Muốn bảng hỏi không thừa không thiếu, đừng bắt đầu bằng việc gõ câu hỏi. Hãy bắt đầu bằng một bảng ánh xạ: mỗi dòng là một biến trong mô hình hoặc trong mục tiêu, kèm chỉ báo, câu hỏi cụ thể, dạng trả lời và cách bạn định dùng nó ở chương kết quả. Câu nào không nằm trên một dòng nào thì bỏ; biến nào chưa có câu nào thì phải viết thêm. Tối nay bạn có thể kẻ bảng này trên một tờ giấy khổ lớn hoặc một trang bảng tính, chỉ mất chừng một buổi.
Bước này nằm giữa phần câu hỏi, mục tiêu, thao tác hoá khái niệm (đã làm ở đề cương) và phần phát phiếu. Nó là cây cầu: khi hội đồng hỏi "câu 14 trong phiếu để làm gì", bạn chỉ vào dòng tương ứng; khi viết chương kết quả, bạn biết bảng nào lấy số từ câu nào. Phần dưới đi trọn một đề tài giả định để bạn chép khung theo.
Bảng ánh xạ nằm ở đâu trong cả quyển
Một khoá luận định lượng đi theo chuỗi: câu hỏi nghiên cứu → mục tiêu cụ thể → khái niệm → chỉ báo → biến → câu hỏi trong phiếu → số liệu → bảng kết quả → trả lời câu hỏi. Người viết lần đầu thường nhảy cóc từ khái niệm sang thẳng phiếu, vì viết câu hỏi có cảm giác "đang làm việc thật". Kết quả là phiếu đầy những câu hay nhưng không trả lời mục tiêu nào, trong khi một biến chính trong mô hình lại chỉ có đúng một câu mơ hồ đo nó.
Bảng ánh xạ không phải thủ tục giấy tờ thêm. Nó là bản kiểm tra hai chiều. Chiều xuôi: mỗi biến đã có đủ câu đo chưa. Chiều ngược: mỗi câu trong phiếu có thuộc về một biến nào không. Nhiều người hướng dẫn yêu cầu nộp bảng này kèm bản nháp phiếu; nơi không yêu cầu thì bạn vẫn nên giữ nó trong hồ sơ cá nhân, vì chương phương pháp sẽ cần đúng những thông tin này khi mô tả công cụ thu thập.
Điều kiện để làm được bảng: bạn đã có danh sách biến từ phần thao tác hoá khái niệm. Nếu đề cương mới chỉ ghi khái niệm chung kiểu "áp lực học tập" mà chưa tách thành chỉ báo, hãy quay lại làm bước đó trước, vì ánh xạ một khái niệm chưa tách thì chỉ ra được một câu hỏi to và rỗng.
Khung bảng ánh xạ, điền sẵn với một đề tài giả định
Đề tài giả định: Ảnh hưởng của làm thêm đến thời gian tự học của sinh viên năm hai ở một trường đại học, ngành giáo dục học. Mục tiêu cụ thể 1: mô tả thời gian tự học; mục tiêu 2: so sánh thời gian tự học giữa sinh viên có và không làm thêm; mục tiêu 3: xem xét quan hệ giữa số giờ làm thêm và thời gian tự học.
| Biến | Chỉ báo | Câu trong phiếu | Dạng trả lời | Dùng ở đâu |
|---|---|---|---|---|
| Tình trạng làm thêm | Có/không làm việc có trả công trong học kỳ này | C5. Trong học kỳ này, bạn có làm công việc nào được trả tiền không? | Có / Không | Chia nhóm cho mục tiêu 2 |
| Số giờ làm thêm mỗi tuần | Số giờ trung bình trong 4 tuần gần nhất | C6. Tính trung bình 4 tuần gần đây, mỗi tuần bạn làm thêm khoảng bao nhiêu giờ? | Số giờ, ghi số | Mục tiêu 3, bảng mô tả |
| Thời gian tự học | Số giờ tự học ngoài giờ lên lớp trong tuần vừa qua | C9. Trong 7 ngày vừa qua, ngoài giờ lên lớp, bạn tự học tổng cộng khoảng bao nhiêu giờ? | Số giờ, ghi số | Biến chính của cả ba mục tiêu |
| Thời điểm tự học | Khung giờ tự học thường xuyên nhất | C10. Bạn thường tự học vào khung giờ nào nhất? | Một lựa chọn trong 4 khung giờ | Bảng mô tả, phần bàn luận |
| Năm sinh, giới tính | Thông tin nền | C20, C21 ở cuối phiếu | Ghi số / chọn | Mô tả mẫu |
Để ý cột cuối. Nếu bạn không điền được ô "Dùng ở đâu" cho một dòng, câu đó đang là câu cho có. Ví dụ, nhiều bản nháp hỏi thêm "Bạn có thích ngành mình học không?" chỉ vì thấy hay; khi đối chiếu, không mục tiêu nào cần nó. Hoặc đưa nó vào một mục tiêu có thật và có lý do, hoặc xoá.
Làm bảng theo thứ tự nào trong một buổi tối
Thứ tự dưới đây giúp bạn không phải làm lại nhiều lần.
- Chép nguyên văn các mục tiêu cụ thể và câu hỏi nghiên cứu lên đầu trang. Mọi dòng phía dưới phải trỏ được về một trong số đó.
- Liệt kê biến theo từng mục tiêu, kể cả biến dùng để chia nhóm và biến mô tả mẫu. Biến nào phục vụ nhiều mục tiêu thì ghi một lần, đánh dấu tất cả mục tiêu nó phục vụ.
- Với mỗi biến, ghi chỉ báo: dấu hiệu quan sát được, có mốc thời gian rõ ("trong 7 ngày vừa qua", "trong học kỳ này"). Câu về hành vi mà thiếu mốc thời gian là nguồn sai số rất hay gặp.
- Viết câu hỏi nháp cho từng chỉ báo. Một chỉ báo có thể cần một câu hoặc một cụm câu; một câu không được đo hai chỉ báo.
- Ghi dạng trả lời: ghi số, chọn một, chọn nhiều, thang mức độ, trả lời mở. Dạng trả lời quyết định bạn tính được gì về sau, nên chọn ngay ở đây chứ không để lúc soạn phiếu mới nghĩ.
- Điền cột "Dùng ở đâu": bảng mô tả nào, phép so sánh nào, đoạn nào trong bàn luận.
- Đọc ngược từ phiếu nháp (nếu đã có) về bảng: câu nào không có dòng tương ứng thì đánh dấu để bỏ hoặc hỏi người hướng dẫn.
Xong bảy bước này mới bắt tay sắp câu hỏi thành phiếu hoàn chỉnh. Việc sắp thứ tự, viết lời giới thiệu và phần thông tin cá nhân là một bước riêng; trộn hai việc vào một buổi thì dễ bỏ sót biến.
Tình huống: phiếu 40 câu mà vẫn thiếu biến chính
Một ví dụ giả định đi trọn từ vấn đề đến cách sửa.
- Linh, sinh viên năm tư ngành giáo dục, làm đề tài giả định về làm thêm và tự học. Bản phiếu đầu có 40 câu, phần lớn hỏi cảm nhận về công việc làm thêm: có mệt không, lương có đủ không, chủ có dễ tính không.
- Người hướng dẫn hỏi đúng một câu: "Biến phụ thuộc của em là thời gian tự học, vậy câu nào đo nó?" Linh tìm và thấy chỉ có một câu "Bạn tự học nhiều hay ít?" với ba lựa chọn nhiều, vừa, ít.
- Khi kẻ bảng ánh xạ, Linh thấy 22 câu về cảm nhận công việc không phục vụ mục tiêu nào trong ba mục tiêu đã duyệt. Biến chính thì chỉ có một câu, lại đo bằng chữ "nhiều, ít" mà mỗi người hiểu một kiểu.
- Cách sửa: bỏ phần lớn câu cảm nhận, giữ hai câu có thể giải thích kết quả ở bàn luận (mức mệt sau ca làm, ca làm có trùng giờ học không). Thay câu tự học bằng câu hỏi số giờ có mốc 7 ngày, thêm một câu về khung giờ tự học.
- Bước tiếp theo của Linh: gửi bảng ánh xạ kèm phiếu nháp 24 câu cho người hướng dẫn, ghi rõ ba câu còn phân vân, rồi lên lịch khảo sát thử với vài bạn cùng khoá.
Bài học không nằm ở số câu. Phiếu dài không có lỗi tự thân; lỗi là phần lớn câu không dẫn về đâu, còn biến chính bị đo sơ sài. Bảng ánh xạ làm lộ ra điều đó trong vài phút.
Những chỗ người hướng dẫn hay gạch và vì sao
Một khái niệm, một câu. Khái niệm nhiều mặt như "áp lực học tập" hay "sự hài lòng" mà chỉ có một câu đo thì không biết người trả lời đang nghĩ về mặt nào. Bảng ánh xạ buộc bạn tách chỉ báo trước, nên chỗ này lộ ngay.
Câu không có chủ nhân. Câu hỏi không thuộc biến nào làm phiếu dài, người trả lời mệt, chất lượng các câu phía sau giảm. Đây là lỗi hay bị gạch ở bản nháp đầu.
Dạng trả lời không hợp mục tiêu. Mục tiêu là xem quan hệ giữa số giờ làm thêm và thời gian tự học mà cả hai biến đều đo bằng ba mức "ít, vừa, nhiều" thì cách phân tích bị bó hẹp ngay từ đầu. Khi có thể hỏi số cụ thể một cách hợp lý, hãy hỏi số; gộp nhóm lúc phân tích thì dễ, tách lại thì không được.
Biến nền đặt lên đầu và hỏi quá kỹ. Hỏi thu nhập gia đình, quê quán chi tiết ngay đầu phiếu mà không biến nào cần tới thì vừa thừa vừa làm người trả lời dè chừng. Chỉ hỏi thông tin nền mà bảng ánh xạ cần cho mô tả mẫu hoặc chia nhóm.
Tên biến trong phiếu khác tên biến trong mô hình. Đề cương gọi là "thời gian tự học", phiếu gọi là "mức độ chăm chỉ", chương kết quả lại gọi là "hành vi học tập". Hội đồng sẽ hỏi đây có phải một thứ không. Bảng ánh xạ giữ một tên duy nhất xuyên suốt.
Cái không cần làm ở bước này và việc làm trong tuần
Không cần viết lời giới thiệu, chưa cần trình bày đẹp, chưa cần chọn nơi phát phiếu. Cũng không cần lo trước chuyện kiểm định gì; ở bước này chỉ cần ghi hướng dùng chung chung như "mô tả", "so sánh hai nhóm", "xem quan hệ". Việc chọn phép phân tích cụ thể là chuyện của bước phân tích, nhưng dạng trả lời bạn chọn hôm nay sẽ mở hoặc đóng cửa cho bước đó, nên ghi đủ cột dạng trả lời.
Nếu dùng thang đo đã có sẵn từ nghiên cứu trước, bảng ánh xạ vẫn cần một dòng cho mỗi biến đo bằng thang đó, ghi rõ nguồn của thang và số câu. Việc mượn và dịch thang đo có quy trình riêng, đừng tự ý bỏ bớt câu trong thang khi chưa hỏi người hướng dẫn.
Việc trong tuần: ngày đầu kẻ bảng; ngày thứ hai đọc ngược phiếu nháp; ngày thứ ba gửi người hướng dẫn kèm câu hỏi cụ thể ("em định bỏ câu 12 và 15 vì không thuộc mục tiêu nào, thầy cô thấy được không"). Mẫu trình bày bảng hỏi trong phụ lục, cách đánh số câu và việc có phải nộp bảng ánh xạ hay không thì xem hướng dẫn của khoa bạn; mỗi nơi một khác.
Câu hỏi thường gặp
Bảng ánh xạ biến sang câu hỏi có bắt buộc đưa vào luận văn không?
Tuỳ hướng dẫn của trường và khoa. Có nơi yêu cầu đặt trong chương phương pháp hoặc phụ lục, có nơi không nhắc tới. Dù không bắt buộc, bạn vẫn nên giữ bảng này vì chương phương pháp cần chính những thông tin đó khi mô tả công cụ.
Một biến cần bao nhiêu câu hỏi trong phiếu là đủ?
Không có con số chung. Biến đơn giản như giới tính, tình trạng làm thêm chỉ cần một câu. Khái niệm nhiều mặt cần một cụm câu, thường lấy theo thang đo đã được kiểm chứng. Điều cần kiểm là các câu đã phủ hết những chỉ báo bạn định nghĩa hay chưa.
Có nên giữ những câu hỏi thêm cho vui để hiểu người trả lời hơn không?
Chỉ giữ khi câu đó có chỗ dùng rõ, chẳng hạn giải thích một kết quả ở phần bàn luận. Mỗi câu thừa làm phiếu dài thêm, người trả lời mệt và trả lời ẩu ở những câu quan trọng phía sau. Không ghi được cột dùng ở đâu thì bỏ.
Đề cương đã duyệt mà khi làm bảng ánh xạ thấy thiếu biến thì xử lý sao?
Ghi lại biến còn thiếu, lý do cần và câu hỏi dự kiến, rồi trao đổi với người hướng dẫn trước khi phát phiếu. Thêm một biến nhỏ phục vụ đúng mục tiêu đã duyệt thường không phải thủ tục lớn, nhưng đổi mục tiêu thì có thể phải theo quy định điều chỉnh đề cương của trường.
Nên hỏi số cụ thể hay chia sẵn các khoảng lựa chọn?
Khi người trả lời nhớ được và câu hỏi không quá riêng tư, hỏi số cụ thể giữ được nhiều thông tin hơn, lúc phân tích muốn gộp nhóm vẫn gộp được. Với thu nhập hoặc chuyện nhạy cảm, các khoảng lựa chọn giúp người ta dễ trả lời hơn, đổi lại bạn mất bớt độ chi tiết.
Làm bảng ánh xạ bằng bảng tính hay giấy thì tốt hơn?
Cách nào bạn dễ sửa và dễ gửi cho người hướng dẫn thì dùng cách đó. Bảng tính tiện cho việc sắp xếp lại và về sau dùng tiếp làm sổ mã hoá. Giấy khổ lớn thì dễ nhìn toàn cảnh khi ngồi rà cùng bạn trong nhóm.