Đọc theo ba lượt nghĩa là không đọc mọi tài liệu từ đầu đến cuối như đọc sách. Lượt một mất vài phút, chỉ để quyết định có đọc tiếp không. Lượt hai đọc chọn những phần trả lời câu hỏi của bạn và ghi chép. Lượt ba chỉ dành cho số ít bài sát nhất, đọc kỹ đến từng bảng và từng quyết định phương pháp. Tối nay bạn có thể thử ngay với năm tài liệu đầu tiên trong thư mục: làm lượt một cho cả năm, đếm xem bao nhiêu bài đáng sang lượt hai.
Bài này đưa ra câu hỏi cụ thể cho từng lượt, một ví dụ với đề tài giả định ngành điều dưỡng, cách đọc phần kết quả khi bạn chưa vững thống kê, và những thói quen đọc làm tốn thời gian mà không đưa được chữ nào vào chương tổng quan.
Vì sao không đọc mọi thứ từ đầu đến cuối
Người viết luận văn thường có trong tay vài chục đến hơn trăm tài liệu, và một quỹ thời gian có hạn, nhất là khi vừa đi làm vừa học. Nếu đọc tài liệu nào cũng từ trang đầu tới trang cuối với cùng mức chú ý, bạn sẽ hết thời gian trước khi tới được những bài quan trọng nhất, và nhớ lẫn lộn nội dung của bài này với bài kia.
Ba lượt đọc phân bổ sức chú ý theo giá trị của tài liệu. Bài nào chỉ cần biết nó tồn tại và nói gì thì dừng ở lượt một. Bài nào cung cấp một kết quả hay một cách đo để so sánh thì dừng ở lượt hai. Chỉ những bài là chỗ dựa chính, những bài bạn định mượn công cụ đo hay khung phân tích, mới cần lượt ba.
Trong cả quyển, ba lượt này phục vụ ba chỗ khác nhau. Lượt một giúp bạn vẽ bản đồ mảng tài liệu khi viết đề cương. Lượt hai cho bạn nguyên liệu viết các đoạn tổng hợp trong chương tổng quan. Lượt ba cho bạn thứ để dựa vào khi thiết kế công cụ thu số liệu và khi bàn luận kết quả.
Câu hỏi cho từng lượt đọc
Mỗi lượt có một nhóm câu hỏi riêng. Đọc với câu hỏi trong đầu thì biết lúc nào dừng; đọc không có câu hỏi thì dễ trượt sang đọc cho hết.
| Lượt | Đọc phần nào | Câu hỏi phải trả lời được | Thời gian gợi ý (tự đặt) |
|---|---|---|---|
| Một: lướt | Tên bài, tóm tắt, các đề mục, đoạn kết luận | Bài này hỏi gì, làm trên ai, ở đâu? Có sát đề tài mình không? Đọc tiếp hay dừng? | Năm đến mười phút |
| Hai: chọn | Mở đầu, phương pháp (lướt), kết quả chính, bàn luận | Họ đo khái niệm chính bằng cách nào? Kết quả chính là gì? Họ tự nhận hạn chế gì? Điều gì liên quan trực tiếp tới đề tài mình? | Ba mươi đến sáu mươi phút |
| Ba: kỹ | Toàn văn, nhất là phương pháp, bảng biểu, phụ lục công cụ | Mẫu chọn thế nào và có hợp với kết luận không? Công cụ đo ra sao? Kết luận có vượt quá dữ liệu không? Mình có làm lại được phần nào không? | Vài giờ, có thể chia hai buổi |
Thời gian trong bảng là con số tự đặt để bạn hình dung tỷ lệ, không phải chuẩn. Điều đáng giữ là tỷ lệ: phần lớn tài liệu dừng ở lượt một hoặc hai, chỉ một nhóm nhỏ đi tới lượt ba.
Tình huống: chị Ngân đọc tài liệu sau ca trực
Chị Ngân là điều dưỡng, học thạc sĩ buổi tối, đề tài giả định "Trải nghiệm của điều dưỡng trẻ trong ca đêm ở một bệnh viện tuyến tỉnh". Chị có khoảng năm mươi tài liệu và chỉ đọc được vào những buổi sau ca trực. Sau một tháng, chị mới đọc xong tám bài, bài nào cũng đọc từ đầu tới cuối, và vẫn chưa viết được dòng nào.
Chị đổi cách làm. Tuần đầu, chị chỉ làm lượt một cho cả năm mươi bài, mỗi bài một dòng trong bảng tính: câu hỏi của bài, đối tượng, thiết kế, có sát hay không. Việc này vừa sức một người mệt sau ca trực, vì chỉ đọc tóm tắt và kết luận. Kết quả: mười tám bài sát, hai mươi bài gần, mười hai bài xa.
Hai tuần tiếp theo, chị làm lượt hai cho mười tám bài sát, ghi vào ma trận tổng quan. Đến đây chị nhận ra sáu bài cùng dùng phỏng vấn sâu với điều dưỡng làm ca đêm, và ba bài trong số đó có khung hướng dẫn phỏng vấn ở phụ lục. Ba bài ấy là ba bài duy nhất chị đọc lượt ba, vì chị cần học cách họ đặt câu hỏi và chọn người tham gia.
Sau sáu tuần, chị vẫn chưa đọc kỹ năm mươi bài, nhưng đã có đủ nguyên liệu viết bản nháp đầu của chương tổng quan, và biết chính xác mình cần đọc lại bài nào khi viết chương phương pháp.
Đọc phần kết quả khi chưa vững thống kê
Tìm câu trả lời bằng lời trước, con số sau. Phần lớn bài nghiên cứu nói kết quả chính bằng lời ở đầu phần kết quả hoặc trong phần bàn luận. Đọc câu đó trước để biết bảng đang muốn nói gì, rồi mới nhìn bảng.
Với mỗi bảng, đọc tên bảng, tên hàng, tên cột và chú thích dưới bảng. Chỉ cần biết bảng so sánh những nhóm nào, theo biến nào, và đơn vị là gì. Bạn chưa cần hiểu mọi chỉ số để biết hướng của kết quả.
Chú ý cỡ mẫu và cách chọn mẫu đi kèm mỗi kết quả. Một kết quả rút ra từ một nhóm nhỏ chọn thuận tiện ở một nơi thì không thể nói thay cho tổng thể. Ghi chú điều đó vào ma trận ngay lúc đọc, vì nó sẽ cần khi bạn so sánh.
Ghi lại chỗ không hiểu thay vì bỏ qua. Một cột "chưa hiểu" trong phiếu đọc giúp bạn gom các câu hỏi để hỏi người hướng dẫn hoặc tra trong giáo trình phương pháp, thay vì đoán rồi viết sai vào chương tổng quan.
Với đề tài định tính, đọc cách họ trình bày chủ đề. Xem họ đặt tên chủ đề ra sao, trích lời người tham gia bao nhiêu, diễn giải thế nào. Đó là mẫu để bạn học cách viết, không phải để chép.
Đọc kỹ ở lượt ba: năm câu hỏi soi một nghiên cứu
Lượt ba không phải đọc chậm hơn mà đọc với con mắt của người phản biện. Năm câu hỏi dưới đây áp dụng được cho hầu hết bài định lượng và định tính; cột cuối là câu trả lời mẫu khi chị Ngân soi một bài giả định về giấc ngủ của điều dưỡng làm ca đêm.
| Câu hỏi | Nhìn vào đâu | Câu trả lời mẫu (bài giả định) |
|---|---|---|
| Câu hỏi của bài có khớp với cách họ thu dữ liệu không? | Mở đầu và phương pháp | Hỏi về trải nghiệm nhưng chỉ dùng bảng hỏi đóng: khớp một phần |
| Người tham gia được chọn thế nào, có giới hạn kết luận không? | Phần mẫu, người tham gia | Chọn ở một khoa, người tự nguyện: không nói thay toàn bệnh viện được |
| Công cụ đo có được mô tả đủ để làm lại không? | Phương pháp, phụ lục | Có liệt kê câu hỏi chính, không có hướng dẫn chấm: chỉ mượn được ý |
| Kết luận có vượt quá dữ liệu không? | Bàn luận, kết luận | Khuyến nghị đổi lịch trực cho cả ngành, trong khi dữ liệu từ một khoa: vượt |
| Điều gì mình học được để dùng, điều gì mình phải tránh? | Toàn bài | Học cách hỏi về giờ ngủ thực tế; tránh chọn người tự nguyện mà không nói rõ |
Ghi câu trả lời vào cột hạn chế của ma trận. Khi viết chương tổng quan, những nhận xét có căn cứ như vậy biến đoạn văn từ "tác giả A cho thấy" thành "kết quả của A cần đọc thận trọng vì", và đó là dấu hiệu người chấm tìm khi đánh giá khả năng đọc phê phán của bạn.
Những thói quen đọc làm tốn thời gian
Người hướng dẫn hay nhận ra những thói quen này qua chính bản nháp: đoạn tổng quan dài mà không có ý so sánh, hoặc dẫn một bài mà hiểu sai điều bài đó nói.
- Tô sáng gần hết trang. Khi mọi thứ đều nổi bật thì không có gì nổi bật; tô ít, và ghi bên lề vì sao đoạn đó quan trọng với đề tài mình.
- Đọc mà không ghi chép, tin rằng sẽ nhớ. Sau hai tuần và hai mươi bài, nội dung trộn vào nhau.
- Chỉ đọc tóm tắt rồi dẫn kết quả cụ thể. Tóm tắt có thể giản lược; dẫn một con số thì phải đọc tới bảng chứa con số đó.
- Đọc kỹ ngay từ đầu những bài chưa chắc đã sát, rồi kiệt sức trước khi tới bài quan trọng.
- Đọc tài liệu tiếng Anh bằng cách dịch trọn từng câu ra giấy. Hiểu ý đoạn quan trọng hơn chuyển từng chữ.
Điều không cần làm: không cần hiểu hết mọi kỹ thuật phân tích trong một bài để dùng được kết quả của nó ở mức tổng quan. Khi bạn định mượn cách phân tích đó cho đề tài mình, lúc ấy mới cần hiểu sâu, và nên hỏi người hướng dẫn.
Việc làm tiếp theo trong tuần này
Nếu bạn đang có một thư mục tài liệu chưa đọc, làm theo thứ tự này:
- Mở bảng tính, tạo các cột cho lượt một: tên bài, năm, câu hỏi của bài, đối tượng, thiết kế, mức sát (ba mức), ghi chú.
- Làm lượt một cho toàn bộ tài liệu, mỗi buổi một số lượng vừa sức. Không đọc sâu bài nào trong tuần này.
- Lọc ra nhóm "rất sát", đếm số bài. Nếu nhóm này quá lớn so với thời gian bạn có, siết lại theo câu hỏi nghiên cứu.
- Chọn năm bài sát nhất làm lượt hai, ghi vào ma trận tổng quan.
- Đánh dấu những bài có công cụ đo hoặc khung phỏng vấn ở phụ lục, đưa vào danh sách lượt ba khi bắt đầu thiết kế công cụ của bạn.
- Mang danh sách "chưa hiểu" tới buổi gặp người hướng dẫn gần nhất.
Nếu khoa bạn có yêu cầu riêng về loại tài liệu phải dẫn, như tỷ lệ tài liệu nước ngoài hay tài liệu gần đây, hãy xem quy chế ngay ở bước lọc nhóm "rất sát", để biết mình có đang thiếu loại nào không.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải đọc toàn văn mọi tài liệu mình dẫn không?
Với tài liệu bạn chỉ nhắc để vẽ bối cảnh chung, đọc tóm tắt và kết luận có thể đủ. Nhưng khi bạn dẫn một kết quả cụ thể, một con số hay một cách đo, thì phải đọc tới phần chứa nội dung đó, vì tóm tắt có thể giản lược hoặc bỏ điều kiện quan trọng.
Đọc lượt một mà vẫn không biết có sát đề tài hay không thì sao?
Xếp tài liệu đó vào nhóm "chưa rõ" và đọc nhanh phần phương pháp ở lượt hai. Thường chỉ cần biết đối tượng và cách đo là quyết định được. Đừng mất quá nhiều thời gian phân vân cho một bài ở giai đoạn này.
Nên ghi chép khi đọc ở đâu cho tiện?
Bảng tính là lựa chọn dễ nhất vì sau này lọc và sắp xếp được theo cột. Một số người dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo để lưu nguồn kèm ghi chú. Quan trọng là mỗi ghi chép đi kèm thông tin nguồn đầy đủ ngay từ đầu.
Làm sao đọc được khi chỉ có ít thời gian sau giờ làm?
Dành những buổi mệt cho lượt một vì nó nhẹ, chỉ đọc tóm tắt và kết luận. Để lượt ba cho những buổi bạn tỉnh táo nhất, như sáng cuối tuần. Chia việc theo mức sức như vậy giúp tiến độ đều mà không phải đọc lại.
Đọc bài định tính có khác bài định lượng không?
Có. Với bài định tính, chú ý cách chọn người tham gia, cách thu và phân tích dữ liệu, cách đặt tên chủ đề và cách tác giả nói về vị trí của mình. Câu hỏi không phải "kết quả có ý nghĩa thống kê không" mà "diễn giải có bám dữ liệu không".