Xin phép địa bàn là việc bạn làm sau khi đề cương được duyệt và trước khi phát tờ phiếu đầu tiên: xác định ai có quyền cho phép bạn vào đơn vị, khu dân cư, lớp học hay khoa phòng, gửi họ một lá thư ngắn nói rõ làm gì, làm bao lâu, làm phiền ai, dữ liệu dùng vào đâu, rồi giữ lại bằng chứng đã được đồng ý. Tối nay bạn có thể làm ngay một việc: lập danh sách mọi nơi mình định thu dữ liệu, bên cạnh mỗi nơi ghi tên chức danh người có quyền quyết định.
Bước này hay bị xem nhẹ vì nghe như thủ tục. Thực tế nó quyết định ba thứ: bạn có thu được dữ liệu đúng hạn không, người tham gia có được bảo vệ không, và chương phương pháp có đứng vững khi hội đồng hỏi "bạn được ai cho phép?". Bài này đi theo đúng thứ tự làm, kèm một khung thư tự điền và một đề tài giả định đi trọn từ đầu tới cuối.
Bước xin phép nằm ở đâu trong cả quyển luận văn
Hãy hình dung tiến trình khoá luận như một chuỗi: chọn đề, đọc tài liệu, viết câu hỏi, lập đề cương, rồi mới tới thu dữ liệu. Xin phép địa bàn nằm đúng ở khe giữa đề cương và thu dữ liệu. Làm sớm hơn thì bạn chưa biết chính xác mình cần gì; làm muộn hơn thì kế hoạch tiến độ vỡ, vì một lá thư có thể nằm trên bàn lãnh đạo đơn vị hai tuần mới được ký.
Trong quyển luận văn, kết quả của bước này xuất hiện ở ít nhất hai chỗ. Thứ nhất là chương phương pháp, nơi bạn viết một đoạn ngắn: dữ liệu được thu ở đâu, ai cho phép, người tham gia được thông tin và đồng ý thế nào. Thứ hai là phụ lục, nếu trường bạn yêu cầu đính kèm giấy đồng ý của đơn vị hoặc văn bản chấp thuận của hội đồng đạo đức. Có nơi yêu cầu, có nơi không, nên việc đầu tiên là mở quy chế, hướng dẫn của khoa mình ra đọc mục này.
Một điểm hay bị nhầm: xin phép địa bàn khác với xin đồng ý của từng người tham gia. Ban quản lý chợ cho phép bạn vào chợ không có nghĩa là từng người bán hàng đã đồng ý trả lời. Hai lớp này đều cần, và lớp trên không thay được lớp dưới. Người hướng dẫn gạch đỏ rất nhanh khi thấy câu "được sự cho phép của ban quản lý, toàn bộ tiểu thương đã tham gia khảo sát".
Ai cần được hỏi: bảng các tầng cho phép
Mỗi địa bàn có vài tầng người có quyền nói "có" hoặc "không". Kẻ bảng dưới đây vào sổ, mỗi nơi thu dữ liệu một dòng. Dòng đầu đã điền sẵn với đề tài giả định "Thực hành rửa tay của người bán hàng ăn ở một chợ" (ngành y tế công cộng).
| Tầng | Ai quyết định | Xin điều gì | Bằng chứng giữ lại | Ghi vào đâu trong luận văn |
|---|---|---|---|---|
| Đơn vị quản lý địa bàn | Trưởng ban quản lý chợ | Được vào chợ quan sát và phỏng vấn trong 3 tuần, giờ ít khách | Thư có chữ ký hoặc tin nhắn xác nhận được lưu lại | Chương phương pháp, mục địa bàn; phụ lục nếu khoa yêu cầu |
| Người gác cổng không chính thức | Tổ trưởng khu hàng ăn | Giới thiệu bạn với các hộ, gợi ý giờ phù hợp | Ghi chép thực địa ngày gặp | Không cần ghi tên; nhắc trong mô tả cách tiếp cận |
| Từng người tham gia | Chính người bán hàng | Cho quan sát, trả lời phỏng vấn, cho ghi âm hay không | Bản thông tin đã đưa và cách họ đồng ý | Chương phương pháp, mục đạo đức |
| Cấp trường hoặc khoa | Người hướng dẫn, hội đồng đạo đức nếu có | Xác nhận đề cương, giấy giới thiệu của khoa | Giấy giới thiệu, văn bản chấp thuận | Phụ lục, theo mẫu của trường |
Cột "người gác cổng không chính thức" thường bị bỏ trống, và đó là chỗ nhiều kế hoạch sụp. Người có quyền ký giấy chưa chắc là người mở được cửa. Ở một trường tiểu học, hiệu trưởng ký đồng ý nhưng giáo viên chủ nhiệm mới quyết định bạn được ngồi lớp nào, giờ nào. Biết sớm người này là ai giúp bạn đỡ mất nhiều buổi đứng chờ.
Khung thư xin phép tự điền
Thư xin phép càng ngắn càng dễ được ký. Một trang là đủ. Chép khung dưới, điền từng ý, rồi đưa người hướng dẫn xem trước khi gửi.
- Người gửi: họ tên, sinh viên hoặc học viên ngành gì, khoá nào, tên người hướng dẫn. Kèm giấy giới thiệu của khoa nếu trường cấp.
- Đề tài, nói bằng lời thường: một câu, không thuật ngữ. Ví dụ: "Mình tìm hiểu người bán hàng ăn rửa tay vào lúc nào và điều gì làm việc đó khó hay dễ."
- Cần gì từ đơn vị: vào đâu, làm gì, mấy buổi, mỗi buổi bao lâu, khoảng bao nhiêu người được hỏi. Nêu con số dự kiến của chính kế hoạch bạn.
- Làm phiền ai, bao nhiêu: phỏng vấn mất chừng bao nhiêu phút, có ghi âm không, có chụp ảnh không. Nói thẳng nếu không chụp ảnh mặt người.
- Bảo mật: không ghi tên người, không ghi tên đơn vị trong luận văn nếu đơn vị muốn, dữ liệu chỉ dùng cho khoá luận.
- Quyền từ chối: đơn vị và từng người đều có thể từ chối hoặc dừng giữa chừng mà không ảnh hưởng gì.
- Gửi lại gì: bản tóm tắt kết quả sau khi bảo vệ, nếu đơn vị muốn nhận.
- Cách liên hệ: của bạn và của người hướng dẫn, ghi theo cách trường cho phép.
Đọc lại thư và tự hỏi: một người bận rộn đọc xong trong một phút có biết mình đang đồng ý cho điều gì không? Nếu phải đọc lại hai lần mới hiểu, cắt bớt.
Tình huống giả định: lá thư bị gác lại hai tuần
Linh, sinh viên năm tư ngành y tế công cộng, làm đề tài giả định về thực hành rửa tay của người bán hàng ăn ở một chợ. Cô gửi ban quản lý chợ một thư dài ba trang, chép gần nguyên phần lý do chọn đề và mục tiêu từ đề cương. Hai tuần không có hồi âm. Khi cô ra hỏi, trưởng ban nói thẳng: đọc không hiểu em định làm gì, sợ em viết bài chê chợ bẩn.
Vấn đề nằm ở hai chỗ. Thư viết cho hội đồng chứ không viết cho người quản lý chợ, nên đầy chữ "thực trạng", "yếu tố liên quan", "đề xuất giải pháp". Và thư không nói gì về bảo mật, nên người đọc đoán điều tệ nhất: tên chợ sẽ xuất hiện cạnh chữ "mất vệ sinh".
Linh viết lại theo khung trên, gói trong nửa trang: mình cần đến sáu buổi sáng, chỉ quan sát và hỏi chuyện các hộ đồng ý, không chụp ảnh mặt ai, không ghi tên chợ trong khoá luận, gửi lại bản tóm tắt nếu ban quản lý muốn. Cô nhờ người hướng dẫn gọi một cuộc ngắn để xác nhận mình là sinh viên thật. Ba ngày sau thư được ký. Bước tiếp theo của cô là gặp tổ trưởng khu hàng ăn để hỏi giờ nào các hộ rảnh, rồi mới chốt lịch phỏng vấn.
Những lỗi người hướng dẫn hay gạch và vì sao
Thu dữ liệu trước, xin phép sau. Nhiều bạn phát phiếu thử ở cơ quan quen rồi mới viết thư hợp thức hoá. Dữ liệu thu khi chưa được phép là dữ liệu có vấn đề đạo đức, dù câu hỏi vô hại. Nếu đã lỡ, nói thật với người hướng dẫn và hỏi xem phần dữ liệu đó có được dùng không, đừng lặng lẽ gộp vào.
Coi lời đồng ý miệng của người quen là đủ. Anh trưởng phòng quen bảo "cứ làm đi" chưa chắc là người có quyền. Hỏi rõ ai ký, hoặc ít nhất xin một tin nhắn xác nhận bằng chữ để lưu.
Hứa điều không giữ được. Viết "kết quả sẽ giúp chợ được nâng cấp" là hứa thay người khác. Chỉ hứa những gì bạn làm được: bảo mật, gửi tóm tắt, không làm quá giờ đã hẹn.
Ghi tên đơn vị vào luận văn khi đơn vị chưa đồng ý. Có đơn vị vui vẻ để tên, có nơi không. Hỏi ngay trong thư và làm đúng điều đã thoả thuận; nếu ẩn tên thì mô tả địa bàn bằng đặc điểm chung như "một chợ dân sinh ở khu ven đô".
Chép giấy giới thiệu của khoa thay cho thư. Giấy giới thiệu chứng minh bạn là ai, không nói bạn sẽ làm gì. Đơn vị cần cả hai.
Khi địa bàn từ chối: phương án dự phòng trung thực
Bị từ chối là chuyện thường, nhất là ở bệnh viện, doanh nghiệp và trường học. Đừng tìm cách vào cửa sau, chẳng hạn nhờ người quen trong đơn vị phát phiếu hộ mà lãnh đạo không biết. Cách đó đặt người quen vào thế khó và làm dữ liệu của bạn mất tư cách.
Phương án đúng là chuẩn bị sẵn từ lúc viết đề cương: một địa bàn thứ hai có đặc điểm tương tự, hoặc một cách thu dữ liệu khác ít xâm nhập hơn. Ví dụ đề tài rửa tay có thể chuyển sang một chợ khác cùng loại, hoặc giảm từ quan sát cả buổi xuống phỏng vấn ngắn ngoài giờ bán. Khi đổi địa bàn, báo người hướng dẫn trước, sửa mục phạm vi trong đề cương nếu cần, và viết lại thư xin phép cho nơi mới.
Có một việc bạn không cần làm: giải trình dài dòng vì sao nơi cũ từ chối trong luận văn. Chương phương pháp chỉ cần ghi địa bàn thực tế đã dùng. Nếu việc đổi địa bàn ảnh hưởng tới kết quả, ví dụ mẫu nhỏ hơn dự kiến, thì nói ở phần hạn chế.
Việc làm trong tuần này, theo thứ tự
Nếu đề cương của bạn vừa được duyệt, đây là thứ tự gọn nhất để không bị kẹt khâu xin phép.
- Mở quy chế, hướng dẫn của trường hoặc khoa, tìm mục về đạo đức nghiên cứu, giấy giới thiệu và văn bản chấp thuận. Ghi lại cái gì bắt buộc, nộp cho ai, mất bao lâu.
- Hỏi người hướng dẫn một câu: đề tài của mình có cần qua hội đồng đạo đức hay chỉ cần khoa xác nhận? Đề tài có người bệnh, trẻ em hay dữ liệu sức khoẻ thường phải qua bước này.
- Điền bảng các tầng cho phép cho mọi địa bàn, kể cả địa bàn dự phòng.
- Viết thư theo khung, đưa người hướng dẫn đọc, sửa rồi gửi. Ghi ngày gửi vào kế hoạch tiến độ.
- Lưu mọi bằng chứng đồng ý vào một thư mục riêng, đặt tên tệp theo ngày.
- Viết nháp ngay một đoạn cho chương phương pháp mô tả cách xin phép, khi mọi chi tiết còn nhớ rõ.
Nếu quá một tuần chưa có hồi âm, gọi hoặc ghé lại một lần, lịch sự hỏi cần bổ sung gì. Song song, bắt đầu liên hệ địa bàn dự phòng để kế hoạch không đứng im.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát trực tuyến qua nhóm mạng xã hội có cần xin phép địa bàn không?
Nếu nhóm có người quản trị, nên xin phép họ trước khi đăng, vì họ là người gác cổng của nhóm đó. Bạn vẫn phải có trang thông tin đầu phiếu để từng người biết mình đang trả lời cho ai, dữ liệu dùng vào đâu và có quyền bỏ ngang.
Làm đề tài ở chính cơ quan mình thì có phải viết thư xin phép không?
Có. Bạn là nhân viên nhưng việc thu dữ liệu cho luận văn là việc khác với công việc hằng ngày. Thư xin phép giúp lãnh đạo biết, đồng thời bảo vệ chính bạn khi có người thắc mắc vì sao bạn hỏi đồng nghiệp những câu đó.
Đơn vị chỉ đồng ý bằng lời thì có được không?
Nhiều nơi chấp nhận, nhưng bạn nên xin ít nhất một tin nhắn hoặc thư điện tử xác nhận để lưu. Nếu khoa yêu cầu văn bản có chữ ký đính kèm phụ lục thì lời nói không đủ; xem hướng dẫn của khoa trước khi bắt đầu thu.
Có được nêu tên đơn vị trong luận văn không?
Chỉ khi đơn vị đồng ý rõ ràng. Cách an toàn là hỏi ngay trong thư xin phép và ghi lại câu trả lời. Nếu đơn vị muốn ẩn tên, mô tả bằng đặc điểm chung như loại hình, quy mô, vùng, đủ để người đọc hiểu bối cảnh mà không nhận ra nơi đó.
Nên xin phép trước khi đề cương được duyệt không?
Có thể thăm dò sớm để biết địa bàn có khả năng đồng ý, nhưng thư chính thức nên gửi khi đề cương đã chốt, vì lúc đó bạn mới biết chính xác cần gì, bao nhiêu buổi, hỏi ai. Gửi sớm rồi đổi kế hoạch là phải xin lại.
Giấy giới thiệu của khoa có thay được thư xin phép không?
Không. Giấy giới thiệu chỉ xác nhận bạn là người học của trường. Đơn vị cần biết bạn sẽ làm gì ở đó, làm phiền ai, bao lâu và dữ liệu được giữ thế nào. Nên gửi kèm cả hai trong cùng một lần.