc làm quen kỹ giúp bạn thấy những chuyện chạy ngang qua nhiều câu hỏi.

Chỉ đọc những bản "hay". Có người đọc kỹ ba bốn bản nói nhiều và lướt các bản ngắn. Bản ngắn, người trả lời dè dặt, thường cho biết điều gì đó về chủ đề hoặc về cách bạn phỏng vấn. Đọc đủ mọi bản với cùng một sự chú ý.

Đọc trên màn hình, kéo thật nhanh. Không có luật nào bắt phải in, nhưng nhiều người thấy đọc trên giấy chậm hơn và nhớ lâu hơn. Nếu đọc trên máy, tắt mọi thứ khác và đọc theo từng bản trọn vẹn.

Coi ghi chú bên lề là kết quả. Ghi chú lượt hai là phản ứng ban đầu của bạn, có thể sai. Chúng được kiểm lại khi mã hoá, không được chép thẳng thành nhận định trong chương kết quả.

Không ghi lại đã đọc thế nào. Đến khi viết chương phương pháp, bạn không nhớ mình đọc mấy lượt, đọc ra sao. Ghi ngày và việc đã làm vào nhật ký phân tích ngay từ lượt đầu.

Cái không cần làm, và việc làm trong tuần này

Không cần đọc làm quen xong toàn bộ dữ liệu rồi mới phân tích, nếu bạn đang phỏng vấn theo đợt. Nhiều đề tài định tính cho phép vừa thu vừa phân tích: đọc làm quen đợt đầu, ghi những ý mới, điều chỉnh vài câu hỏi sâu cho đợt sau. Điều cần là ghi lại rõ khi nào bạn điều chỉnh và vì sao. Cũng không cần viết tóm tắt dài hay đẹp; năm dòng gạch đầu dòng là đủ. Và không cần phần mềm hỗ trợ phân tích định tính cho bước này, giấy và bút chì làm tốt hơn.

Kế hoạch gợi ý cho tuần này, giả sử bạn có mười bản chép: hai tối đầu đọc lượt một và viết tờ tóm tắt; ba tối tiếp theo đọc lượt hai, mỗi tối hai ba bản; cuối tuần trải tờ tóm tắt ra bàn để đọc lượt ba và viết trang "điều lặp lại – điều khác nhau". Nếu bạn vừa đi làm vừa học, giãn ra hai tuần cũng được, miễn là giữ thứ tự.

Khi nào nên hỏi người hướng dẫn: khi bạn thấy dữ liệu đang nói về một chuyện lệch khá xa câu hỏi nghiên cứu ban đầu. Đó có thể là phát hiện, cũng có thể là dấu hiệu khung phỏng vấn đã trôi. Quyết định có điều chỉnh câu hỏi nghiên cứu hay không cần người hướng dẫn cùng xem, và có khi phải theo thủ tục điều chỉnh đề cương trong quy chế của trường bạn. Đừng tự sửa câu hỏi nghiên cứu cho khớp dữ liệu rồi im lặng.

Câu hỏi thường gặp

Bao nhiêu lượt đọc là đủ trước khi mã hoá?

Không có con số bắt buộc. Ba lượt với ba việc khác nhau là khung dễ dùng cho khoá luận: nắm câu chuyện, đọc chậm ghi bên lề, đọc ngang qua các bản. Đủ khi bạn kể lại được câu chuyện của từng người và chỉ ra được vài điểm giống và khác giữa họ.

Có cần nghe lại ghi âm khi đọc làm quen không?

Nên nghe lại ở những đoạn bạn nghi chép sai, những đoạn người nói ngập ngừng hoặc giọng thay đổi. Giọng điệu, khoảng lặng, tiếng cười cho biết thêm ý nghĩa mà bản chép chữ không giữ được. Không cần nghe lại toàn bộ nếu bản chép đã được kiểm kỹ.

Đọc làm quen có phải viết vào luận văn không?

Có, nhưng ngắn. Trong chương phương pháp, ở đoạn mô tả quy trình phân tích, nên có một hai câu cho biết bạn đã đọc toàn bộ dữ liệu mấy lượt, đọc trên bản in hay trên máy và ghi chép những gì. Không cần đưa tờ tóm tắt vào phụ lục trừ khi người hướng dẫn yêu cầu.

Dữ liệu quá nhiều, đọc ba lượt có mất thời gian quá không?

Đọc làm quen tốn thời gian nhưng tiết kiệm ở các bước sau, vì bạn mã hoá ít lần làm lại hơn. Nếu thật sự thiếu thời gian, giữ lượt một cho mọi bản và lượt hai cho những bản dài nhất, rồi ghi rõ cách làm đó trong chương phương pháp.

Phỏng vấn người quen thì đọc làm quen có khác gì không?

Khi phỏng vấn đồng nghiệp hoặc người quen, bạn dễ đọc bằng những gì đã biết về họ thay vì những gì họ thật sự nói. Ở lượt hai, ghi riêng những chỗ mình đang hiểu nhờ quan hệ quen biết, để khi phân tích phân biệt được điều dữ liệu nói và điều mình tự điền vào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138