Câu hỏi bị gạch trong bản nháp bảng hỏi thường rơi vào sáu lỗi: một câu hỏi hai ý, câu dẫn dắt người trả lời về phía mình muốn, phủ định kép, từ chuyên môn người ngoài ngành không hiểu, câu về hành vi thiếu mốc thời gian, và các lựa chọn chồng nhau hoặc thiếu. Cách sửa của cả sáu đều là viết lại để mỗi câu chỉ hỏi một việc, bằng từ của người trả lời, với lựa chọn đầy đủ và không trùng. Tối nay, bạn có thể đem phiếu nháp ra soi đúng sáu điểm này.
Bài này đi theo kiểu "bản nháp bị gạch → bản sửa", dùng một đề tài giả định ngành y tế công cộng. Mỗi lỗi có câu gốc, vì sao người hướng dẫn gạch và câu sửa. Cuối bài là danh sách kiểm để tự soát và những việc không nên làm khi sửa.
Vì sao lỗi ở câu hỏi không sửa được ở bước phân tích
Số liệu chỉ tốt bằng câu hỏi sinh ra nó. Một câu hỏi hai ý cho ra một con số mà chính bạn cũng không biết nó đo cái gì; một câu dẫn dắt cho ra tỷ lệ "đồng ý" cao hơn thực tế. Đến lúc phân tích, không có thao tác nào cứu được những con số ấy. Bạn chỉ còn cách ghi vào phần hạn chế, hoặc tệ hơn, bị hội đồng chỉ ra.
Vì vậy soát lỗi câu hỏi là việc phải làm trước khảo sát thử. Khảo sát thử sẽ lộ ra những chỗ người trả lời hiểu khác ý bạn, nhưng nó không thay được việc tự soát: người thử thường lịch sự, không nói ra là câu khó hiểu, cứ đánh đại một ô. Lỗi rõ ràng như hai ý một câu thì bạn tự bắt được, nên bắt trước.
Đề tài giả định dùng cho cả bài: Thực hành rửa tay của người bán hàng ăn ở một chợ, khoá luận ngành y tế công cộng. Đối tượng là người bán hàng ăn chín; phiếu do người nghiên cứu đọc và ghi lại tại sạp, vì nhiều người bán không tiện tự điền khi đang có khách.
Sáu câu nháp bị gạch và bản sửa
Đọc theo hàng: câu gốc, lý do bị gạch, câu sửa. Cột cuối là kiểu lỗi để bạn đối chiếu với phiếu của mình.
| Câu nháp | Vì sao bị gạch | Câu sửa | Kiểu lỗi |
|---|---|---|---|
| Cô có rửa tay bằng xà phòng và lau khô trước khi bán không? | Hai hành vi trong một câu. Người rửa xà phòng nhưng không lau khô trả lời có hay không? | Tách hai câu: một câu về rửa bằng xà phòng, một câu về lau khô bằng khăn sạch hoặc giấy. | Hai ý một câu |
| Như mọi người đều biết, rửa tay rất cần thiết. Cô có thường rửa tay không? | Câu mở đầu đặt sẵn chuẩn mực, người trả lời ngại nói thật. | Trong buổi bán hôm qua, cô rửa tay khoảng mấy lần? (ghi số, hoặc chọn "không nhớ") | Dẫn dắt |
| Cô có thấy việc không rửa tay sau khi cầm tiền là không ảnh hưởng gì không? | Phủ định kép, người trả lời phải dịch ngược mới hiểu, rất dễ trả lời ngược ý. | Theo cô, cầm tiền rồi cầm thức ăn ngay thì có ảnh hưởng tới người mua không? (Có / Không / Không chắc) | Phủ định kép |
| Cô có tuân thủ thực hành vệ sinh tay theo khuyến cáo không? | Từ chuyên môn, người bán không biết "thực hành vệ sinh tay theo khuyến cáo" gồm những gì. | Hỏi từng việc cụ thể: rửa sau khi cầm tiền, sau khi đi vệ sinh, trước khi bốc thức ăn bằng tay. | Từ chuyên môn |
| Cô có hay rửa tay không? | "Hay" là bao nhiêu, trong khoảng nào? Mỗi người hiểu một kiểu. | Trong buổi bán hôm qua, sau những lần cầm tiền, cô rửa tay vào khoảng: gần như mọi lần / khoảng một nửa số lần / ít khi / không lần nào. | Thiếu mốc thời gian, từ mơ hồ |
| Cô bán hàng được bao lâu? 1–3 năm / 3–5 năm / 5–10 năm | Người bán đúng 3 năm chọn ô nào? Người mới bán vài tháng hay trên 10 năm không có ô. | Dưới 1 năm / Từ 1 đến dưới 3 năm / Từ 3 đến dưới 5 năm / Từ 5 đến dưới 10 năm / Từ 10 năm trở lên | Lựa chọn chồng nhau, thiếu |
Để ý câu sửa thứ hai và thứ năm cùng dùng mốc "buổi bán hôm qua". Hỏi về một khoảng gần và cụ thể giúp người trả lời nhớ lại sự việc thay vì nói điều họ nghĩ là nên làm. Mốc thời gian nào hợp lý thì tuỳ hành vi: việc lặp lại mỗi ngày thì hỏi ngày hôm qua, việc thỉnh thoảng mới có thì cần khoảng dài hơn.
Tình huống: phiếu được duyệt nhanh nhưng khảo sát thử lộ lỗi
Một ví dụ giả định, đi trọn từ vấn đề tới bước tiếp theo.
- Nhi, sinh viên năm tư y tế công cộng, có phiếu 30 câu về rửa tay. Phiếu viết bằng ngôn ngữ trong giáo trình: "vệ sinh tay đúng thời điểm", "dung dịch sát khuẩn", "nguy cơ lây nhiễm chéo".
- Khi đọc phiếu cho năm người bán ở chợ, Nhi thấy ai cũng trả lời "có" cho gần như mọi câu, nói rất nhanh, có người hỏi lại "nguy cơ chéo là gì con". Câu "Cô có rửa tay bằng xà phòng và lau khô không" được một cô trả lời "có rửa, khăn thì để đó".
- Nhi đối chiếu sáu kiểu lỗi và thấy phiếu dính bốn: từ chuyên môn, hai ý một câu, thiếu mốc thời gian, dẫn dắt ở lời mở đầu ("Rửa tay là việc làm thiết yếu bảo vệ sức khoẻ cộng đồng...").
- Bản sửa: bỏ câu mở đầu đặt chuẩn mực, thay bằng lời giới thiệu trung tính; tách mọi câu ghép; đổi từ chuyên môn thành việc cụ thể ở sạp; thêm mốc "buổi bán hôm qua". Nhi cũng thêm ghi chú cho người đọc phiếu: đọc nguyên văn, không giải thích thêm theo ý mình.
- Bước tiếp theo: thử lại với năm người bán khác, ghi những chỗ người trả lời ngập ngừng; vì đề tài có quan sát trực tiếp, Nhi trao đổi với người hướng dẫn về việc so sánh câu trả lời tự khai với số lần rửa tay quan sát được, để chương bàn luận không chỉ dựa vào lời kể.
Bốn lỗi khó thấy hơn sáu lỗi trên
Câu hỏi giả định người trả lời đã làm điều gì đó. "Cô thường mua xà phòng ở đâu?" giả định cô có dùng xà phòng ở sạp. Người không dùng sẽ trả lời đại hoặc bỏ trống. Thêm một câu lọc trước ("Ở sạp của cô có xà phòng không?") rồi rẽ nhánh.
Câu hỏi đòi trí nhớ quá xa hoặc phép tính trong đầu. "Trong năm qua cô chi bao nhiêu tiền cho xà phòng?" buộc người trả lời cộng nhẩm mười hai tháng. Hỏi khoảng gần hơn hoặc hỏi lượng dùng rồi tự tính khi phân tích, và ghi rõ cách tính trong chương phương pháp.
Lựa chọn thang không cân đối. Ba mức tích cực và một mức tiêu cực ("rất tốt, tốt, khá tốt, chưa tốt") kéo câu trả lời về một phía. Thang nên đối xứng quanh điểm giữa, hoặc nếu có lý do để không đối xứng thì phải giải thích được.
Câu nhạy cảm hỏi thẳng mặt. Hỏi "Cô có bao giờ bốc đồ ăn sau khi đi vệ sinh mà không rửa tay không?" ngay tại sạp, trước mặt khách, gần như chỉ nhận được chữ "không". Đặt câu nhạy cảm muộn hơn, hỏi lúc vắng khách, và nhớ rằng với hành vi nhạy cảm, tự khai luôn có giới hạn mà bạn phải nói ra trong luận văn.
Danh sách kiểm để tự soát từng câu
In phiếu ra, cạnh mỗi câu đánh dấu nếu dính một trong các điểm sau. Câu nào có dấu thì viết lại trước khi đem đi thử.
- Câu có chữ "và", "hoặc", "cũng như" nối hai việc khác nhau không? Nếu có, tách.
- Câu có đoạn dẫn nói điều gì là tốt, là đúng, là ai cũng làm không? Nếu có, bỏ đoạn dẫn.
- Câu có hai chữ phủ định (không, chưa, chẳng) không? Nếu có, viết lại theo hướng khẳng định.
- Có từ nào người trả lời phải học mới hiểu không? Nếu có, thay bằng việc cụ thể họ làm.
- Câu về hành vi có mốc thời gian không ("hôm qua", "tuần vừa rồi", "trong học kỳ này")?
- Các lựa chọn có phủ hết khả năng không, có ô nào trùng ranh giới không? Có cần "khác, ghi rõ" hay "không biết" không?
- Câu có giả định người trả lời đã làm điều gì chưa được hỏi trước không?
Danh sách này không thay khảo sát thử, chỉ dọn sạch những lỗi bạn tự thấy được để buổi thử tập trung vào chỗ người trả lời hiểu khác ý bạn.
Cái không nên làm khi sửa, và việc trong tuần
Không sửa câu theo hướng làm kết quả "đẹp" hơn với giả thuyết. Nếu khảo sát thử cho thấy người bán rửa tay ít, đó là thông tin, không phải lỗi phiếu. Sửa câu là để người trả lời hiểu đúng và trả lời thật, không phải để kéo tỷ lệ về phía mong muốn; làm ngược lại là bóp méo số liệu từ khâu đo.
Không tự ý sửa câu trong một thang đo đã được người khác kiểm chứng chỉ vì thấy chưa hay. Thang đo mượn có quy trình điều chỉnh riêng, cần trao đổi với người hướng dẫn và ghi lại. Với câu tự viết thì bạn sửa thoải mái, miễn ghi nhật ký lý do.
Việc trong tuần: soát cả phiếu bằng danh sách kiểm; viết lại câu có dấu; gửi người hướng dẫn bảng ba cột "câu cũ – câu mới – lý do" cho những câu đã sửa nhiều; lên lịch khảo sát thử. Nếu phiếu do người khác đọc hộ (nhóm điều tra viên), soạn thêm một trang hướng dẫn đọc phiếu. Việc có cần thông qua hội đồng đạo đức trước khi hỏi người bán ở chợ hay không thì xem quy định của trường bạn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một câu trong bảng hỏi là câu hai ý?
Thử trả lời câu đó trong vai một người làm việc này mà không làm việc kia. Nếu bạn lúng túng không biết chọn ô nào, câu đó đang hỏi hai ý. Dấu hiệu thường gặp là chữ "và", "hoặc" nối hai hành vi hay hai đánh giá khác nhau.
Câu hỏi dẫn dắt có phải lúc nào cũng dễ nhận ra không?
Không. Dẫn dắt nằm cả trong lời mở đầu đặt chuẩn mực, trong thứ tự câu, trong thang lựa chọn lệch về một phía và trong giọng đọc của người phỏng vấn. Khảo sát thử và đọc phiếu cho người ngoài nghe giúp lộ ra phần lớn trường hợp.
Có nên thêm lựa chọn "không biết" vào mọi câu không?
Không phải mọi câu. Câu hỏi về sự kiện người ta chắc chắn biết thì không cần. Câu về hiểu biết hoặc ý kiến mà nhiều người có thể thật sự không biết thì nên có, để họ không bị ép chọn đại. Quyết định thế nào thì ghi lại để giải thích được.
Đổi từ chuyên môn thành từ thông thường có làm mất tính khoa học không?
Không. Khái niệm khoa học vẫn nằm ở bảng ánh xạ và chương lý thuyết; câu hỏi chỉ là cách đo khái niệm đó bằng ngôn ngữ người trả lời hiểu. Câu hỏi dễ hiểu cho số liệu đúng hơn, và đó mới là thứ quyết định chất lượng luận văn.
Đã phát phiếu xong mới phát hiện một câu bị lỗi thì làm gì?
Đừng sửa số liệu cho khớp ý định ban đầu. Ghi rõ lỗi, cân nhắc với người hướng dẫn xem câu đó còn dùng được ở mức nào hay phải loại khỏi phân tích, rồi trình bày trung thực trong chương phương pháp và phần hạn chế.
Câu hỏi về hành vi nên dùng mốc thời gian bao xa?
Càng gần và càng cụ thể càng dễ nhớ đúng. Hành vi lặp lại hằng ngày thì hỏi ngày hôm qua hoặc tuần vừa rồi; hành vi thưa hơn thì cần khoảng dài hơn, đổi lại sai số nhớ lại tăng. Chọn mốc nào thì ghi lý do trong chương phương pháp.