Chọn người tham gia có chủ đích nghĩa là bạn chọn người vì họ có trải nghiệm giúp trả lời câu hỏi nghiên cứu, không phải vì họ ngẫu nhiên rơi vào mẫu hay vì dễ gặp. Việc làm được ngay: viết ra hai đến bốn tiêu chí chọn, mỗi tiêu chí kèm một câu "vì sao tiêu chí này cần cho câu hỏi của mình", rồi kẻ bảng người tham gia ẩn danh để theo dõi ai đã có, ai còn thiếu.
Phần này nằm ở chương phương pháp, mục "người tham gia" hoặc "mẫu nghiên cứu". Đây cũng là chỗ hội đồng hay hỏi: chọn mấy người, chọn thế nào, sao lại là những người này. Bài dưới đây đi theo dạng hiểu lầm và hiểu đúng, có bảng mẫu điền sẵn với một đề tài giả định ngành công tác xã hội.
Ba hiểu lầm phổ biến về mẫu có chủ đích
Hiểu lầm: có chủ đích là chọn ai cũng được, miễn mình thấy hợp. Hiểu đúng: "chủ đích" phải viết ra được thành tiêu chí, và tiêu chí phải bám vào câu hỏi nghiên cứu. Nếu bạn không giải thích được vì sao người này mà không phải người kia, đó là chọn thuận tiện, dù bạn gọi nó là gì.
Hiểu lầm: mẫu định tính nhỏ nên kém hơn mẫu định lượng. Hiểu đúng: hai loại mẫu phục vụ hai mục đích khác nhau. Mẫu xác suất trong nghiên cứu định lượng nhằm đại diện để suy rộng ra tổng thể; mẫu có chủ đích cần đủ đa dạng và đủ sâu để hiểu một hiện tượng. So sánh bằng cỡ mẫu là so nhầm thước đo.
Hiểu lầm: chọn có chủ đích thì kết luận được cho mọi người cùng nhóm. Hiểu đúng: kết quả định tính cho biết hiện tượng diễn ra thế nào ở những người đã tham gia, và có thể gợi ý cho bối cảnh tương tự. Viết "người chăm sóc người cao tuổi đều…" là vượt quá điều dữ liệu cho phép.
Thuật ngữ đi kèm. Mẫu có chủ đích thuộc nhóm phi xác suất, cùng nhóm với mẫu thuận tiện và quả cầu tuyết, nhưng khác thuận tiện ở chỗ có tiêu chí dẫn đường. Một số sách gọi là chọn mẫu mục đích hoặc chọn mẫu chủ đích; cách gọi có thể khác theo khoa.
Đặt tiêu chí chọn từ câu hỏi nghiên cứu
Tiêu chí không nghĩ ra từ đầu mà rút từ câu hỏi. Đi bốn bước:
- Gạch chân danh từ chỉ người trong câu hỏi. "Người chăm sóc chính" của "người cao tuổi suy giảm trí nhớ" "tại nhà" đã gợi ba tiêu chí: vai trò chăm sóc chính, người được chăm sóc có tình trạng đó, chăm tại nhà.
- Thêm tiêu chí loại trừ. Ai trông giống nhưng không phù hợp: người chăm thuê theo giờ, người mới nhận việc chăm sóc vài tuần chưa đủ trải nghiệm. Viết rõ để không phải quyết định tuỳ cảm giác ở thực địa.
- Chọn một đến hai chiều cần đa dạng. Chiều nào có thể làm trải nghiệm khác nhau: quan hệ với người được chăm (con, vợ chồng, cháu), có đi làm hay không. Đây là chỗ mẫu có chủ đích lấy được độ rộng.
- Viết một câu lý do cho mỗi tiêu chí. Câu lý do này sẽ chép gần như nguyên văn vào chương phương pháp, và cũng là câu bạn trả lời hội đồng.
Đừng thêm tiêu chí chỉ để mẫu trông "chặt". Mỗi tiêu chí thêm vào làm việc tìm người khó hơn. Nếu một tiêu chí không làm thay đổi câu trả lời cho câu hỏi nghiên cứu, bỏ nó đi.
Bảng người tham gia ẩn danh: mẫu điền sẵn
Đề tài giả định: "Trải nghiệm của người chăm sóc chính cho người cao tuổi suy giảm trí nhớ tại nhà ở một phường ven đô". Bảng dưới là bảng làm việc của người nghiên cứu, bản đưa vào luận văn sẽ bớt chi tiết để không nhận diện được ai.
| Mã | Quan hệ với người được chăm | Thời gian đã chăm | Có đi làm | Đến qua ai | Vì sao chọn |
|---|---|---|---|---|---|
| NCS01 | Con gái | Khoảng ba năm | Có, làm ca | Nhân viên y tế phường giới thiệu | Đại diện nhóm vừa đi làm vừa chăm |
| NCS02 | Vợ | Khoảng năm năm | Không | NCS01 giới thiệu | Người chăm cũng là người cao tuổi |
| NCS03 | Con dâu | Khoảng một năm | Có, buôn bán tại nhà | Tổ dân phố giới thiệu | Quan hệ thông gia, chăm thời gian ngắn |
| NCS04 | (còn thiếu) | Cần thêm người chăm là nam giới |
Cột "Vì sao chọn" là cột quan trọng nhất. Khi điền, bạn tự thấy mẫu đang lệch về đâu: ở ví dụ trên ba người đầu đều là phụ nữ, nên dòng thứ tư ghi rõ cần tìm người chăm là nam giới. Đó chính là chọn có chủ đích đang vận hành, chứ không phải gặp ai phỏng vấn nấy.
Cột "Đến qua ai" giúp bạn trung thực khi viết giới hạn: nếu phần lớn đến qua cùng một người giới thiệu, mẫu có thể chia sẻ chung một mạng lưới và một góc nhìn.
Tình huống: mẫu của Tú lệch mà không biết
Tú, sinh viên năm tư ngành công tác xã hội, làm đề tài giả định ở trên. Sau năm cuộc phỏng vấn, Tú thấy dữ liệu "na ná nhau", người hướng dẫn hỏi lại tiêu chí chọn.
Bảng mẫu ở mục trên là kiểu bảng Tú lập được sau khi sửa. Lúc mới kẻ bảng lần đầu, Tú nhận ra cả năm người đều là con gái, đều đi làm, đều đến qua một nhóm hỗ trợ trên mạng xã hội mà Tú tham gia. Không ai sai, nhưng mẫu đang trả lời câu hỏi "con gái đi làm trong một nhóm hỗ trợ trải nghiệm việc chăm sóc ra sao", hẹp hơn nhiều so với đề tài.
Tú có hai cách trung thực: thu hẹp câu hỏi và tên đề tài cho khớp mẫu đã có, hoặc tìm thêm người theo chiều còn thiếu. Sau khi bàn với người hướng dẫn, Tú chọn tìm thêm hai người qua trạm y tế phường, ưu tiên người chăm là chồng hoặc con trai, và ghi vào nhật ký phương pháp rằng tiêu chí đa dạng về giới được bổ sung sau cuộc thứ năm. Bước tiếp theo của Tú là sửa đoạn mô tả mẫu trong chương phương pháp cho khớp với cách chọn thật đã diễn ra.
Khi người đúng tiêu chí khó tìm
Ràng buộc thật của khoá luận là thời gian ngắn và địa bàn không phải lúc nào cũng mở cửa. Người chăm sóc người cao tuổi ít khi rời nhà, điều dưỡng ca đêm ngủ bù ban ngày, nông dân bận mùa vụ. Khi tìm mãi không ra người theo tiêu chí, đừng âm thầm nới tiêu chí rồi viết như thể ban đầu đã định vậy. Có ba hướng xử lý trung thực.
Hướng thứ nhất là đi qua nhiều cửa cùng lúc: trạm y tế, tổ dân phố, hội nhóm nghề nghiệp, người quen của người quen. Mỗi cửa đem đến một kiểu người khác nhau, nên đi nhiều cửa cũng là cách tăng đa dạng. Hướng thứ hai là đổi hình thức để người tham gia dễ nhận lời hơn: hẹn giờ họ chọn, phỏng vấn tại nhà họ, chia buổi làm hai lần ngắn. Hướng thứ ba, khi đã thử hết mà vẫn thiếu, là bàn với người hướng dẫn việc thu hẹp câu hỏi hoặc phạm vi cho khớp với nhóm tiếp cận được, rồi sửa đề cương theo đúng thủ tục của khoa.
Trong cả ba hướng, ghi lại số người đã liên hệ, số người nhận lời, lý do từ chối nếu họ nói. Mấy con số này không để khoe mà để người đọc hiểu mẫu của bạn hình thành thế nào. Một dòng như "liên hệ chín người, sáu người nhận lời, ba người từ chối vì không có thời gian" trong chương phương pháp đáng tin hơn nhiều so với câu "chọn ngẫu nhiên sáu người".
Bao nhiêu người là đủ và viết điều đó thế nào
Câu hỏi "phỏng vấn bao nhiêu người" không có con số chung. Nó phụ thuộc vào độ hẹp của câu hỏi, độ đồng nhất của nhóm và độ sâu của từng cuộc. Nhóm càng đồng nhất, câu hỏi càng hẹp thì thường cần ít người hơn. Trong đề cương, nhiều người hướng dẫn chấp nhận một con số dự kiến kèm câu "số người cuối cùng tuỳ thuộc vào việc dữ liệu có còn đem lại thông tin mới hay không".
Một số trường, khoa có hướng dẫn riêng về số người tham gia tối thiểu cho khoá luận hoặc luận văn định tính. Đó là quy định của nơi bạn học, không phải nguyên lý phương pháp; hãy xem quy chế, hướng dẫn của trường, khoa bạn và hỏi người hướng dẫn trước khi chốt.
Khi viết chương phương pháp, nêu ba thứ: tiêu chí chọn và lý do, cách tìm người (qua ai, mời thế nào), và số người cuối cùng kèm lý do dừng. Bảng mô tả người tham gia trong luận văn chỉ nên giữ những cột cần cho việc hiểu kết quả, và gộp hoặc làm tròn chi tiết dễ nhận diện như tuổi chính xác, nghề hiếm, tên tổ dân phố.
Giới hạn phải nói, và những thứ không cần làm
Nói rõ mẫu đến từ đâu. Nếu phần lớn người tham gia đến qua cùng một người giới thiệu hay một tổ chức, viết điều đó trong phần hạn chế, kèm ảnh hưởng có thể có tới kết quả.
Nói rõ ai không có mặt. Người không nhận lời, người không liên lạc được, nhóm bạn không tiếp cận được. Đây không phải lỗi phải giấu, mà là thông tin giúp người đọc đặt kết quả đúng chỗ.
Không cần tính cỡ mẫu bằng công thức. Công thức cỡ mẫu dành cho mẫu xác suất và suy luận thống kê. Đưa công thức vào phần chọn mẫu định tính là lệch thiết kế và hay bị hội đồng hỏi lại.
Không cần "đại diện" theo tỷ lệ. Không phải chọn đủ nam nữ theo tỷ lệ dân số. Đa dạng trong mẫu có chủ đích nhằm bao được các trải nghiệm khác nhau, không nhằm phản ánh cơ cấu tổng thể.
Không gọi mẫu thuận tiện là có chủ đích. Nếu thật sự bạn phỏng vấn người dễ gặp vì giới hạn thời gian, cứ ghi là thuận tiện và nói giới hạn. Người hướng dẫn tôn trọng sự trung thực hơn một cái tên đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Chọn mẫu có chủ đích khác chọn mẫu thuận tiện ở điểm nào?
Mẫu có chủ đích có tiêu chí rút từ câu hỏi nghiên cứu và có lý do cho từng người được chọn. Mẫu thuận tiện chọn người dễ tiếp cận nhất. Cả hai đều phi xác suất, nhưng chỉ cái đầu kiểm soát được độ đa dạng của trải nghiệm.
Có được kết hợp có chủ đích với quả cầu tuyết không?
Được, và khá phổ biến khi nhóm người khó tìm. Người tham gia giới thiệu người khác, nhưng bạn vẫn lọc theo tiêu chí. Cần ghi trong bảng ai đến qua ai để thấy mẫu có dồn vào một mạng lưới hay không.
Đề cương phải ghi chính xác số người tham gia không?
Thường chỉ cần số dự kiến kèm nguyên tắc dừng. Một số khoa yêu cầu con số cụ thể hoặc tối thiểu; hãy xem hướng dẫn của trường, khoa bạn và thống nhất với người hướng dẫn.
Người tham gia rút lui giữa chừng thì xử lý thế nào?
Tôn trọng quyết định của họ, không thuyết phục ở lại. Ghi lại trong nhật ký, xử lý dữ liệu đã thu theo điều đã cam kết khi xin đồng ý, rồi xem mẫu còn thiếu chiều nào để tìm người thay.
Có nên đưa bảng người tham gia vào luận văn không?
Nên đưa bản rút gọn, chỉ giữ thông tin giúp hiểu kết quả và đã che chi tiết dễ nhận diện. Bảng làm việc đầy đủ giữ riêng, bảo quản theo cam kết bảo mật dữ liệu.
Tiêu chí chọn có được thay đổi trong lúc thu thập không?
Được, nhất là khi dữ liệu đầu cho thấy một chiều đa dạng bạn chưa nghĩ tới. Ghi rõ thay đổi sau cuộc thứ mấy, vì sao, và báo người hướng dẫn trước khi áp dụng.