Theo cách dùng phổ biến trong khoa học xã hội và giáo dục ở nước ta, khách thể nghiên cứu là con người, nhóm, tổ chức hay quá trình mang vấn đề bạn quan tâm; đối tượng nghiên cứu là chính khía cạnh, đặc điểm hay mối quan hệ cần làm rõ bên trong khách thể đó. Ví dụ ngắn: khách thể là người chăm sóc người cao tuổi, đối tượng là nhu cầu hỗ trợ của họ. Việc làm ngay: viết mỗi thứ một dòng theo khuôn ở bảng dưới, rồi kiểm xem đối tượng có phải là danh từ chỉ một khía cạnh, không phải danh từ chỉ người.
Cần biết trước một điều để khỏi rối: nhiều khoa y tế, kinh tế và một số ngành kỹ thuật dùng "đối tượng nghiên cứu" để chỉ người tham gia, kèm tiêu chuẩn chọn và loại trừ. Hai cách dùng đều có chỗ đứng; điều quan trọng là bạn theo đúng mẫu đề cương của khoa mình và dùng nhất quán từ đầu tới cuối quyển.
Ba khái niệm hay bị trộn vào nhau
Khách thể nghiên cứu. Phạm vi hiện thực rộng chứa vấn đề. Trả lời câu "vấn đề này nằm ở đâu, nơi ai?". Có thể là người, nhóm người, tổ chức, một quá trình sản xuất, một chương trình. Khách thể thường rộng hơn những gì đề tài thực sự chạm tới.
Đối tượng nghiên cứu. Mặt cụ thể của khách thể mà đề tài làm rõ. Trả lời câu "mình nghiên cứu cái gì ở họ, ở nó?". Đối tượng thường là một danh từ trừu tượng: nhu cầu, thực trạng, mối quan hệ, cách thức, mức độ, yếu tố. Đối tượng gần như trùng với khái niệm chính trong tên đề tài.
Khách thể khảo sát. Những người hoặc đơn vị cụ thể bạn thật sự hỏi, đo, quan sát. Có khoa gọi là "đối tượng khảo sát" hoặc "mẫu nghiên cứu". Đây là phần hẹp nhất và cụ thể nhất: ai, bao nhiêu (theo kế hoạch của bạn), chọn theo tiêu chí gì.
Một câu nối cả ba. Đề tài nghiên cứu đối tượng trong khách thể, thông qua việc khảo sát khách thể khảo sát. Ví dụ: đề tài làm rõ nhu cầu hỗ trợ (đối tượng) của người chăm sóc chính cho người cao tuổi sống cùng gia đình ở một phường (khách thể), thông qua bảng hỏi với người chăm sóc và phỏng vấn sâu một số người trong họ cùng cán bộ cơ sở (khách thể khảo sát).
Bảng mẫu với hai đề tài giả định
Đặt hai đề tài khác ngành cạnh nhau để thấy khách thể không nhất thiết là con người. Cột cuối để trống cho đề tài của bạn.
| Mục | Câu tự hỏi | Đề tài công tác xã hội (giả định) | Đề tài kỹ thuật (giả định) | Đề tài của bạn |
|---|---|---|---|---|
| Khách thể nghiên cứu | Vấn đề nằm ở đâu, nơi ai? | Người chăm sóc chính cho người cao tuổi sống cùng gia đình ở một phường | Dây chuyền đóng gói của một nhà máy thực phẩm | […] |
| Đối tượng nghiên cứu | Mình làm rõ mặt nào? | Nhu cầu hỗ trợ của người chăm sóc | Tình trạng dừng máy ngoài kế hoạch và nguyên nhân ghi nhận được | […] |
| Khách thể khảo sát | Cụ thể hỏi, đo, quan sát ai hay cái gì? | Người chăm sóc chính đáp ứng tiêu chí chọn; một số cán bộ cơ sở | Sổ ghi chép dừng máy trong khoảng thời gian chọn; công nhân vận hành và tổ trưởng ca | […] |
| Tiêu chí chọn | Ai, cái gì được đưa vào? | Chăm sóc trực tiếp từ sáu tháng trở lên, sống cùng nhà với người được chăm sóc | Mọi lần dừng máy có ghi sổ trong khoảng thời gian chọn | […] |
| Tiêu chí loại | Ai, cái gì bị loại và vì sao? | Người chăm sóc được trả công theo hợp đồng, vì nhu cầu khác người thân | Dừng máy theo lịch bảo dưỡng định kỳ | […] |
Các con số trong tiêu chí chọn ở đây là ví dụ tự đặt cho đề tài giả định. Tiêu chí thật của bạn phải xuất phát từ câu hỏi nghiên cứu và được người hướng dẫn đồng ý.
Khi khoa dùng "đối tượng nghiên cứu" để chỉ người tham gia
Ở nhiều đề cương y tế công cộng, điều dưỡng, kinh tế, mục "Đối tượng nghiên cứu" ghi thẳng: "Người bán hàng tại chợ A, đáp ứng tiêu chuẩn chọn… loại trừ…". Ở đó, cái mà khối giáo dục gọi là "đối tượng" (khía cạnh cần làm rõ) được thể hiện qua tên đề tài và mục tiêu, không có mục riêng. Đó không phải là sai, mà là một quy ước khác.
Rắc rối chỉ xảy ra khi một quyển luận văn trộn cả hai quy ước: chương một viết "đối tượng nghiên cứu là thực hành rửa tay", chương phương pháp lại viết "đối tượng nghiên cứu là 150 người bán hàng". Người đọc sẽ hỏi ngay: rốt cuộc đối tượng là gì?
Cách xử lý: mở mẫu đề cương hoặc vài luận văn đã bảo vệ của khoa mình trong thư viện trường, xem họ dùng quy ước nào, rồi theo đúng quy ước đó. Nếu khoa không có mẫu thống nhất, chọn một quy ước, viết một câu định nghĩa ở chương một, và dùng nhất quán. Khi được hỏi, bạn chỉ vào câu định nghĩa đó.
Hiểu lầm thường gặp và cách hiểu đúng
"Đối tượng nghiên cứu là người cao tuổi." Nếu khoa bạn theo quy ước khối giáo dục, đây là khách thể, không phải đối tượng. Đối tượng là mặt nào của người cao tuổi: nhu cầu, cách tiếp cận dịch vụ, mạng lưới hỗ trợ. Sửa bằng cách thêm danh từ chỉ khía cạnh đứng trước.
"Khách thể và khách thể khảo sát là một." Khách thể là toàn bộ người chăm sóc ở phường; khách thể khảo sát là số người bạn thật sự hỏi. Ghi hai thứ như một sẽ dẫn tới kết luận cho cả phường dựa trên một nhóm nhỏ chọn thuận tiện, đúng chỗ người hướng dẫn hay gạch.
"Đối tượng càng rộng thì đề tài càng có giá trị." Đối tượng rộng như "đời sống của người chăm sóc" kéo theo một bảng hỏi không có điểm dừng. Đối tượng tốt là đối tượng đo hoặc mô tả được trong khuôn khổ khoá luận.
"Đề tài kỹ thuật không có khách thể." Có, chỉ là khách thể là một hệ thống, quy trình hay thiết bị. Một số khoa kỹ thuật không yêu cầu mục này; nếu mẫu không có thì không cần thêm.
"Ghi đối tượng là đủ, tiêu chí chọn để chương phương pháp." Tiêu chí chọn nên có từ đề cương, vì nó quyết định bạn có tiếp cận được đủ người không. Viết sớm, người hướng dẫn góp ý sớm.
Tình huống: Vy viết lại mục đối tượng sau khi bị hỏi "em nghiên cứu người hay nghiên cứu nhu cầu?"
Vy, học viên cao học ngành công tác xã hội, làm việc ở một trung tâm hỗ trợ cộng đồng. Đề cương ghi: "Đối tượng nghiên cứu: người chăm sóc người cao tuổi tại phường B." Ở buổi góp ý, người hướng dẫn hỏi: "Em nghiên cứu người hay nghiên cứu nhu cầu?" Vy sửa theo các bước:
- Mở mẫu đề cương của khoa: khoa theo quy ước tách khách thể và đối tượng.
- Chuyển "người chăm sóc người cao tuổi tại phường B" sang mục khách thể, thêm "chính" và "sống cùng gia đình" để rõ ai được tính.
- Viết lại đối tượng: "Nhu cầu hỗ trợ của người chăm sóc chính, gồm hỗ trợ thông tin, nghỉ ngơi thay phiên và hỗ trợ tâm lý." Ba nhóm nhu cầu lấy từ chương tổng quan.
- Thêm mục khách thể khảo sát: người chăm sóc chính đáp ứng tiêu chí, cùng một số cán bộ cơ sở để có góc nhìn của người cung cấp dịch vụ.
- Viết tiêu chí chọn và loại, trong đó loại người chăm sóc là khách hàng trực tiếp của trung tâm nơi Vy làm việc, để tránh họ trả lời vì nể. Phần này Vy bàn thêm với người hướng dẫn ở khía cạnh đạo đức.
Sau khi sửa, tên đề tài, mục đối tượng và mục tiêu dùng cùng một khái niệm "nhu cầu hỗ trợ". Bước tiếp theo của Vy là chuyển ba nhóm nhu cầu thành chỉ báo cụ thể cho bảng hỏi.
Từ đối tượng sang bước sau: mục này đẩy việc gì cho bảng hỏi và khung phỏng vấn
Viết xong đối tượng, bạn đã có danh sách những khía cạnh phải đo hoặc phải hỏi. Với đề tài của Vy, ba nhóm nhu cầu là ba khối câu hỏi trong phiếu và ba phần trong khung phỏng vấn sâu. Nếu đối tượng chỉ ghi chung "nhu cầu hỗ trợ" mà không nói gồm những mặt nào, bước làm công cụ sẽ phải quay lại đây để quyết định, và rất dễ quyết bằng cảm tính.
Khách thể khảo sát đẩy việc sang phần chọn mẫu: tiêu chí chọn và loại trở thành câu sàng lọc ở đầu phiếu, hoặc câu hỏi mà người giới thiệu phải kiểm trước khi mời ai đó phỏng vấn. Tiêu chí viết mơ hồ như "người có kinh nghiệm chăm sóc" thì đến lúc sàng lọc không biết loại ai.
Một bài tập nhỏ đáng làm ngay: với mỗi mặt của đối tượng, viết thử một câu hỏi phiếu hoặc một câu hỏi phỏng vấn. Mặt nào không viết nổi câu nào, mặt đó đang quá trừu tượng, cần quay về tổng quan tài liệu xem người khác đã cụ thể hoá nó ra sao. Bài tập này chỉ để thử độ rõ; việc soạn công cụ thật là một bước riêng, làm sau khi thao tác hoá khái niệm.
Câu mẫu để viết mục này trong đề cương
Bạn có thể chép khuôn sau rồi thay nội dung. Khách thể nghiên cứu: "[nhóm người, tổ chức, quá trình] tại [địa bàn]." Đối tượng nghiên cứu: "[khía cạnh, đặc điểm, mối quan hệ] của [khách thể], cụ thể là [các mặt chính lấy từ khung lý thuyết]." Khách thể khảo sát: "[những người, đơn vị cụ thể], được chọn theo tiêu chí [chọn] và [loại]."
Khi đọc lại, kiểm ba điều. Danh từ chính của đối tượng có trùng với khái niệm chính của tên đề tài không. Khách thể có rộng hơn khách thể khảo sát không, nếu bằng nhau thì có thể bạn đang khảo sát toàn bộ, cần nói rõ. Tiêu chí chọn có đủ cụ thể để người khác tự chọn lại được cùng nhóm người không.
Nếu khoa yêu cầu mục "Đối tượng nghiên cứu" theo nghĩa người tham gia, khuôn đổi thành: "[nhóm người] tại [địa bàn] trong [thời gian], đáp ứng tiêu chuẩn chọn… và không thuộc tiêu chuẩn loại trừ…". Phần khía cạnh nghiên cứu khi đó nằm trong tên đề và mục tiêu. Dù khuôn nào, việc tuần này là viết xong mục, đối chiếu với vài luận văn đã bảo vệ của khoa, và mang câu hỏi còn vướng đi gặp người hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Đối tượng nghiên cứu có cần trùng với tên đề tài không?
Không cần trùng từng chữ, nhưng khái niệm chính nên là một. Nếu tên đề nói về nhu cầu hỗ trợ mà mục đối tượng nói về chất lượng cuộc sống, người đọc sẽ thấy hai đề tài khác nhau. Cách kiểm nhanh là gạch chân danh từ chính ở hai chỗ và so với nhau.
Đề tài nghiên cứu tài liệu, chính sách thì khách thể là gì?
Khách thể có thể là hệ thống văn bản, một chương trình hay một quá trình thực thi chính sách, còn đối tượng là khía cạnh bạn phân tích trong đó, ví dụ cách văn bản quy định trách nhiệm. Khách thể khảo sát lúc này là tập văn bản cụ thể bạn chọn đọc, kèm tiêu chí chọn rõ ràng.
Có cần ghi số lượng người khảo sát ngay trong mục khách thể khảo sát không?
Nhiều mẫu đề cương để con số này ở phần chọn mẫu trong chương phương pháp. Ở mục khách thể khảo sát, bạn chỉ cần nói rõ là ai và chọn theo tiêu chí gì. Nếu khoa yêu cầu ghi số dự kiến ngay tại đây, hãy ghi là dự kiến và giải thích cách ước lượng ở phần phương pháp.
Phỏng vấn cả người chăm sóc và cán bộ thì có hai khách thể không?
Thường vẫn là một khách thể nghiên cứu, vì vấn đề nằm ở người chăm sóc, nhưng có hai nhóm khách thể khảo sát với vai trò khác nhau. Cán bộ cung cấp góc nhìn bổ sung. Ghi rõ vai trò của từng nhóm để người đọc biết lời của ai trả lời câu hỏi nào.
Hội đồng hỏi phân biệt đối tượng và khách thể thì trả lời thế nào cho gọn?
Một câu là đủ: khách thể là nơi chứa vấn đề, đối tượng là mặt của vấn đề mà đề tài làm rõ, rồi nêu ví dụ từ chính đề tài của bạn. Nếu khoa bạn dùng quy ước khác, nói rõ đề tài theo quy ước nào và chỉ vào câu định nghĩa trong chương một.