Bảng xuất từ phần mềm thống kê luôn có nhiều cột hơn luận văn cần. Nguyên tắc đọc: trước tiên kiểm số người (n) và đúng biến, rồi tìm những cột trả lời câu hỏi của bạn, phần còn lại dùng để kiểm lỗi hoặc để lại. Với bảng tần số, cột cần là tần số và phần trăm hợp lệ; với bảng thống kê mô tả, cột cần là n, trung bình, độ lệch chuẩn (hoặc trung vị); cột hay bị nhầm nhất là sai số chuẩn của trung bình, vốn không phải độ lệch chuẩn. Tối nay bạn có thể in một bảng xuất bất kỳ của mình ra giấy và khoanh từng cột theo ba màu: chép, dùng để kiểm, để lại.
Bước này nằm giữa lúc bấm chạy và lúc dựng bảng trong chương kết quả. Bài không hướng dẫn thao tác trên phần mềm cụ thể nào, vì tên cột và cách bố trí khác nhau theo phần mềm và ngôn ngữ giao diện; nó giúp bạn nhận ra mỗi cột mang nghĩa gì, để chép đúng, dù bạn dùng phần mềm thống kê chuyên dụng hay bảng tính.
Ba câu kiểm trước khi đọc bất kỳ con số nào
Câu thứ nhất: n là bao nhiêu, có khớp không? Mỗi bảng xuất đều có dòng hoặc cột cho biết số trường hợp hợp lệ và số thiếu. So với số phiếu còn lại sau làm sạch. Nếu bảng ghi 312 mà bạn chỉ có 156 phiếu, có thể tệp đã bị dán trùng; nếu n nhỏ hơn hẳn, có thể bạn đang lọc một nhóm mà quên tắt bộ lọc từ lần trước.
Câu thứ hai: đúng biến, đúng phiên bản chưa? Sau khi mã hoá lại, tệp có cả biến gốc và biến mới. Kiểm tên biến trên đầu bảng, nhất là với câu đã đảo chiều hay biến đã gộp nhóm. Bảng chạy trên biến gốc chưa đảo chiều trông hoàn toàn bình thường.
Câu thứ ba: đơn vị và mã có đúng không? Nhìn nhỏ nhất và lớn nhất. Năng suất lúa tính theo tạ trên héc-ta mà có giá trị 620 là ai đó đã nhập theo đơn vị khác. Bảng tần số mà còn hiện các mã số trần thay cho nhãn là bạn chưa gắn nhãn giá trị, dễ đọc nhầm mã 1 là nhóm nào. Ba câu này mất hai phút cho mỗi bảng và chặn được phần lớn lỗi mà người hướng dẫn phát hiện ở vòng sau.
Các cột thường gặp: nghĩa và có chép vào luận văn không
Tên cột dưới đây gọi theo nghĩa, phần mềm của bạn có thể ghi khác hoặc bằng tiếng Anh. Đề tài giả định: "Năng suất lúa sau khi đổi giống ở một hợp tác xã" (ngành nông nghiệp).
| Cột (gọi theo nghĩa) | Nghĩa là gì | Chép vào luận văn? | Ví dụ từ đề tài giả định |
|---|---|---|---|
| Tần số | Số người hay số hộ chọn mức đó | Có | 31 hộ đã đổi giống |
| Phần trăm (thô) | Tính trên tổng số phiếu, kể cả phiếu bỏ trống câu này | Thường không | Cộng các nhóm không ra 100 khi có phiếu thiếu |
| Phần trăm hợp lệ | Tính trên số trả lời câu này | Có | 31 trên 48 hộ trả lời là 64,6% |
| Phần trăm tích luỹ | Cộng dồn từ mức đầu tới mức đó | Chỉ khi biến thứ bậc và cần nói "từ mức này trở xuống" | Bỏ qua với biến định danh như giống lúa |
| Nhỏ nhất, lớn nhất | Phạm vi giá trị | Dùng để kiểm; có thể báo | Năng suất 48 đến 74 tạ/ha |
| Độ lệch chuẩn | Các giá trị trải quanh trung bình rộng hay hẹp | Có, đi cùng trung bình | 5,6 tạ/ha |
| Sai số chuẩn của trung bình | Độ chính xác của trung bình mẫu khi dùng để ước lượng trung bình tổng thể | Thường không; đừng nhầm với độ lệch chuẩn | 0,81 tạ/ha |
| Phương sai | Bình phương của độ lệch chuẩn | Không cần | 31,4 |
Hai dòng hay gây rắc rối nhất là phần trăm thô với phần trăm hợp lệ, và độ lệch chuẩn với sai số chuẩn. Chép nhầm cột sai số chuẩn vào vị trí độ lệch chuẩn làm dữ liệu trông đồng đều hơn thật rất nhiều; trong ví dụ, 0,81 nhỏ hơn 5,6 gần bảy lần. Hội đồng có người tinh mắt sẽ thấy ngay.
Bảng mô tả theo nhóm: đọc theo thứ tự nào
Đọc tên nhóm và n của từng nhóm trước. Khi bạn yêu cầu phần mềm tính trung bình năng suất tách theo nhóm hộ đổi giống và chưa đổi, bảng xuất có một dòng cho mỗi nhóm, đôi khi thêm một dòng tổng. Nhìn n từng nhóm trước: 31 hộ đổi giống, 17 hộ chưa đổi. Nhóm nhỏ thì trung bình của nó kém ổn định hơn, và câu kết quả cần thận trọng hơn.
Rồi đến trung bình và độ lệch chuẩn của từng nhóm, đặt cạnh nhau. Ví dụ giả định: nhóm đổi giống 64,1 ± 4,9 tạ/ha, nhóm chưa đổi 59,6 ± 5,8 tạ/ha. Chênh lệch trung bình khoảng 4,5 tạ/ha, trong khi độ lệch chuẩn mỗi nhóm cỡ năm tạ: hai nhóm chồng lên nhau khá nhiều, không ít hộ chưa đổi giống có thể vẫn đạt năng suất cao hơn một số hộ đã đổi. Một biểu đồ hộp cho hai nhóm sẽ cho thấy rõ điều này.
Cuối cùng mới đến dòng tổng. Dòng tổng giúp kiểm khớp với bảng mô tả chung, không phải con số để so sánh. Nếu trung bình dòng tổng ở bảng này khác với bảng thống kê mô tả chung, hai bảng đang chạy trên hai tập dữ liệu khác nhau, cần tìm lý do trước khi đi tiếp.
Bảng kiểm định: chỉ cần nhận ra từng phần ở bước này
Khi bạn chạy một phép so sánh nhóm hay một phép kiểm cho bảng chéo, phần mềm xuất thêm một bảng có các cột như trị số thống kê của phép kiểm, bậc tự do, giá trị p, đôi khi khoảng tin cậy. Ở mức nguyên lý, bạn cần nhận ra: trị số thống kê là con số phép kiểm tính ra, bậc tự do liên quan đến cỡ mẫu và số nhóm, giá trị p được so với ngưỡng bạn đã đặt trước, khoảng tin cậy cho biết một khoảng giá trị hợp lý của chênh lệch ở tổng thể, ước từ mẫu. Cách chọn phép kiểm, cách đọc và cách viết kết quả từng phép kiểm thuộc về tài liệu chuyên về kiểm định; đừng chép bảng này vào luận văn khi chưa hiểu từng cột.
Một điều nên làm ngay: đọc những dòng chú thích nhỏ dưới bảng kiểm định. Phần mềm thường in cảnh báo khi điều kiện của phép kiểm không được đáp ứng, ví dụ có quá nhiều ô có số lượng nhỏ trong bảng chéo. Nhiều người bỏ qua những dòng này vì chúng nhỏ và nằm cuối. Một cảnh báo bị bỏ qua có thể làm cả kết luận của mục đó không đứng được. Chép nguyên văn cảnh báo vào sổ phân tích và hỏi người hướng dẫn.
Tình huống: dán nguyên bảng xuất vào chương bốn
Bình, sinh viên năm cuối ngành nông nghiệp, so sánh năng suất lúa của nhóm hộ đổi giống với nhóm chưa đổi. Bản nháp chương bốn có năm bảng dán nguyên từ phần mềm, tiêu đề bảng còn bằng tiếng Anh, và đoạn văn ghi "năng suất trung bình 62,5 ± 0,81 tạ/ha". Người hướng dẫn khoanh con số 0,81 và hỏi: "Năng suất các hộ đều đến thế sao?". Bình làm lại:
- Mở lại bảng xuất, khoanh ba màu: chép (n, trung bình, độ lệch chuẩn), dùng để kiểm (nhỏ nhất, lớn nhất, số thiếu), để lại (sai số chuẩn, phương sai, phần trăm thô).
- Sửa con số: độ lệch chuẩn là 5,6 chứ không phải 0,81. Viết lại "62,5 ± 5,6 tạ/ha" và đọc lại toàn chương tìm những chỗ đã chép cùng cột sai.
- Dựng lại từng bảng trong phần mềm soạn thảo theo mẫu trình bày của trường, tiêu đề tiếng Việt, chỉ giữ cột cần, đơn vị ghi rõ.
- Lưu tệp kết quả xuất gốc trong một thư mục có ngày, đặt tên theo mục chương kết quả, để khi cần chứng minh con số nào đến từ đâu thì mở ra được ngay.
- Tính tay lại hai con số bất kỳ (một trung bình, một phần trăm) từ dữ liệu, so với bảng đã dựng.
Bảng mới chỉ còn một nửa số cột, nhưng mỗi con số trong đó Bình đều giải thích được nếu hội đồng chỉ vào.
Từ bảng xuất sang bảng trong luận văn: thứ tự chép
Thứ tự dưới giúp chép một lần là đúng, không phải sửa đi sửa lại.
- Dựng khung bảng trống trong phần mềm soạn thảo trước, với các cột bạn đã quyết định giữ, tên bảng và đơn vị.
- Chép số theo từng cột, không chép theo từng dòng; chép theo cột ít nhầm cột hơn.
- Làm tròn theo một quy tắc cho cả luận văn khi chép, không làm tròn trước trong phần mềm rồi lại làm tròn lần nữa.
- Đối chiếu tổng: tần số cộng lại bằng n, phần trăm hợp lệ cộng lại xấp xỉ 100.
- Nhờ một người khác đọc to các con số trong bảng xuất trong khi bạn dò bảng đã chép. Cách cũ nhưng bắt lỗi chép rất tốt.
Đừng chỉnh bất kỳ con số nào ở bước chép cho "tròn" hay cho khớp với bảng khác. Nếu hai bảng không khớp nhau, lỗi nằm ở đâu đó phía trước, có thể ở bộ lọc hoặc phiên bản tệp; quay lại tìm, không sửa số ở đầu ra.
Không cần làm, và việc trong tuần
Không cần hiểu mọi cột phần mềm in ra; nhiều cột phục vụ những phân tích bạn không làm. Không cần chép phần trăm tích luỹ cho biến định danh, không cần phương sai khi đã có độ lệch chuẩn. Không cần chụp ảnh màn hình bảng xuất đưa vào luận văn; dựng lại bảng gọn luôn tốt hơn, và nhiều trường không chấp nhận ảnh chụp bảng.
Việc trong tuần: ngày đầu, in tất cả bảng xuất đã có và khoanh ba màu. Ngày hai, chạy ba câu kiểm cho từng bảng, ghi những chỗ lệch vào sổ phân tích. Ngày ba, dựng lại các bảng trong chương kết quả theo thứ tự chép ở trên. Ngày bốn, đọc dò với một người bạn. Những cảnh báo dưới bảng kiểm định và những cột bạn chưa chắc nghĩa thì gom lại thành danh sách, mang đến buổi gặp người hướng dẫn. Định dạng bảng (đánh số, đặt tên, ghi nguồn) theo hướng dẫn trình bày luận văn của trường bạn.
Câu hỏi thường gặp
Phần trăm và phần trăm hợp lệ trong bảng tần số khác nhau thế nào?
Phần trăm thô tính trên tổng số phiếu, kể cả những phiếu bỏ trống câu đó, nên các nhóm cộng lại không ra 100 khi có người không trả lời. Phần trăm hợp lệ tính trên số người đã trả lời câu đó. Trong luận văn thường dùng phần trăm hợp lệ và ghi rõ n của câu hỏi.
Sai số chuẩn của trung bình có phải là độ lệch chuẩn không?
Không. Độ lệch chuẩn mô tả các giá trị trong mẫu trải rộng hay hẹp. Sai số chuẩn của trung bình cho biết trung bình mẫu ước lượng trung bình tổng thể chính xác đến đâu, và nó nhỏ hơn độ lệch chuẩn nhiều lần khi mẫu lớn. Khi mô tả dữ liệu, dùng độ lệch chuẩn.
Có được dán nguyên bảng xuất từ phần mềm vào luận văn không?
Không nên. Bảng xuất có nhiều cột không cần, tiêu đề và nhãn thường không theo quy cách trình bày, đôi khi còn bằng tiếng Anh. Hãy dựng lại bảng gọn với những cột trả lời câu hỏi, theo mẫu của trường. Giữ tệp xuất gốc làm minh chứng khi người hướng dẫn hoặc hội đồng cần kiểm.
Thấy dòng cảnh báo nhỏ dưới bảng kết quả thì làm gì?
Đọc kỹ và chép lại nguyên văn. Cảnh báo thường cho biết điều kiện của phép tính không được đáp ứng, ví dụ nhiều ô có số lượng quá nhỏ. Tra trong tài liệu chuyên về kiểm định xem cảnh báo đó ảnh hưởng ra sao và hỏi người hướng dẫn trước khi dùng kết quả của bảng đó.
Số n trong các bảng kết quả khác nhau có sao không?
Không sao nếu do một số người bỏ trống câu hỏi khác nhau, nhưng phải ghi rõ n của từng bảng hoặc từng biến. Nếu chênh lệch lớn mà không giải thích được, có thể bạn quên tắt bộ lọc, dùng nhầm phiên bản tệp hoặc tệp bị dán trùng dòng. Kiểm lại trước khi viết tiếp.
Dùng bảng tính thay phần mềm thống kê chuyên dụng có được không?
Với thống kê mô tả, bảng chéo và nhiều phép tính cơ bản, bảng tính là đủ, miễn bạn kiểm công thức cẩn thận. Với phân tích phức tạp hơn, phần mềm chuyên dụng tiện và ít lỗi hơn. Điều quan trọng là bạn hiểu con số mình báo; hỏi người hướng dẫn xem khoa có yêu cầu riêng nào không.