KhaoCuu.comKhảo Cứu
Phân tích dữ liệu định tính

Mã hoá mở dữ liệu phỏng vấn: đặt mã từng đoạn trên bản chép in ra

Mã hoá mở là gắn nhãn ngắn cho từng đoạn dữ liệu theo điều nó nói. Bảy bước làm tay trên bản in, mã mô tả, mã nguyên văn, và cách nhận ra mã quá thô hay quá vụn.

Overhead view of hands holding colored highlighters over blank transcript sheets on a long library reading table, a Vietnamese student leaning in, bright daylight, teal and amber accents

Mã hoá mở là đọc từng đoạn dữ liệu và gắn cho nó một nhãn ngắn nói đúng điều đoạn đó đang nói, chưa xếp nhãn vào nhóm nào. Làm tay thì đơn giản: in bản chép với lề phải rộng, đọc từng đoạn, viết mã bằng bút chì ở lề, đánh dấu chỗ chuyển đoạn bằng một nét gạch ngang. Tối nay bạn có thể mã hoá thử một trang của bản chép đầu tiên, rồi đếm xem mình đã đặt bao nhiêu mã và mã nào lặp lại.

Trong cả quyển, mã hoá mở là bước biến hàng chục trang lời nói thành những đơn vị nhỏ có thể so sánh với nhau. Chủ đề trong chương kết quả được dựng từ các mã này, nên mã đặt sai thì chủ đề lệch theo. Bài này đi theo cách làm tay, vì đó là cách dễ học nhất; khi đã quen, chuyển sang bảng tính hay phần mềm hỗ trợ phân tích định tính cũng chỉ là đổi công cụ.

Mã là gì, và mã hoá mở khác mã hoá theo khung sẵn ra sao

Mã là một nhãn ngắn, thường từ hai đến sáu chữ, gắn cho một đoạn dữ liệu để nói đoạn đó nói về điều gì. Đoạn có thể là một câu, vài câu hay một đoạn kể. Một đoạn có thể mang hai mã nếu nó nói hai điều. Mã chưa phải là chủ đề: chủ đề là mẫu hình có ý nghĩa gom nhiều mã lại và trả lời câu hỏi nghiên cứu, còn mã chỉ là viên gạch.

Mã hoá mở nghĩa là bạn không mang danh sách mã có sẵn vào, mà để dữ liệu gợi ra mã. Ngược lại, mã hoá theo khung sẵn dùng một danh sách mã lập từ lý thuyết hay từ khung khái niệm, rồi đi tìm đoạn khớp. Nhiều khoá luận dùng kết hợp: có vài mã khởi đầu từ khung khái niệm, nhưng vẫn mở cho mã mới. Cách gọi các kiểu mã hoá khác nhau giữa các trường phái và giáo trình; trong chương phương pháp, mô tả việc bạn đã làm quan trọng hơn dùng đúng một cái tên.

Có hai kiểu mã hay dùng ở bước mở. Mã mô tả dùng lời của bạn để tóm điều đoạn đó nói, ví dụ "chuẩn bị phiếu buổi tối". Mã nguyên văn lấy luôn một cụm chữ người tham gia đã nói, đặt trong ngoặc kép, ví dụ "phiếu cho có". Mã nguyên văn giữ được cách người tham gia tự gọi tên trải nghiệm của họ, rất có giá trị khi cụm chữ đó lặp lại ở nhiều người.

Bảy bước mã hoá mở trên bản in

Thứ tự dưới đây dùng cho một bản chép. Làm xong một bản, nghỉ, rồi sang bản sau. Đề tài giả định dùng làm ví dụ: "Cách giáo viên tiểu học dùng phiếu học tập trong giờ Toán".

  1. Chuẩn bị bản in. Đánh số dòng, lề phải rộng khoảng một phần ba trang, đầu trang ghi mã người tham gia. Một bản một màu giấy kẹp nếu bạn hay lẫn.
  2. Đọc lại một lượt nhanh. Không viết gì, chỉ để nhớ lại người này đã kể những gì.
  3. Chia đoạn. Gạch một nét ngang ở chỗ người nói chuyển sang ý khác. Đừng chia theo câu hỏi phỏng vấn; một câu trả lời có khi chứa ba ý.
  4. Đặt mã ở lề. Mỗi đoạn một hoặc hai mã, viết bằng bút chì. Ví dụ đoạn giáo viên kể "tối nào cũng ngồi soạn phiếu tới mười giờ, soạn xong in ở tiệm vì trường hết mực" có thể mang mã "soạn phiếu ngoài giờ" và "tự lo chi phí in".
  5. Ghi mã nguyên văn khi gặp. Gạch chân cụm chữ đặc biệt và chép nó ra lề trong ngoặc kép, ví dụ "phiếu cho có".
  6. Lập danh sách mã của bản này. Chép mọi mã đã dùng ra một tờ riêng, mỗi mã một dòng, kèm số dòng của đoạn.
  7. Viết một ghi nhớ ngắn. Mã nào mình phân vân, mã nào nghe giống nhau, đoạn nào chưa biết đặt mã gì.

Khi sang bản thứ hai, đặt danh sách mã của bản một bên cạnh. Gặp đoạn có cùng ý thì dùng lại mã cũ, gặp ý mới thì đặt mã mới. Đây là lúc bắt đầu so sánh liên tục: mỗi đoạn mới được so với những đoạn đã mang cùng mã để xem có thật cùng ý không.

Tình huống: mã quá thô và mã quá vụn

Hoà, sinh viên năm tư sư phạm tiểu học, phỏng vấn tám giáo viên cho đề tài giả định nêu trên. Mã hoá xong bản đầu, Hoà chỉ có năm mã: "thuận lợi", "khó khăn", "học sinh", "phụ huynh", "nhà trường". Bạn cùng nhóm mã hoá cùng bản đó thì ra tám mươi hai mã, gần như mỗi câu một mã, nhiều mã chỉ khác nhau một chữ.

Cả hai đều chưa đúng. Mã của Hoà quá thô: "khó khăn" có thể là thiếu giấy in, học sinh không đọc được đề, hay bị tổ chuyên môn kiểm tra phiếu. Gộp chung như vậy, đến lúc phân tích không còn gì để so sánh. Mã của bạn kia quá vụn: tám mươi hai mã cho một bản chép là danh sách câu nói, chưa phải là mã, và sẽ không gom nổi khi có tám bản.

Cách chỉnh của Hoà: với mỗi mã thô, đọc lại các đoạn đã gắn và hỏi "khó khăn về cái gì, với ai, lúc nào". "Khó khăn" tách ra thành "thiếu phương tiện in", "học sinh đọc đề chậm", "phiếu bị kiểm tra hình thức". Cách chỉnh của bạn kia: in danh sách tám mươi hai mã, gạch nối những mã nói cùng một điều và chọn một tên chung. Kết quả cả hai gặp nhau ở khoảng hai mươi lăm mã cho bản đầu, rồi mang danh sách đó sang bản thứ hai. Không có số mã chuẩn; dấu hiệu đúng là mỗi mã đủ cụ thể để biết nó bắt cái gì, và đủ chung để dùng lại ở người khác.

Lỗi người hướng dẫn hay gạch khi xem bản mã hoá

Mã là tên câu hỏi phỏng vấn. Nếu mã của bạn là "câu 3 – khó khăn", bạn đang sắp xếp lại câu trả lời. Mã phải nói đoạn dữ liệu nói gì, không phải nó trả lời câu hỏi nào.

Mã đã là kết luận. Mã như "giáo viên thiếu động lực" là một diễn giải lớn, đặt từ một đoạn kể chuyện soạn phiếu đến khuya là vội. Ở bước mở, mã bám sát điều được nói; diễn giải để sang ghi nhớ.

Mã chỉ ở đoạn mình thích. Nhiều người bỏ trống những đoạn lan man, đoạn kể chuyện ngoài lề. Hãy đặt mã cho chúng, kể cả mã tạm "chưa rõ – xem lại". Đoạn ngoài lề hay chứa điều bạn không biết để hỏi.

Mỗi bản một bộ tên mã khác. Cùng một ý mà bản một gọi "in ấn tốn kém", bản ba gọi "tiền in phiếu". Khi sang bản mới, luôn mở danh sách mã cũ ra trước.

Không giữ dấu vết. Mã viết bằng bút bi trên bản in, sửa đè, không còn biết lúc đầu đặt gì. Dùng bút chì, và khi đổi tên mã thì ghi lại trong nhật ký quyết định.

Làm tay trên bản in hay trên bảng tính

Không có cách nào bắt buộc. Một số điểm để chọn:

  • Bản in và bút chì hợp với giai đoạn đầu, khi bạn còn đang tìm mã. Nhìn được cả trang, viết lề nhanh, ít bị xao lãng.
  • Bảng tính hợp khi đã có danh sách mã tương đối ổn. Mỗi dòng là một đoạn dữ liệu với các cột: mã người tham gia, số dòng, đoạn trích, mã một, mã hai, ghi chú. Lọc theo mã là thấy ngay mọi đoạn cùng mã.
  • Phần mềm hỗ trợ phân tích định tính tiện khi dữ liệu nhiều, nhưng cần thời gian học và không phân tích thay bạn. Nhiều khoá luận làm tốt mà không cần.
  • Cách kết hợp hay dùng: mã hoá hai ba bản đầu trên giấy để dựng danh sách mã, rồi chuyển sang bảng tính cho các bản còn lại.

Dù chọn cách nào, phải giữ được đường đi từ mã về đúng đoạn dữ liệu gốc. Đó là điều kiện để người hướng dẫn kiểm lại, và để bạn tìm được đoạn trích khi viết.

Ba câu hỏi tự đặt cho mỗi đoạn trước khi viết mã

Khi nhìn một đoạn mà chưa biết đặt mã gì, tự hỏi lần lượt ba câu. Một: người này đang làm gì, hoặc kể về việc gì đang xảy ra. Hai: họ nói điều đó với thái độ nào, coi nó là chuyện bình thường, chuyện bực mình hay chuyện tự hào. Ba: điều này liên quan gì tới câu hỏi nghiên cứu của mình. Câu một cho bạn mã mô tả, câu hai thường cho thêm một mã về cách nhìn của người tham gia, câu ba giúp bạn quyết định đoạn đó cần mã chi tiết hay chỉ cần một mã chung.

Ví dụ với đề tài giả định về phiếu học tập, giáo viên kể: "Thật ra phiếu nhiều khi làm cho có, để dự giờ người ta thấy." Câu một cho mã "dùng phiếu khi có dự giờ". Câu hai cho mã nguyên văn "phiếu cho có", vì cách người đó tự gọi tên việc mình làm. Câu ba nhắc rằng đề tài hỏi về cách dùng phiếu, nên đoạn này đáng một ghi nhớ: phiếu có hai đời sống, một khi có người xem và một khi không.

Nếu sau ba câu vẫn không biết đặt mã gì, gắn mã tạm "chưa rõ" và đi tiếp. Cuối mỗi bản, gom các đoạn "chưa rõ" lại đọc một lượt. Nhiều đoạn sẽ tự rõ khi đặt cạnh nhau; đoạn nào vẫn không rõ thì ghi vào danh sách cần trao đổi với người hướng dẫn.

Việc làm tuần này, và khi nào cần hỏi

Giả sử bạn có tám bản chép: tuần này mã hoá mở hai bản đầu theo bảy bước, lập danh sách mã gộp của hai bản, và viết hai ghi nhớ. Không cần làm hết tám bản rồi mới xem lại; chính hai bản đầu là lúc dễ chỉnh cách mã hoá nhất. Mang hai bản đã mã hoá cùng danh sách mã đến buổi gặp người hướng dẫn tiếp theo, hỏi cụ thể: "mã của em đang thô hay vụn, có mã nào đã là kết luận không".

Không cần đặt định nghĩa đầy đủ cho từng mã ở giai đoạn này; định nghĩa sẽ được viết khi lập sổ mã, sau vài bản. Cũng không cần đếm số lần mỗi mã xuất hiện để chứng minh gì cả; đếm có thể giúp bạn nhìn, nhưng phân tích định tính không lấy tần suất làm thước đo duy nhất cho mức quan trọng.

Nếu khoa của bạn yêu cầu mô tả quy trình mã hoá theo một phương pháp có tên cụ thể, xem hướng dẫn của khoa và trao đổi với người hướng dẫn trước khi viết chương phương pháp, để cách gọi các bước trong luận văn khớp với điều bạn đã làm.

Câu hỏi thường gặp

Một đoạn dữ liệu có được mang nhiều mã không?

Được. Một đoạn kể nhiều khi chứa vài điều cùng lúc, ví dụ vừa nói về thời gian soạn phiếu vừa nói về chi phí in. Gắn hai mã là bình thường. Nếu một đoạn cần đến bốn năm mã, có lẽ nên chia nó thành đoạn nhỏ hơn.

Mã nên viết bằng danh từ hay động từ?

Không có quy định chung. Một số cách tiếp cận khuyên dùng cụm động từ để giữ được hành động và quá trình, ví dụ "tự bỏ tiền in phiếu" thay vì "chi phí". Chọn một kiểu và giữ nhất quán trong cả bộ mã để dễ so sánh.

Có nên để hai người cùng mã hoá một bản không?

Rất nên, nếu có bạn cùng nhóm hoặc người hướng dẫn đồng ý xem. Hai người mã hoá cùng một bản rồi so sánh giúp lộ ra mã mơ hồ và định nghĩa chưa rõ. Mục đích là làm rõ mã, không nhất thiết phải đạt đồng ý tuyệt đối.

Mã hoá mở bao lâu thì xong?

Phụ thuộc độ dài và số bản chép. Bản đầu bao giờ cũng lâu nhất vì đang dựng mã. Từ bản thứ ba, thứ tư trở đi thường nhanh hơn rõ vì phần lớn mã đã có. Nên ước thời gian theo hai bản đầu rồi lên kế hoạch cho phần còn lại.

Đặt mã bằng tiếng Việt hay giữ thuật ngữ gốc?

Mã là công cụ làm việc nên dùng tiếng Việt cho dễ hiểu và dễ dùng lại. Mã nguyên văn thì giữ đúng chữ người tham gia, kể cả tiếng địa phương. Khi dùng khái niệm từ lý thuyết làm mã khởi đầu, ghi rõ nguồn gốc khái niệm đó trong sổ mã.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138