Sổ mã hoá là bảng ghi cho mỗi câu trong phiếu: tên biến, nội dung câu, các giá trị và mã số của từng giá trị, mã dành cho ô bỏ trống, và ghi chú cách nhập. Lập sổ trước khi phát phiếu, kiểm từng phiếu ngay khi nhận về, rồi nhập liệu đúng theo sổ, thì số liệu sạch ngay từ đầu và chương kết quả đỡ phải làm lại. Tối nay bạn có thể mở một trang bảng tính, kẻ năm cột của sổ mã và điền mười câu đầu của phiếu.
Bước này nằm ở cuối khâu thu số liệu, nối sang khâu phân tích. Làm sạch, mã hoá lại và thống kê mô tả là việc của khâu sau; ở đây là phần trước đó: đặt mã cho đúng, nhận phiếu cho kỹ, nhập cho nhất quán, và không làm sai lệch phiếu thiếu. Ví dụ dùng một đề tài giả định ngành nông nghiệp.
Vì sao phải có sổ mã trước khi phát phiếu
Nếu đợi phiếu về mới nghĩ cách mã hoá, bạn sẽ gặp những câu không biết nhập thế nào: câu chọn nhiều, ô "khác, ghi rõ", câu rẽ nhánh mà người trả lời đúng ra phải bỏ qua. Mỗi lần tự quyết một kiểu là một lần số liệu thiếu nhất quán. Làm sổ mã trước buộc bạn nghĩ hết những trường hợp đó khi còn sửa được phiếu.
Sổ mã cũng là tài liệu để người khác hiểu số liệu của bạn: người hướng dẫn kiểm lại, bạn cùng nhóm nhập liệu giúp, chính bạn sáu tháng sau mở lại tệp. Không có sổ mã, cột "C14_3" với giá trị 9 là một bí ẩn.
Nếu đã làm bảng ánh xạ biến sang câu hỏi, sổ mã là bước tiếp theo tự nhiên: thêm cột mã số cho từng lựa chọn và quy tắc nhập. Nhiều người giữ chung trong một tệp bảng tính, mỗi bảng một trang.
Khung sổ mã, điền sẵn với đề tài giả định
Đề tài giả định: Năng suất lúa của các hộ sau khi đổi giống ở một hợp tác xã, khoá luận ngành nông nghiệp. Phiếu do sinh viên phỏng vấn trực tiếp chủ hộ tại nhà, cách thu mà Minh chuyển sang ở tình huống bên dưới.
| Tên biến | Câu trong phiếu | Giá trị và mã | Mã cho ô trống, không áp dụng | Ghi chú nhập liệu |
|---|---|---|---|---|
| ma_phieu | Mã phiếu ghi ở góc phiếu | Số thứ tự, ví dụ 001 | Không được trống | Ghi mã lên phiếu giấy ngay khi nhận |
| doi_giong | C3. Vụ vừa rồi hộ có dùng giống mới của hợp tác xã không? | 1 = Có; 2 = Không | 99 = bỏ trống | Trả lời 2 thì C4 đến C6 không áp dụng |
| dien_tich | C4. Diện tích cấy giống mới (sào) | Ghi số, giữ đúng đơn vị người trả lời nói | 98 = không áp dụng; 99 = bỏ trống | Đơn vị khác sào thì ghi vào cột ghi chú, không tự đổi lúc nhập |
| san_luong | C6. Sản lượng thu được vụ vừa rồi trên diện tích đó | Ghi số và đơn vị | 98 = không áp dụng; 99 = bỏ trống | Không tự ước khi người trả lời nói "không nhớ"; ghi 99 và ghi chú. Năng suất tính sau, từ sản lượng chia diện tích, không hỏi thẳng |
| ly_do_1 đến ly_do_5 | C8. Lý do chọn giống (chọn nhiều) | Mỗi lựa chọn một cột: 1 = có chọn; 0 = không chọn | 99 nếu bỏ trống cả câu | Ô "khác, ghi rõ" chép nguyên văn vào cột chữ ly_do_khac |
Hai mã riêng cho "không áp dụng" và "bỏ trống" là chỗ hay bị bỏ qua. Hộ không đổi giống thì không có diện tích giống mới, đó không phải là thiếu số liệu. Nhập cả hai thành ô trống thì lúc phân tích không còn phân biệt được. Chọn mã nào là tuỳ bạn, miễn không trùng với giá trị thật có thể có; nếu diện tích có thể lên tới 99 sào thì chọn mã khác.
Kiểm phiếu ngay khi nhận, trước khi rời địa bàn
Năm việc dưới đây làm ngay khi nhận phiếu, lúc còn hỏi lại được người trả lời.
- Ghi mã phiếu lên góc phiếu và vào nhật ký thu.
- Lật hết các trang, xem có trang nào trống, câu chính nào bỏ trống không. Nếu người trả lời còn đó và đồng ý, hỏi lại; nếu họ không muốn trả lời, ghi rõ "từ chối" để phân biệt với "quên".
- Kiểm các chỗ rẽ nhánh: người trả lời C3 là "Không" mà vẫn điền C4 đến C6 thì hỏi lại xem hiểu câu thế nào.
- Kiểm đơn vị đo: sào, mẫu, mét vuông; tạ, kg. Ghi đơn vị ngay trên phiếu nếu người trả lời nói miệng.
- Ghi những gì bất thường vào ô ghi chú cuối phiếu: có người nhà trả lời thay, người trả lời không chắc số liệu, bị ngắt giữa chừng.
Việc này mất vài phút mỗi phiếu nhưng tiết kiệm nhiều ngày ở bước sau, vì một phiếu thiếu phát hiện tại chỗ thường sửa được, còn phát hiện khi đã về trường thì gần như không.
Tình huống: một phần ba số phiếu thiếu câu chính
Một ví dụ giả định đi trọn.
- Minh, sinh viên năm tư nông nghiệp, nhờ tổ trưởng các đội sản xuất phát phiếu tự điền rồi thu lại giúp. Phiếu về tới tay thì khoảng một phần ba bỏ trống câu sản lượng, vài phiếu ghi diện tích bằng mét vuông, vài phiếu ghi bằng sào mà không ghi đơn vị.
- Minh nghĩ tới việc điền sản lượng trung bình của đội vào chỗ trống "cho đủ". Người hướng dẫn nói thẳng: điền con số người trả lời không cung cấp là tạo ra dữ liệu không có thật. Chỗ trống phải được giữ là chỗ trống.
- Minh quay lại địa bàn, lần này tự đi cùng tổ trưởng, phỏng vấn trực tiếp những hộ có phiếu thiếu và đồng ý gặp lại. Một số hộ nói không nhớ sản lượng chính xác; Minh ghi 99 và chép lời họ vào ghi chú. Phiếu ghi diện tích không rõ đơn vị được hỏi lại; phiếu không hỏi lại được thì ghi chú nghi vấn.
- Minh lập sổ mã đầy đủ (lần đầu chưa có), nhập liệu theo sổ, và viết trong chương phương pháp: bao nhiêu phiếu phải bổ sung, bằng cách nào, bao nhiêu phiếu vẫn thiếu câu sản lượng và cách xử lý dự kiến ở bước phân tích, sẽ bàn với người hướng dẫn.
- Bước tiếp theo: nhập lại 10% số phiếu chọn ngẫu nhiên để đối chiếu lỗi nhập, rồi chuyển sang bước làm sạch.
Bốn trường hợp khó nhập và cách ghi cho nhất quán
Câu chọn một mà người trả lời đánh hai ô. Không tự chọn ô nào "có vẻ đúng hơn". Dùng một mã riêng cho trường hợp này (ví dụ 97 = chọn nhiều hơn một), ghi chú trên phiếu và trong tệp. Nếu kiểm phiếu tại chỗ, hỏi lại người trả lời là cách tốt nhất.
Câu ghi số mà người trả lời ghi khoảng. Phiếu ghi "chừng 3 đến 4 tạ" thì sao? Đặt quy tắc từ trước và áp dụng như nhau cho mọi phiếu, chẳng hạn nhập số giữa khoảng và đánh dấu ở cột ghi chú, hoặc nhập vào cột chữ để xử lý sau. Quy tắc nào cũng phải ghi trong sổ mã.
Ô "khác, ghi rõ". Chép nguyên văn vào cột chữ, không tự gán vào một lựa chọn có sẵn lúc nhập. Sau khi nhập xong mới đọc tất cả, xem có câu nào thật ra trùng với lựa chọn có sẵn hay có nhóm mới đáng tách ra; mọi lần gán lại đều ghi vào nhật ký.
Chữ viết không đọc được. Nhờ một người thứ hai đọc. Hai người vẫn không đọc ra thì nhập mã bỏ trống kèm ghi chú "không đọc được", không đoán. Nếu tỷ lệ phiếu như vậy cao ở một người phát phiếu nào đó, đó là thông tin cho đợt thu sau.
Nhập liệu theo quy tắc, và những việc không được làm
Một hàng một phiếu, một cột một biến. Không gộp nhiều thông tin vào một ô, không tô màu ô thay cho mã. Màu không phân tích được và dễ mất khi chuyển tệp.
Nhập đúng như phiếu ghi, kể cả khi trông vô lý. Nếu phiếu ghi năng suất cao bất thường, nhập đúng số đó và ghi chú nghi vấn. Quyết định giữ, sửa hay loại là việc của bước làm sạch, dựa trên tiêu chí rõ ràng và có ghi lại, không phải quyết định lúc gõ phím.
Đối chiếu một phần phiếu sau khi nhập. Chọn ngẫu nhiên một phần phiếu, nhập lại hoặc nhờ người khác đọc lại, so với bản đã nhập. Tỷ lệ lỗi cao thì kiểm thêm. Cách làm cụ thể không cần cầu kỳ, miễn là có và được ghi lại.
Giữ phiếu gốc và tệp gốc. Phiếu giấy cất theo thứ tự mã phiếu ở nơi an toàn, tệp nhập liệu đầu tiên lưu một bản không bao giờ sửa. Mọi thay đổi về sau làm trên bản sao. Thời gian lưu giữ và cách huỷ theo quy định của trường.
Không điền thay, không tự đoán, không loại phiếu vì kết quả. Điền số trung bình vào ô trống, đoán ý người trả lời, bỏ phiếu có câu trả lời bất lợi cho giả thuyết đều làm sai lệch số liệu và là gian lận. Phiếu thiếu được xử lý ở bước phân tích theo cách có nguyên tắc và được trình bày công khai.
Cái không cần làm và việc trong tuần
Không cần phần mềm chuyên dụng để lập sổ mã và nhập liệu; một bảng tính được tổ chức tốt là đủ cho phần lớn khoá luận. Không cần đặt tên biến đẹp; cần ngắn, không dấu, không khoảng trắng, nhất quán. Không cần nhập liệu nhanh; cần nhập đúng.
Việc trong tuần: lập sổ mã cho toàn bộ phiếu trước khi phát; quyết định mã cho bỏ trống, không áp dụng, từ chối; in một trang hướng dẫn nhận phiếu cho bạn và người phát phiếu cùng dùng; sau mỗi đợt thu, nhập trong vài ngày khi trí nhớ còn mới, và đối chiếu một phần phiếu.
Khi gặp phiếu bất thường mà không chắc nên xử lý ra sao, hỏi người hướng dẫn và ghi lại quyết định. Yêu cầu về nộp số liệu gốc, sổ mã hay phiếu giấy kèm luận văn, và thời gian lưu giữ, thì xem quy chế của trường và khoa bạn.
Câu hỏi thường gặp
Sổ mã hoá bảng hỏi gồm những cột nào?
Ít nhất gồm tên biến, nội dung câu hỏi, các giá trị và mã số tương ứng, mã dành cho bỏ trống hoặc không áp dụng, và ghi chú cách nhập. Có thể thêm cột mức đo của biến và cột chỉ ra biến đó phục vụ mục tiêu nào.
Ô bỏ trống và ô không áp dụng có cần mã khác nhau không?
Nên khác nhau. Không áp dụng là người trả lời đúng ra không phải trả lời câu đó vì rẽ nhánh, còn bỏ trống là thiếu thông tin. Gộp hai loại thì lúc phân tích không biết đâu là thiếu thật, dễ tính sai tỷ lệ.
Phiếu thiếu câu chính thì có được điền giá trị trung bình vào không?
Không được điền lúc nhập liệu. Điền con số người trả lời không cung cấp là tạo ra dữ liệu không có thật. Ô thiếu giữ nguyên với mã riêng; việc xử lý dữ liệu thiếu ở bước phân tích phải theo phương pháp có căn cứ, được người hướng dẫn đồng ý và trình bày công khai.
Câu chọn nhiều nhập vào bảng tính như thế nào?
Mỗi lựa chọn là một cột riêng, mang giá trị có hoặc không. Ô khác ghi rõ thì chép nguyên văn vào một cột chữ riêng, sau đó mới xem có gom được thành nhóm mới hay không.
Có cần nhập liệu hai lần để kiểm lỗi không?
Nhập lại toàn bộ là cách chặt nhất nhưng tốn công. Với khoá luận, nhiều người hướng dẫn chấp nhận nhập lại hoặc đọc đối chiếu một phần phiếu chọn ngẫu nhiên, nếu tỷ lệ lỗi cao thì kiểm thêm. Cách làm nào cũng nên ghi lại trong chương phương pháp.
Phiếu giấy sau khi nhập xong có được huỷ không?
Không nên huỷ ngay. Hội đồng hoặc người hướng dẫn có thể cần đối chiếu. Thời gian lưu giữ và cách huỷ theo quy định của trường và cam kết với người tham gia; trong thời gian lưu, cất ở nơi an toàn, tách riêng thông tin nhận diện nếu có.