Ẩn danh trong luận văn không dừng ở việc đổi tên người tham gia thành "người tham gia 1" hay "P1". Người đọc quen địa bàn vẫn nhận ra ai đó qua chi tiết nhận diện gián tiếp: chức danh duy nhất trong đơn vị, tuổi chính xác, năm vào làm, một câu chuyện chỉ người đó có. Việc làm được ngay tối nay: mở bảng mô tả người tham gia và chương kết quả, gạch dưới mọi chi tiết mà một đồng nghiệp của họ đọc vào có thể đoán ra.
Bài này đi theo đúng chỗ ẩn danh hay hỏng trong một quyển luận văn: bảng mô tả người tham gia, câu trích, mô tả địa bàn, bảng số liệu có ô quá nhỏ. Mỗi chỗ kèm cách sửa, và một tình huống giả định cho thấy bản nháp bị gạch rồi được sửa thế nào.
Ẩn danh và bảo mật: hai lời hứa khác nhau
Trước khi sửa, phân biệt hai từ hay bị dùng lẫn. Ẩn danh theo nghĩa chặt là không ai, kể cả bạn, nối được dữ liệu với một người cụ thể, chẳng hạn phiếu khảo sát không hỏi tên, không lưu thông tin liên hệ. Bảo mật là bạn biết ai nói gì nhưng cam kết không để lộ ra ngoài: dùng mã thay tên, cất danh sách đối chiếu riêng, che chi tiết trong bài viết. Phỏng vấn sâu gần như luôn là bảo mật chứ không phải ẩn danh, vì bạn đã ngồi đối diện người ta.
Cách gọi có thể khác theo khoa và theo sách. Có nơi gọi chung là "ẩn danh hoá", có nơi tách "khử định danh". Điều quan trọng là lời hứa trong bản thông tin phải khớp với việc bạn thật sự làm. Hứa "phỏng vấn ẩn danh" trong khi bạn giữ danh sách tên và số điện thoại là hứa sai; viết "thông tin của chị được bảo mật, tên thật không xuất hiện trong luận văn" mới đúng.
Trong cả quyển, lời hứa này được kiểm ở ba chỗ: bản thông tin trong phụ lục, mục đạo đức trong chương phương pháp, và chính các trang kết quả. Hội đồng đọc trang kết quả mà nhận ra người tham gia thì hai chỗ kia không cứu được.
Bảng che chi tiết nhận diện
Dùng bảng này để rà từng chi tiết trước khi đưa vào luận văn. Ví dụ điền sẵn với đề tài giả định "Trải nghiệm của trưởng ca nữ trong một nhà máy may vừa" (ngành quản trị nhân lực).
| Chi tiết gốc | Vì sao dễ lộ | Cách che | Bản đã che |
|---|---|---|---|
| Chị H., 47 tuổi, trưởng ca duy nhất là nữ của xưởng cắt | "Duy nhất" và tên xưởng chỉ ra đúng một người | Gộp chức danh, bỏ chữ "duy nhất", dùng khoảng tuổi | P3, nữ, 45–50 tuổi, quản lý cấp ca |
| Vào làm năm 2009, từng nghỉ sinh hai lần | Năm vào làm và lịch sử cá nhân ít người trùng | Dùng khoảng thâm niên, bỏ chi tiết đời tư không cần cho câu hỏi | Thâm niên trên 10 năm |
| Nhà máy may ở cụm công nghiệp phía bắc huyện X | Một cụm có vài nhà máy may, dễ đoán | Mô tả loại hình và quy mô | Một nhà máy may quy mô vừa ở vùng ven đô |
| Câu trích kể vụ cãi nhau với giám đốc trước toàn xưởng | Sự kiện ai cũng biết trong đơn vị | Giữ ý, bỏ chi tiết sự kiện; nếu ý ấy không cần cho lập luận thì bỏ | Một người tham gia kể về một lần bất đồng công khai với cấp trên |
Câu hỏi để quyết định giữ hay bỏ một chi tiết: chi tiết này có cần cho việc trả lời câu hỏi nghiên cứu không? Nếu đề tài không phân tích thâm niên, đừng giữ năm vào làm. Mỗi chi tiết thừa là thêm một manh mối nhận diện.
Bản nháp bị gạch và bản sửa
Tuấn, học viên cao học ngành quản trị nhân lực, làm đề tài giả định về trưởng ca nữ trong nhà máy may. Anh phỏng vấn bảy người ở chính nhà máy nơi một người quen làm quản lý. Bản nháp chương kết quả có bảng người tham gia ghi đủ tuổi, chức danh, tổ, năm vào làm. Người hướng dẫn gửi lại với một dòng: "Giám đốc nhà máy đọc bảng này sẽ biết ngay ai nói gì. Em đã hứa với họ điều gì?"
Tuấn mở lại bản thông tin: anh đã hứa không để lộ danh tính với đơn vị. Bảng người tham gia vi phạm lời hứa đó, dù không có tên ai. Tệ hơn, ba câu trích phàn nàn về cấp trên đi kèm mã người tham gia, mà mã lại nối được với bảng.
Bản sửa có ba thay đổi. Bảng người tham gia chỉ còn khoảng tuổi, khoảng thâm niên, cấp quản lý; bỏ tên tổ. Các câu trích nhạy cảm không gắn mã riêng mà ghi "một người tham gia", để không ai ghép được nhiều câu thành một chân dung. Phần mô tả địa bàn đổi thành "một nhà máy may quy mô vừa", và anh hỏi lại đơn vị có muốn ẩn tên không. Bước tiếp theo của Tuấn là đưa bản sửa cho một người bạn không biết nhà máy đọc thử, rồi tự hỏi: nếu mình là đồng nghiệp của họ, mình đoán được ai?
Bốn chỗ ẩn danh hay hỏng mà ít người để ý
Ô nhỏ trong bảng số liệu. Bảng chéo có ô chỉ một hai người, ví dụ "nữ, trên 50 tuổi, trình độ sau đại học: 1 người", là chỉ thẳng vào một người khi mẫu nhỏ. Gộp nhóm hoặc không trình bày bảng đó ở mức chi tiết.
Lời cảm ơn. Cảm ơn "anh A, chị B ở phòng kỹ thuật đã nhiệt tình tham gia phỏng vấn" là tự tay công bố danh sách người tham gia. Cảm ơn chung "những người đã dành thời gian chia sẻ".
Ảnh và phụ lục. Ảnh chụp thực địa có mặt người, bản chép phỏng vấn đính kèm phụ lục còn tên riêng, biên bản có chữ ký. Rà phụ lục kỹ như rà chương kết quả.
Tên tệp và thư mục. Tệp ghi âm đặt theo tên thật, gửi người hướng dẫn qua thư điện tử. Đặt tên tệp theo mã ngay từ đầu, danh sách đối chiếu cất riêng.
Phiếu khảo sát: ẩn danh thật hay chỉ là không hỏi tên
Với đề tài định lượng, nhiều bạn nghĩ phiếu không có ô họ tên là đã ẩn danh. Thực ra phần thông tin chung ở cuối phiếu nhiều khi đủ để nhận ra người trả lời. Một phiếu phát trong một phòng ban mười người, hỏi giới tính, khoảng tuổi, chức vụ và thâm niên, thì gần như mỗi tổ hợp chỉ đúng một người. Trưởng phòng cầm xấp phiếu lên là biết ai đã chấm thấp mục "sự hỗ trợ của cấp trên".
Cách làm đúng bắt đầu từ lúc thiết kế phiếu: chỉ hỏi những thông tin chung mà phân tích thật sự cần, dùng khoảng thay vì con số chính xác, và gộp các lựa chọn hiếm. Phiếu nên được thu bằng thùng kín hoặc hình thức trực tuyến không lưu thông tin liên hệ, không qua tay cấp trên của người trả lời.
Khi trình bày kết quả, các bảng chia theo nhóm nhỏ cũng cần rà lại. Nếu chỉ có hai người thuộc nhóm "quản lý cấp phòng", đừng báo cáo điểm trung bình riêng cho nhóm đó. Gộp vào nhóm lớn hơn và ghi một câu giải thích. Quyết định này nên ghi vào sổ xử lý số liệu để sau còn nhớ vì sao.
Khi người tham gia muốn được nêu tên
Có lúc điều ngược lại xảy ra: một nghệ nhân, một chủ hợp tác xã hay một cán bộ y tế lâu năm muốn tên mình xuất hiện, vì họ tự hào về công việc. Điều này không sai, nhưng cần làm cho cẩn thận.
Trước hết, đồng ý nêu tên phải được xin riêng, rõ ràng, tốt nhất là bằng chữ, và người đó biết chính xác câu nào của mình sẽ đi kèm tên. Thứ hai, nêu tên một người có thể làm lộ người khác: nếu chủ hợp tác xã được nêu tên thì hợp tác xã cũng lộ, và các xã viên khác dễ bị đoán ra. Khi đó bạn phải cân nhắc lời hứa với những người còn lại. Thứ ba, hỏi người hướng dẫn và xem khoa có quy định gì về việc này. Nếu còn phân vân, giữ cách mặc định là bảo mật cho tất cả và cảm ơn chung trong lời cảm ơn.
Cái không cần làm và chỗ phải xem quy chế
Không cần đổi những chi tiết làm thay đổi ý nghĩa dữ liệu. Nếu đề tài phân tích khác biệt giữa người dưới và trên mười năm thâm niên, bạn giữ nhóm thâm niên; chỉ bỏ con số năm cụ thể. Có bạn che tay quá đà, đổi luôn giới tính hay ngành nghề của người tham gia để "an toàn". Làm thế là sửa dữ liệu, và phân tích dựa trên thông tin sai.
Cũng không cần bịa ra tên giả nghe như tên thật nếu khoa không yêu cầu. Mã ngắn như P1, P2 hay "điều dưỡng 1" là đủ và dễ theo dõi. Nếu dùng tên giả cho dễ đọc, nói rõ trong chương phương pháp rằng đó là tên giả.
Phần phải xem quy chế: trường bạn có yêu cầu nộp bản chép phỏng vấn không, có cho đính kèm ảnh thực địa không, đơn vị nghiên cứu có được nêu tên không, dữ liệu gốc có phải nộp kèm cho khoa không. Mỗi nơi một khác. Nếu khoa yêu cầu nộp dữ liệu gốc, hỏi rõ cách nộp sao cho vẫn giữ được lời hứa với người tham gia.
Tự kiểm ẩn danh trước khi gửi bản nháp
Làm danh sách kiểm này mỗi lần gửi chương kết quả hoặc bản hoàn chỉnh cho người hướng dẫn.
- Tìm trong toàn văn mọi tên riêng: người, đơn vị, thôn xóm, phòng ban. Mỗi chỗ tìm thấy, quyết định giữ, đổi hay bỏ.
- Đọc bảng mô tả người tham gia và hỏi: có dòng nào chỉ đúng một người trong đơn vị không?
- Đọc từng câu trích và hỏi: câu này có kể một sự kiện ai trong đơn vị cũng biết không?
- Rà các bảng số liệu có ô dưới vài người.
- Rà phụ lục, ảnh, lời cảm ơn, tên tệp đính kèm.
- Nhờ một người không biết địa bàn đọc thử, rồi tự đọc lại với con mắt của đồng nghiệp người tham gia.
Ghi lại các quyết định che vào nhật ký nghiên cứu, ví dụ "gộp chức danh tổ trưởng và trưởng ca thành quản lý cấp ca". Khi hội đồng hỏi vì sao bảng người tham gia sơ sài, bạn có câu trả lời rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Đổi tên người tham gia thành mã đã đủ ẩn danh chưa?
Chưa đủ. Chức danh duy nhất, tuổi chính xác, năm vào làm, nơi ở hay một câu chuyện riêng vẫn có thể làm lộ người đó với ai quen địa bàn. Phải rà và che cả các chi tiết gián tiếp, nhất là khi mẫu nhỏ và cùng một đơn vị.
Có nên gắn mã người tham gia vào từng câu trích không?
Thường nên, để người đọc thấy dữ liệu đến từ nhiều người. Nhưng với câu trích nhạy cảm, gắn mã có thể giúp người quen ghép nhiều câu thành một chân dung. Khi đó ghi "một người tham gia" và giải thích cách làm trong chương phương pháp.
Đơn vị đồng ý để tên thì có cần ẩn tên người tham gia không?
Vẫn cần, trừ khi từng người đồng ý rõ ràng để lộ danh tính. Đồng ý của đơn vị là đồng ý cho bạn vào thu dữ liệu, không phải đồng ý thay cho từng người về chuyện công khai lời nói của họ.
Che chi tiết có bị coi là sửa dữ liệu không?
Gộp nhóm tuổi, gộp chức danh, bỏ chi tiết không cần cho câu hỏi là che, không phải sửa. Đổi giới tính, đổi nghề hay thêm thắt tình tiết làm sai ý nghĩa dữ liệu thì là sửa. Nguyên tắc là giữ đúng những gì phân tích cần.
Danh sách đối chiếu tên và mã nên cất ở đâu?
Cất riêng khỏi dữ liệu phỏng vấn, có mật khẩu, chỉ bạn và người hướng dẫn biết nếu cần. Không gửi kèm khi gửi chương kết quả. Huỷ theo đúng thời hạn đã hứa trong bản thông tin và quy định của trường.
Mô tả địa bàn chung chung thì hội đồng có chê thiếu bối cảnh không?
Có thể hỏi, nhưng bạn trả lời được: đã che theo cam kết với đơn vị và người tham gia. Mô tả loại hình, quy mô, vùng, đặc điểm liên quan tới câu hỏi là đủ để người đọc hiểu bối cảnh mà không nhận ra nơi đó.