Chương kết quả định tính được tổ chức theo chủ đề, và mỗi chủ đề viết theo bốn nhịp: nêu luận điểm, trình bày dữ liệu có ghi số người và trường hợp khác, đặt một hai đoạn trích ngắn làm bằng chứng, rồi diễn giải điều đó cho thấy gì với câu hỏi nghiên cứu. Lời của bạn dẫn đường, lời người tham gia làm chứng; không phải ngược lại. Tối nay bạn làm được: lấy một chủ đề, viết một câu luận điểm, rồi đếm xem bản nháp hiện tại của chủ đề đó có bao nhiêu phần là trích dẫn.
Chương này là nơi câu hỏi nghiên cứu được trả lời. Người đọc chưa từng nghe các cuộc phỏng vấn của bạn; họ chỉ biết những gì bạn chọn cho họ thấy và cách bạn giải thích. Lỗi phổ biến nhất ở khoá luận định tính là chương kết quả thành một chuỗi câu trích dài nối nhau bằng "một người tham gia chia sẻ", khiến người hướng dẫn ghi bên lề: "Em phân tích ở đâu?"
Khung bốn nhịp cho một chủ đề
Mỗi chủ đề, hoặc chủ đề con, đi qua bốn nhịp. Ví dụ dùng đề tài giả định ngành kinh tế: "Cách hộ kinh doanh nhỏ ở một phường chuyển sang nhận thanh toán không dùng tiền mặt".
| Nhịp | Làm gì | Ví dụ điền sẵn |
|---|---|---|
| Một: luận điểm | Một hai câu nói chủ đề này khẳng định điều gì | Với phần lớn hộ được phỏng vấn, nhận chuyển khoản bắt đầu như một cách giữ khách trẻ, chứ không phải như một lựa chọn về quản lý tiền. |
| Hai: dữ liệu | Mô tả mẫu hình, ghi số người, nêu khác biệt và trường hợp lệch | Chín trên mười hai hộ kể lần đầu cài mã nhận tiền là khi khách hỏi; ba hộ còn lại bắt đầu vì con cái đề nghị để tiện ghi sổ. Hai hộ bán đồ khô cho người lớn tuổi vẫn chủ yếu nhận tiền mặt. |
| Ba: bằng chứng | Một hai đoạn trích ngắn, có mã người tham gia, chọn đoạn điển hình | K05: "Khách sinh viên đứng đó hỏi có mã không, mình không có là họ đi." |
| Bốn: diễn giải | Điều này cho thấy gì với câu hỏi nghiên cứu, ở mức dữ liệu cho phép | Ở những hộ này, quyết định đến từ phía khách nhiều hơn từ tính toán của chủ hộ; điều này giúp hiểu vì sao nhiều hộ chưa dùng sổ ghi chép đi kèm. |
Nhịp bốn không phải chương bàn luận. Ở đây bạn chỉ nói chủ đề cho thấy gì về câu hỏi của mình; liên hệ với tài liệu đã có, giải thích sâu, ý nghĩa thực tiễn, để sang chương bàn luận. Một số trường và một số ngành gộp kết quả và bàn luận làm một chương; khi đó vẫn nên giữ nhịp bốn ngắn và tách phần liên hệ tài liệu ra đoạn riêng. Xem cấu trúc chương theo hướng dẫn của trường bạn.
Bản nháp bị gạch và bản sửa
Bản nháp: "Khi được hỏi về lý do sử dụng thanh toán chuyển khoản, một người tham gia chia sẻ: [đoạn trích tám dòng]. Một người khác cho biết: [đoạn trích sáu dòng]. Một người tham gia khác cũng nói: [đoạn trích năm dòng]. Như vậy có thể thấy các hộ có nhiều lý do khác nhau."
Vì sao bị gạch: Đoạn mở bằng câu hỏi phỏng vấn thay vì luận điểm; ba đoạn trích dài chiếm gần hết chỗ; câu cuối không nói gì cụ thể. Người đọc phải tự phân tích thay người viết.
Bản sửa: "Với phần lớn hộ được phỏng vấn, nhận chuyển khoản bắt đầu từ phía khách. Chín trên mười hai hộ kể lần đầu cài mã nhận tiền là vì khách hỏi, thường là khách trẻ, và lo mất khách nếu không có. K05 tả lại khoảnh khắc đó: 'Khách sinh viên đứng đó hỏi có mã không, mình không có là họ đi.' Ba hộ còn lại bắt đầu vì con cái đề nghị, với lý do tiện ghi sổ. Như vậy, ở những hộ này, quyết định ban đầu ít gắn với việc quản lý tiền; điều đó giúp hiểu vì sao phần lớn chưa dùng tới tính năng ghi chép đi kèm."
Điểm khác: Mở bằng luận điểm; số người được nêu; chỉ một đoạn trích ngắn; trường hợp khác được nói ngay; câu cuối nối về câu hỏi nghiên cứu.
Những lỗi người hướng dẫn hay gạch ở chương này
Danh sách kiểm nhanh khi tự đọc lại bản nháp:
- Tên mục là tên câu hỏi phỏng vấn ("Nhận thức của hộ kinh doanh về…"), không phải tên chủ đề.
- Trích dẫn chiếm quá nửa chữ của một chủ đề; trích dẫn dài hơn đoạn văn của bạn.
- Mọi đoạn trích dồn vào hai ba người nói nhiều nhất, những người khác gần như không xuất hiện.
- Dùng "đa số", "hầu hết", "một số" mà không có số người, hoặc dùng phần trăm với mười hai người.
- Không nhắc trường hợp lệch, khiến chủ đề trông như ai cũng giống ai.
- Đoạn trích có chi tiết nhận ra người nói: tên quán, tên con đường, nghề hiếm, tuổi cụ thể kèm chức vụ.
- Diễn giải vượt dữ liệu: "điều này chứng tỏ chính sách thanh toán không dùng tiền mặt đã thành công".
- Dùng lại nguyên văn ghi nhớ phân tích còn đầy chữ "có vẻ", "hình như" như văn chính thức.
Cách trình bày đoạn trích về hình thức, như thụt lề, chữ nghiêng, ký hiệu lược bỏ, ghi mã người nói, theo quy định trình bày của trường bạn và các hướng dẫn chuyên về trích dẫn. Về nội dung, giữ một nguyên tắc: trích ngắn nhất mà vẫn đủ ý, và không cắt làm thay đổi nghĩa của người nói. Sửa lời người tham gia cho "hay" hơn là làm sai dữ liệu.
Tình huống: Linh viết lại chủ đề đầu tiên
Linh, học viên cao học kinh tế vừa đi làm vừa học, có ba chủ đề cho đề tài giả định nêu trên. Bản nháp chương kết quả dài hai mươi tám trang, trong đó khoảng mười sáu trang là trích dẫn. Người hướng dẫn trả về với một dòng: "Viết lại chủ đề một theo khung luận điểm, gửi lại trước khi viết tiếp."
Linh làm theo thứ tự sau. Một, mở phiếu kiểm chủ đề đã có từ lúc gom chủ đề, chép câu nhận định ở dòng đầu làm luận điểm. Hai, mở ma trận so sánh, đếm số hộ khớp, liệt kê các hộ khác và trường hợp lệch. Ba, với mười một đoạn trích đang có trong chủ đề một, Linh tự hỏi với từng đoạn: "đoạn này chứng minh câu nào của mình". Đoạn nào không trả lời được thì bỏ ra. Còn lại bốn đoạn; Linh cắt mỗi đoạn xuống còn một hai câu, giữ đúng nghĩa. Bốn, viết hai câu diễn giải nối về câu hỏi nghiên cứu.
Chủ đề một từ chín trang còn bốn trang, đọc rõ hơn hẳn. Linh để các đoạn trích bị bỏ vào một tệp riêng, vì có vài đoạn hợp với chương bàn luận. Bước tiếp theo là gửi bản này cho người hướng dẫn trước khi làm tương tự với hai chủ đề còn lại, đúng như lời dặn, thay vì sửa cả chương rồi mới gửi.
Khi đề tài là hỗn hợp: đặt kết quả định tính cạnh số liệu
Ở đề tài kết hợp khảo sát và phỏng vấn, kết quả định tính thường làm một trong ba việc: giải thích một con số trong khảo sát, mở rộng một khía cạnh mà phiếu không hỏi được, hoặc chỉ ra chỗ lời kể khác con số. Điều nào cũng được, miễn bạn nói rõ mình đang dùng phần định tính để làm việc gì, và cách đó đã có trong thiết kế ở đề cương.
Một cách trình bày dễ theo: viết kết quả định lượng và định tính thành hai phần riêng, rồi thêm một mục ngắn "đặt hai nguồn cạnh nhau", dùng một bảng ba cột: điều số liệu cho thấy, điều phỏng vấn cho thấy, hai nguồn khớp, bổ sung hay lệch nhau. Ví dụ với đề tài giả định: khảo sát cho thấy phần lớn hộ có mã nhận chuyển khoản; phỏng vấn cho thấy nhiều hộ cài nhưng vẫn khuyến khích khách quen trả tiền mặt. Hai nguồn không mâu thuẫn mà bổ sung: có mã không có nghĩa là ưu tiên dùng.
Đừng dùng phần định tính chỉ để trích vài câu minh hoạ cho con số, như trang trí. Nếu hai nguồn lệch nhau, đừng chọn nguồn nào hợp giả thuyết rồi lờ nguồn kia; trình bày cả hai và giải thích khả dĩ. Cách đặt hai loại kết quả trong luận văn hỗn hợp, gộp hay tách chương, hỏi người hướng dẫn và theo hướng dẫn của khoa.
Đoạn mở và đoạn khép của chương
Đoạn mở chương chỉ cần làm ba việc: nhắc lại câu hỏi nghiên cứu mà chương này trả lời, giới thiệu các chủ đề và thứ tự trình bày, và nói cách ký hiệu người tham gia, ví dụ "K01 đến K12 là mười hai hộ kinh doanh, đặc điểm ở bảng trong chương phương pháp". Nhiều người viết thêm một bảng tóm tắt chủ đề và chủ đề con ngay đầu chương; bảng này giúp hội đồng theo được mạch, nhất là khi chương dài.
Đoạn khép chương nên ngắn, gom các chủ đề lại thành câu trả lời cho từng câu hỏi nghiên cứu, mỗi câu hỏi một hai câu. Không thêm kết quả mới ở đây, không liên hệ tài liệu, và không đưa kiến nghị. Nếu đoạn khép mà bạn không viết được câu trả lời cho một câu hỏi nghiên cứu nào đó, đó là tín hiệu cần quay lại: hoặc chủ đề chưa đủ, hoặc câu hỏi đó cần được bàn thẳng thắn như một giới hạn của dữ liệu.
Cái không cần làm và việc làm tuần này
Không cần mỗi chủ đề phải dài bằng nhau; chủ đề trả lời trực tiếp câu hỏi chính thường dài hơn. Không cần trích lời của mọi người tham gia ở mọi chủ đề, nhưng nên để ý không dồn hết vào hai ba người. Không cần mở chương bằng đoạn kể lại quy trình phân tích, phần đó đã ở chương phương pháp; chỉ cần một đoạn ngắn giới thiệu các chủ đề và thứ tự trình bày.
Tuần này, chọn một chủ đề, viết lại theo khung bốn nhịp, đếm tỷ lệ trích dẫn trên chữ của bạn, rồi gửi riêng chủ đề đó cho người hướng dẫn. Viết kèm hai câu hỏi cụ thể, ví dụ "mức diễn giải ở nhịp bốn như vậy đã vừa chưa" và "nên giữ hai chủ đề con hay gộp". Nhận góp ý rồi mới làm các chủ đề còn lại.
Độ dài chương, có phải tách kết quả và bàn luận không, cách đánh số chủ đề, đều theo quy chế và mẫu trình bày của trường bạn. Không có con số chung cho bao nhiêu trang là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chương kết quả định tính nên tổ chức theo chủ đề hay theo câu hỏi nghiên cứu?
Thường theo chủ đề, vì chủ đề là kết quả phân tích. Nếu mỗi câu hỏi nghiên cứu có những chủ đề riêng, có thể nhóm chủ đề dưới từng câu hỏi. Tránh tổ chức theo câu hỏi phỏng vấn, vì như vậy chương thành bản tổng hợp câu trả lời.
Mỗi chủ đề nên có bao nhiêu đoạn trích?
Không có số chuẩn. Một hai đoạn ngắn cho mỗi luận điểm thường đủ. Dấu hiệu quá nhiều là trích dẫn chiếm nhiều chữ hơn lời của bạn, hoặc có hai đoạn trích liền nhau nói cùng một ý. Chọn đoạn điển hình nhất và rải đều giữa người tham gia.
Có được ghi số người tham gia trong kết quả định tính không?
Được và nên ghi, ví dụ chín trên mười hai hộ, vì giúp người đọc hình dung. Tránh chuyển thành phần trăm với mẫu nhỏ chọn có chủ đích, vì dễ tạo cảm giác đại diện cho tổng thể. Số người không thay được diễn giải về ý nghĩa của chủ đề.
Kết quả và bàn luận định tính khác nhau ở đâu?
Kết quả trình bày điều dữ liệu cho thấy, kèm diễn giải ngắn gắn với câu hỏi. Bàn luận đặt các kết quả đó cạnh tài liệu đã có, giải thích vì sao giống hay khác, nêu ý nghĩa và hạn chế. Một số ngành gộp hai phần; khi đó vẫn nên giữ ranh giới trong từng đoạn.
Có được sửa lời người tham gia cho đúng chính tả và gọn hơn không?
Có thể sửa lỗi chép băng rõ ràng và lược bỏ đoạn lặp, với ký hiệu lược bỏ theo quy định trình bày. Không được sửa làm thay đổi nghĩa, thêm ý, hay biến lời nói thành văn viết trau chuốt. Lời người tham gia là dữ liệu; sửa quá tay là làm sai dữ liệu.