KhaoCuu.comKhảo Cứu
Đạo đức nghiên cứu và liêm chính

Nghiên cứu tại nơi mình làm việc: vai kép, xung đột lợi ích và cách khai rõ

Học viên làm đề tài ngay ở cơ quan mình: hỏi cấp dưới, dùng số liệu nội bộ, kết quả bất lợi cho đơn vị. Bảng vai kép và cách khai báo trong luận văn.

A Vietnamese engineer in safety glasses talks with a machine operator beside a quiet injection molding machine on a small factory floor, wide side view, cool daylight

Làm luận văn ngay tại nơi mình làm việc là được, và thường là lựa chọn khôn ngoan với học viên vừa đi làm vừa học. Điều cần làm là nhận ra mình đang mang hai vai, người nghiên cứu và người trong đơn vị, rồi khai rõ, tách vai khi thu dữ liệu, và giữ kết quả trung thực kể cả khi nó không dễ nghe với cấp trên. Việc làm được ngay: viết ra giấy ba dòng, mình là gì của những người sẽ trả lời, ai trong đơn vị có lợi hay thiệt từ kết quả, mình được phép dùng số liệu nào.

Bài này không bàn chuyện chọn đề từ nơi làm việc, phần đó thuộc bước chọn đề tài. Ở đây là bước sau: đề đã có, bạn sắp thu dữ liệu ở chính cơ quan mình, và cần làm sao cho đúng đạo đức. Ví dụ đi trọn là một đề tài giả định ngành kỹ thuật.

Tình huống giả định: anh Phong và những lần dừng máy

Anh Phong là kỹ sư bảo trì ở một nhà máy ép nhựa, đi học cao học. Đề tài giả định của anh: "Nguyên nhân dừng máy ngoài kế hoạch ở một xưởng ép nhựa". Anh định lấy nhật ký dừng máy hai năm của xưởng, phỏng vấn tám công nhân vận hành và ba tổ trưởng. Trong đó năm người là cấp dưới trực tiếp của anh.

Bản đề cương đầu tiên chỉ có một câu về đạo đức: "Được sự đồng ý của ban giám đốc." Người hướng dẫn hỏi lại ba câu. Ai cho phép dùng nhật ký dừng máy, và có được đưa số liệu đó vào luận văn công khai không? Công nhân có dám nói thật với chính người phân ca và đánh giá họ không? Nếu kết quả cho thấy lỗi nằm ở khâu bảo trì, tức là ở chính bộ phận của anh, anh có viết ra không?

Ba câu hỏi ấy là ba mặt của vai kép: quyền dùng dữ liệu nội bộ, quan hệ quyền lực với người tham gia, và lợi ích của chính người nghiên cứu trong kết quả. Phần còn lại của bài đi lần lượt cách anh Phong xử lý từng mặt, để bạn áp vào đề tài của mình.

Bảng vai kép: rủi ro và cách xử lý

Điền bảng này cho đề tài của bạn trước khi gửi đề cương sửa. Các dòng đã điền là của đề tài giả định về dừng máy.

Mặt của vai képRủi ro cụ thểCách xử lýGhi vào luận văn ở đâu
Dùng số liệu nội bộSố liệu có thể là bí mật kinh doanh; công bố mà chưa được phép là vi phạm cam kết với đơn vịXin phép bằng chữ, hỏi rõ được đưa con số nào, có phải ẩn tên đơn vị không; chỉ dùng phần được cho phépChương phương pháp, mục nguồn dữ liệu
Hỏi cấp dướiHọ ngại từ chối, nói điều họ nghĩ người nghiên cứu muốn ngheNhờ đồng nghiệp ở bộ phận khác mời và phỏng vấn nhóm này, hoặc dùng phiếu ẩn danh thu bằng thùng kínMục đạo đức và mục hạn chế
Hỏi đồng cấp, cấp trênNgại va chạm, sợ thông tin đến tai lãnh đạoBảo mật chặt, không báo danh sách người tham gia cho aiMục đạo đức
Lợi ích của chính mình trong kết quảMuốn kết quả chứng minh bộ phận mình làm tốtViết trước câu hỏi và cách phân tích; nhờ người hướng dẫn xem dữ liệu thô; báo cáo cả phát hiện bất lợiMục vị trí người nghiên cứu, mục hạn chế
Thông tin biết được ngoài phạm viNghe được chuyện vi phạm nội quy khi phỏng vấnThống nhất trước với người hướng dẫn cách xử lý; không dùng dữ liệu nghiên cứu để kỷ luật aiKhông cần ghi chi tiết; nêu nguyên tắc ở mục đạo đức

Cột cuối nhắc bạn rằng khai báo không phải chuyện xấu hổ. Một đoạn viết thẳng về vị trí của mình trong đơn vị làm hội đồng tin bạn hơn, không phải kém đi.

Dữ liệu nội bộ: được phép xem chưa phải là được phép công bố

Vì là kỹ sư, anh Phong vẫn xem nhật ký dừng máy hằng ngày. Nhưng quyền xem để làm việc khác với quyền đưa vào một quyển luận văn sẽ nằm ở thư viện trường. Anh viết thư xin phép giám đốc nhà máy, nói rõ sẽ dùng những cột nào, trình bày ở mức nào, có nêu tên nhà máy không. Giám đốc đồng ý cho dùng số lần và thời gian dừng theo nhóm nguyên nhân, không cho nêu tên khách hàng và sản lượng.

Từ đó anh chỉ lấy đúng phần được cho phép. Những cột còn lại, dù anh biết rõ và thấy có ích, không đưa vào. Nếu thiếu chúng mà một câu hỏi phụ không trả lời được, anh sửa câu hỏi phụ cho vừa với dữ liệu được dùng, và ghi điều đó ở phần hạn chế.

Có hai chỗ hay bị nhầm. Một là nghĩ rằng ẩn tên đơn vị thì dùng gì cũng được: không đúng, vì bạn vẫn đang dùng tài sản của đơn vị. Hai là đưa số liệu nội bộ vào luận văn rồi "làm tròn cho khỏi lộ" theo cách làm sai lệch ý nghĩa. Nếu đơn vị muốn che, hãy thoả thuận cách trình bày ngay từ đầu, chẳng hạn dùng tỷ lệ thay cho số tuyệt đối, và nói rõ cách trình bày ấy trong chương phương pháp.

Khi kết quả không dễ nghe với đơn vị

Không chỉnh kết quả cho vừa lòng cấp trên. Nếu dữ liệu cho thấy phần lớn lần dừng máy liên quan tới lịch bảo trì, anh Phong phải viết như vậy, dù bộ phận bảo trì là của anh. Bỏ bớt, đổi nhóm nguyên nhân hay giảm nhẹ câu chữ để đẹp lòng ai đều là làm sai lệch kết quả.

Viết thẳng nhưng không quy lỗi cá nhân. Luận văn phân tích quy trình, không phải hồ sơ kỷ luật. "Lịch bảo trì định kỳ chưa theo kịp số giờ chạy thực tế của máy" là phát hiện; "tổ trưởng ca B làm ẩu" là quy lỗi, lại dễ lộ người.

Báo trước với đơn vị cách bạn sẽ trình bày. Gửi bản tóm tắt kết quả cho người đã cho phép trước khi nộp, để họ không bất ngờ. Đây là báo, không phải xin duyệt nội dung. Nếu đơn vị muốn bạn bỏ phát hiện bất lợi, trao đổi ngay với người hướng dẫn.

Ghi vị trí của mình trong luận văn. Một đoạn ngắn: mình là ai trong đơn vị, điều đó giúp gì cho việc hiểu bối cảnh, và có thể làm lệch gì, mình đã làm gì để giảm lệch. Đoạn này thường nằm ở chương phương pháp; có khoa gọi là mục vị trí người nghiên cứu, có khoa gộp vào mục hạn chế.

Người tham gia coi bạn là người nhà: lợi và hại

Ở chiều ngược lại với áp lực cấp trên, có những người tham gia nói với bạn quá nhiều, vì họ coi bạn là đồng nghiệp chứ không phải người nghiên cứu. Một tổ trưởng có thể kể chuyện mâu thuẫn trong ca, chuyện riêng của người khác, hay lời phàn nàn về giám đốc, như đang tán gẫu giờ nghỉ trưa. Đó là lợi thế của người trong cuộc: bạn nghe được điều người ngoài không nghe được.

Nhưng chính vì thế mà bạn phải cẩn thận hơn. Người tham gia có thể quên mất rằng mình đang được ghi âm cho một luận văn. Nhắc lại khi câu chuyện chuyển sang hướng nhạy cảm: "Phần này anh có muốn mình ghi vào không?". Chuyện về người thứ ba vắng mặt, những người không đồng ý tham gia, thì không đưa vào luận văn dù nó thú vị.

Sau đợt thu dữ liệu, bạn vẫn làm việc cùng những người ấy hằng ngày. Điều bạn biết trong buổi phỏng vấn không được rò vào cách bạn đối xử với họ ở xưởng. Đây là lời hứa khó giữ nhất của người nghiên cứu trong cuộc, và đáng để nói thẳng với chính mình trước khi bắt đầu.

Kết quả của anh Phong sau khi sửa

Đề cương sửa lại có ba thay đổi. Nhật ký dừng máy chỉ dùng những cột giám đốc cho phép, tên nhà máy được thay bằng "một nhà máy ép nhựa quy mô vừa". Năm công nhân dưới quyền anh được một kỹ sư chất lượng ở bộ phận khác mời và phỏng vấn, anh chỉ nhận bản chép đã thay tên bằng mã. Mục đạo đức có một đoạn khai rõ vai kép của anh và cách anh tách vai.

Khi phân tích, dữ liệu cho thấy một nhóm nguyên nhân nằm ở lịch bảo trì. Anh viết đúng như vậy và đề xuất điều chỉnh lịch theo giờ chạy máy thực tế. Đoạn khai vai kép giúp người đọc thấy rõ dữ liệu phỏng vấn được thu thế nào và còn giới hạn gì, nên anh trả lời được ngay khi bị hỏi.

Việc anh không cần làm: xin nghỉ việc hay chuyển đề sang nhà máy khác cho "khách quan". Làm nghiên cứu ở nơi mình hiểu rõ có giá trị riêng; điều cần là minh bạch và tách vai đúng chỗ.

Việc làm tiếp theo trong tuần này

Nếu bạn sắp thu dữ liệu ở cơ quan mình, đi theo thứ tự này.

  1. Điền bảng vai kép cho đề tài của bạn.
  2. Viết thư xin phép lãnh đạo đơn vị, nói rõ dùng số liệu nào, trình bày ở mức nào, có nêu tên đơn vị không.
  3. Tìm một người ngoài quan hệ cấp trên – cấp dưới để mời hoặc phỏng vấn những người dưới quyền bạn.
  4. Xem quy chế, hướng dẫn của trường có yêu cầu khai xung đột lợi ích trong đề cương không; nếu có, dùng đúng mẫu.
  5. Viết nháp đoạn vị trí người nghiên cứu, gửi người hướng dẫn cùng đề cương sửa.
  6. Thống nhất trước với người hướng dẫn: nếu đơn vị muốn bạn bỏ một phát hiện, bạn sẽ làm gì.

Giữ mọi thư từ xin phép trong một thư mục riêng. Khi hội đồng hỏi "đơn vị có biết em dùng số liệu này không", bạn trả lời bằng giấy tờ chứ không bằng trí nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Làm luận văn ở chính cơ quan mình có bị coi là thiếu khách quan không?

Không tự động bị coi như vậy. Hội đồng quan tâm bạn có nhận ra vai kép và có biện pháp tách vai không: ai thu dữ liệu từ cấp dưới, số liệu nội bộ được phép dùng tới đâu, phát hiện bất lợi có được báo cáo không. Khai rõ những điều này trong chương phương pháp.

Có được dùng số liệu nội bộ mình xem hằng ngày khi làm việc không?

Chỉ khi đơn vị cho phép dùng vào luận văn. Quyền xem để làm việc khác với quyền công bố trong một tài liệu nằm ở thư viện trường. Xin phép bằng chữ, nói rõ dùng cột nào, trình bày ra sao, có nêu tên đơn vị không.

Phỏng vấn cấp dưới của mình thì làm sao để họ nói thật?

Cách chắc nhất là không tự mình phỏng vấn họ: nhờ người ở bộ phận khác mời và hỏi, bạn chỉ nhận bản chép đã thay tên. Nếu không làm được, dùng phiếu ẩn danh thu bằng thùng kín và ghi giới hạn này ở phần hạn chế.

Lãnh đạo muốn xem luận văn trước khi nộp và yêu cầu bỏ một phần thì sao?

Gửi bản tóm tắt để lãnh đạo biết là việc nên làm. Nhưng yêu cầu bỏ một phát hiện đúng sự thật thì không được làm theo một cách lặng lẽ. Trao đổi với người hướng dẫn; nếu phần đó đụng bí mật kinh doanh, thoả thuận cách trình bày khác mà không làm sai ý nghĩa.

Đoạn khai vị trí người nghiên cứu nên dài bao nhiêu?

Thường chỉ một đoạn ngắn: bạn là ai trong đơn vị, điều đó giúp hiểu bối cảnh thế nào, có thể làm lệch gì và bạn đã làm gì để giảm lệch. Viết thẳng, không xin lỗi, không ca ngợi. Độ dài và vị trí theo hướng dẫn của khoa.

Nghe được chuyện vi phạm nội quy khi phỏng vấn đồng nghiệp thì xử lý thế nào?

Dữ liệu nghiên cứu không được dùng để kỷ luật ai, đó là lời hứa với người tham gia. Trước khi phỏng vấn, thống nhất với người hướng dẫn cách xử lý tình huống này và nói rõ giới hạn bảo mật trong bản thông tin nếu có trường hợp nguy hiểm cần báo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138