Quan sát trong khoá luận là đến tận nơi xem người ta thực sự làm gì, thay vì chỉ nghe họ kể. Bạn cần quyết định hai việc trước khi ra thực địa: vai của mình (tham dự vào hoạt động hay đứng ngoài nhìn) và mức cấu trúc của phiếu quan sát (đếm theo danh mục định sẵn hay ghi mô tả mở). Tối nay bạn có thể phác phiếu quan sát một trang và lịch ra thực địa cho hai tuần đầu.
Quan sát hữu ích nhất khi điều người ta nói và điều người ta làm có thể khác nhau: thực hành vệ sinh, cách giáo viên dạy trên lớp, quy trình làm việc trong xưởng. Trong luận văn, quan sát hiện diện ở chương phương pháp (vai, công cụ, lịch, cách ghi) và là nguồn dữ liệu riêng ở chương kết quả. Bài dưới dùng đề tài giả định ngành y tế công cộng về thực hành rửa tay ở chợ.
Chọn vai quan sát
Các vai dưới đây là một dải liên tục, không phải bốn ô tách biệt. Sách phương pháp đặt tên khác nhau; cách gọi có thể khác theo khoa.
| Vai | Người quan sát làm gì | Được gì | Mất gì |
|---|---|---|---|
| Tham dự hoàn toàn | Là thành viên trong hoạt động, người khác có thể không biết đang bị nghiên cứu | Thấy từ bên trong | Rủi ro đạo đức lớn; thường không phù hợp khoá luận nếu không có phê duyệt rõ |
| Tham dự là chính | Cùng làm, mọi người biết bạn đang nghiên cứu | Hiểu bối cảnh, được tin | Dễ hoà vào, mất khoảng cách khi ghi chép |
| Quan sát là chính | Có mặt, có thể hỏi han, nhưng không làm việc của họ | Giữ được khoảng cách, ghi đều tay | Người được quan sát có thể đổi hành vi lúc đầu |
| Không tham dự | Đứng ngoài, không tương tác | Ít ảnh hưởng tới hoạt động | Không hiểu được lý do đằng sau hành vi |
Với đề tài giả định "Thực hành rửa tay của người bán hàng thực phẩm ở một chợ phường", vai "quan sát là chính" thường hợp lý: bạn đứng ở chỗ nhìn được, người bán biết có sinh viên đang tìm hiểu, bạn không phụ bán hàng nhưng có thể trò chuyện ngắn lúc chợ vãn.
Vai càng gần "tham dự hoàn toàn" thì câu hỏi đạo đức càng lớn, vì người ta không có cơ hội đồng ý. Quan sát nơi công cộng cũng không tự động miễn trừ việc xin phép. Hãy bàn với người hướng dẫn và xem hướng dẫn đạo đức của trường, khoa bạn trước khi chọn.
Từ câu hỏi nghiên cứu ra danh mục cần quan sát
Quan sát mà không biết nhìn gì thì ra về với cảm giác chung chung. Đi bốn bước trước buổi đầu tiên:
- Tách câu hỏi nghiên cứu thành điều nhìn thấy được. "Thực hành rửa tay" nhìn thấy được ở: có rửa hay không, rửa bằng gì, rửa vào lúc nào, có điều kiện để rửa hay không.
- Định nghĩa từng mục bằng hành vi cụ thể. "Rửa tay" là gì: nhúng tay vào chậu có tính không, lau khăn có tính không. Định nghĩa trước để mọi buổi đánh dấu giống nhau.
- Ghi cả điều kiện xung quanh. Vị trí vòi nước, có xà phòng không, lúc chợ đông hay vắng. Hành vi gần như luôn gắn với điều kiện; thiếu phần này thì chương bàn luận không giải thích được gì.
- Để chỗ cho điều bất ngờ. Một ô ghi chú mô tả cuối mỗi dòng phiếu và một trang ghi chép mở cuối mỗi buổi, để không bỏ sót điều danh mục chưa tính tới.
Danh mục này nên được đặt cạnh khung lý thuyết hoặc hướng dẫn chuyên môn bạn dựa vào, để người đọc thấy vì sao bạn chọn quan sát những thời điểm đó. Nếu tự đặt, nói rõ là tự đặt và giải thích lý do.
Đừng cố quan sát mọi thứ một lúc. Một người quan sát chỉ theo dõi được vài người bán trong cùng khung thời gian; chọn trước ai, ở đâu, bao lâu, rồi xoay vòng giữa các buổi.
Phiếu quan sát có cấu trúc: mẫu điền sẵn
Phiếu có cấu trúc dùng khi bạn đã biết cần đếm hay đánh dấu hành vi nào. Mỗi dòng là một lần quan sát một người bán trong một khung thời gian ngắn. Ví dụ:
| Mã lượt | Thời điểm | Mã người bán, loại hàng | Tình huống | Có rửa tay | Cách rửa | Ghi chú mô tả |
|---|---|---|---|---|---|---|
| L01 | Ngày 1, 6 giờ 40 | B03, thịt | Sau khi cầm tiền, trước khi cắt thịt | Không | Lau tay vào khăn treo ở sạp | |
| L02 | Ngày 1, 6 giờ 55 | B07, cá | Sau khi làm cá, trước khi bốc rau thơm | Có | Nhúng chậu nước chung, không xà phòng | Chậu nước đục, đã dùng từ đầu buổi |
| L03 | Ngày 1, 7 giờ 10 | B03, thịt | Sau khi đi vệ sinh | Có | Vòi nước chung, có xà phòng | Vòi cách sạp khá xa |
Cột "Tình huống" phải định nghĩa trước: những thời điểm nào bạn coi là "cần rửa tay" theo khung lý thuyết hoặc hướng dẫn chuyên môn bạn dựa vào. Không định nghĩa trước thì mỗi buổi bạn đánh dấu theo cảm giác một kiểu.
Cột "Ghi chú mô tả" giữ phần định tính: chậu nước đục, vòi xa sạp. Những chi tiết đó thường giải thích được vì sao hành vi diễn ra như vậy, và là thứ phiếu chỉ có ô đánh dấu bỏ mất.
Hiệu ứng bị quan sát và cách giảm
Hành vi đổi khi có người nhìn. Người bán biết có sinh viên y tế công cộng đứng gần có thể rửa tay chăm hơn thường ngày. Đây là giới hạn thật của phương pháp, không xoá được, chỉ giảm được.
Có mặt đủ lâu. Vài buổi đầu thường bị ảnh hưởng nhiều nhất. Có mặt đều đặn, cùng một giờ, mặc giản dị, để người ta quen với bạn. Nhiều người nghiên cứu coi một hai buổi đầu là buổi làm quen và ghi chú riêng.
Không phán xét tại chỗ. Nhắc nhở người bán "cô phải rửa tay chứ" sẽ thay đổi chính hành vi bạn đang nghiên cứu, và làm mất lòng tin. Nếu thấy nguy cơ nghiêm trọng, bàn với người hướng dẫn về cách phản hồi sau khi kết thúc thu thập.
Ghi lại mức ảnh hưởng. Trong nhật ký, ghi những dấu hiệu cho thấy người ta để ý tới bạn: liếc nhìn, hỏi bạn ghi gì, làm khác lúc bạn ở gần. Khi phân tích, so sánh các buổi đầu với các buổi sau.
Đối chiếu bằng nguồn khác. Nếu được, kết hợp quan sát với vài cuộc trò chuyện ngắn hoặc phỏng vấn sau khi kết thúc các buổi quan sát. Khi điều người bán kể và điều bạn thấy khớp hoặc vênh nhau, cả hai trường hợp đều cho thêm căn cứ để diễn giải.
Lịch ra thực địa hai tuần đầu
Giả sử bạn có thể ra chợ bốn buổi mỗi tuần. Lịch dưới đây là ví dụ tự đặt; điểm cần giữ là phủ được các khung giờ và ngày khác nhau, không chỉ lúc mình tiện.
| Buổi | Ngày, giờ | Mục đích | Công cụ |
|---|---|---|---|
| 1 | Thứ hai, sáng sớm | Làm quen, vẽ sơ đồ các sạp và chỗ nước | Ghi chép mở |
| 2 | Thứ tư, sáng sớm | Làm quen, thử phiếu | Phiếu nháp và ghi chép mở |
| 3 | Thứ sáu, giữa buổi | Sửa phiếu, quan sát lúc chợ đông | Phiếu bản hai |
| 4 | Chủ nhật, sáng sớm | Quan sát ngày cuối tuần | Phiếu bản hai |
| 5 đến 8 | Tuần hai, xoay vòng giờ | Thu thập chính thức | Phiếu chốt và ghi chép mở |
Đừng chỉ ra chợ vào lúc mình rảnh nhất. Nếu mọi buổi đều rơi vào lúc chợ vãn, dữ liệu sẽ cho bức tranh khác hẳn lúc chợ đông. Khung giờ quan sát phải được mô tả trong chương phương pháp.
Với học viên vừa đi làm vừa học, lịch thực địa thường bị công việc chính kéo lệch. Khi lỡ một buổi, dời sang cùng khung giờ ở ngày khác chứ đừng thay bằng khung giờ tiện cho mình, và ghi lại việc dời lịch trong nhật ký.
Tình huống: Vy ghi mười trang mà không trả lời được câu hỏi
Vy, sinh viên năm tư y tế công cộng, làm đề tài giả định ở trên. Sau ba buổi ở chợ, Vy có mười trang ghi chép rất sinh động về không khí chợ, giá cả, chuyện người bán kể nhau, nhưng khi người hướng dẫn hỏi "bao nhiêu lần người bán rửa tay sau khi cầm tiền", Vy không trả lời được.
Vấn đề nằm ở chỗ Vy dùng ghi chép mở cho một câu hỏi có phần cần đếm. Vy giữ ghi chép mở làm nguồn bối cảnh và bổ sung phiếu có cấu trúc với năm tình huống định nghĩa trước. Vy thử phiếu một buổi, thấy tình huống "sau khi chạm vào rác" quá hiếm để ghi được, nên gộp với "sau khi dọn sạp". Vy ghi lại mọi lần sửa phiếu.
Bước tiếp theo của Vy là bàn với người hướng dẫn cách trình bày: phần đếm từ phiếu được mô tả bằng tần suất trong chương kết quả, phần ghi chép mở dùng để giải thích bối cảnh. Vy cũng viết rõ trong phần hạn chế rằng ba buổi đầu chỉ có ghi chép mở nên không đưa vào phần đếm.
Không cần làm và việc làm tuần này
Những thứ người mới hay tốn công mà không cần:
- Không cần quan sát ẩn danh hay giả làm khách để "bắt" hành vi thật. Cách đó đặt ra vấn đề đạo đức lớn hơn nhiều so với cái được.
- Không cần ghi âm toàn bộ buổi quan sát ở nơi công cộng; ghi âm người không biết mình đang được ghi là vấn đề, và phần lớn dữ liệu quan sát là thứ bạn nhìn thấy.
- Không cần phiếu dài nhiều trang. Một trang có năm đến bảy cột là đủ để đánh dấu nhanh khi đang đứng ở thực địa.
- Không cần dùng thuật ngữ trong phiếu; phiếu là công cụ của bạn, viết bằng chữ bạn đọc nhanh nhất.
Tuần này: viết danh mục cần quan sát từ câu hỏi nghiên cứu, phác phiếu một trang, chọn vai và viết hai câu lý do, đi một buổi làm quen không ghi phiếu chỉ vẽ sơ đồ nơi quan sát. Hỏi người hướng dẫn về thủ tục xin phép ban quản lý nơi bạn đến, và xem hướng dẫn đạo đức của trường, khoa bạn có yêu cầu riêng cho quan sát hay không.
Câu hỏi thường gặp
Quan sát tham dự có cần xin phép người được quan sát không?
Thường là có, và mức độ xin phép tuỳ bối cảnh, vai quan sát và quy định đạo đức của trường. Quan sát nơi công cộng cũng có thể cần xin phép ban quản lý. Bàn với người hướng dẫn trước khi ra thực địa.
Phiếu quan sát có cấu trúc và ghi chép mở, nên dùng cái nào?
Tuỳ câu hỏi. Câu hỏi cần đếm hay so sánh tần suất hành vi cần phiếu có cấu trúc; câu hỏi về cách thức, bối cảnh, ý nghĩa cần ghi chép mở. Nhiều đề tài dùng cả hai cùng lúc.
Có được chụp ảnh hay quay phim khi quan sát không?
Chỉ khi đã được đồng ý và phù hợp quy định đạo đức của trường. Ảnh dễ nhận diện người, nên cần cam kết rõ ai được xem, lưu ở đâu, và không đưa ảnh có mặt người vào luận văn nếu chưa được phép.
Quan sát bao nhiêu buổi là đủ?
Không có con số chung. Cần đủ để phủ các khung giờ, ngày và tình huống khác nhau, và đến lúc các buổi mới không còn cho thêm điều gì đáng kể. Ghi rõ số buổi và lý do dừng trong chương phương pháp.
Làm sao giảm việc người ta đổi hành vi vì biết mình bị quan sát?
Có mặt đều đặn để người ta quen, không phán xét tại chỗ, đứng ở vị trí tự nhiên, và coi vài buổi đầu là buổi làm quen. Ghi lại các dấu hiệu cho thấy người ta để ý tới bạn để cân nhắc khi phân tích.
Một mình quan sát có đủ tin cậy không?
Có thể chấp nhận ở khoá luận, nhưng nên định nghĩa hành vi thật rõ và nếu được, nhờ một người cùng quan sát vài buổi để so sánh cách đánh dấu. Ghi lại cách bạn kiểm tra sự nhất quán đó.