KhaoCuu.comKhảo Cứu
Đạo đức nghiên cứu và liêm chính

Diễn đạt lại ý người khác trong luận văn: khi nào vẫn phải ghi nguồn

Viết lại bằng lời mình không xoá đi món nợ với tác giả. Câu nào cần ghi nguồn, câu nào không, cách ghi chép từ lúc đọc để không bao giờ lẫn ý mình với ý người.

A Vietnamese tourism student reads at a long library table, marking a blank notebook with two colored highlighters, seen from behind her shoulder, soft afternoon window light

Diễn đạt lại ý của người khác bằng lời của mình vẫn phải ghi nguồn, mỗi lần, ngay tại câu đó. Viết lại câu chữ không biến ý tưởng thành của mình; nó chỉ cho thấy bạn đã hiểu ý ấy. Việc làm được ngay tối nay: mở chương tổng quan đang viết, tìm mọi câu nói về điều người khác đã tìm ra hoặc đã lập luận, xem câu nào chưa có nguồn đi kèm.

Bài này không dạy định dạng trích dẫn theo APA hay Harvard, phần đó trường bạn có hướng dẫn riêng. Nó trả lời câu hỏi đứng trước định dạng: câu nào cần ghi nguồn, vì sao người ta vẫn đạo văn dù không hề định chép, và cách ghi chép từ lúc đọc để ý mình với ý người không bao giờ lẫn vào nhau.

Vì sao diễn đạt lại không xoá được nguồn

Nhiều bạn hiểu ghi nguồn là để tránh trùng lặp câu chữ, nên nghĩ đã viết lại bằng lời mình thì thôi. Hiểu như vậy là nhầm chỗ. Ghi nguồn là để người đọc biết ý này của ai, dựa trên bằng chứng nào, và để công sức của người đi trước được ghi nhận. Một phát hiện, một cách phân loại, một lập luận, một con số đều có chủ. Bạn đổi hết từ ngữ thì ý ấy vẫn là của họ.

Vì thế, viết lại câu chữ cho khác bản gốc mà không ghi nguồn vẫn là đạo văn, chỉ là đạo văn khó thấy hơn. Còn cố tình đổi từ, đảo câu để phần mềm kiểm tra không bắt được là gian lận có chủ ý, nặng hơn chép nguyên văn vì có thêm ý định che giấu. Không có cách diễn đạt lại nào làm cho việc không ghi nguồn trở thành đúng.

Diễn đạt lại có giá trị thật ở chỗ khác: nó buộc bạn hiểu tài liệu, rút ra phần liên quan tới câu hỏi của mình, và đặt nó cạnh tài liệu khác để so sánh. Một đoạn tổng quan tốt là đoạn mà ý của nhiều người được diễn đạt lại, mỗi ý có nguồn, và giọng của bạn hiện ra ở chỗ nối, so sánh, đánh giá giữa các ý đó.

Câu nào cần ghi nguồn: bảng phân loại

Đọc từng loại câu và ví dụ. Ví dụ dùng đề tài giả định "Trải nghiệm của khách lưu trú tại homestay ở một làng nghề" (ngành du lịch); các tài liệu được nhắc tới đều là giả định.

Loại câuCần ghi nguồn?Ví dụGhi chú
Phát hiện của một nghiên cứuCóKhách lưu trú homestay đánh giá cao việc được tham gia làm nghề cùng chủ nhà hơn là tiện nghi phòng.Dù bạn viết lại hoàn toàn, đây vẫn là phát hiện của người khác
Định nghĩa, cách phân loại do một tác giả đặt raCóTrải nghiệm du lịch có thể chia thành bốn khía cạnh: học hỏi, giải trí, thẩm mỹ, thoát ly.Cách chia là sản phẩm trí tuệ của người đặt ra nó
Con số, số liệu thống kêCóSố lượt khách lưu trú tại làng tăng trong năm năm gần đây.Kể cả số liệu từ báo cáo của cơ quan nhà nước
Lập luận, nhận định của người khácCóCó tác giả cho rằng du lịch cộng đồng dễ biến văn hoá làng thành sân khấu.Ghi rõ ai cho rằng
Kiến thức phổ thông trong ngành, ai học ngành cũng biếtThường khôngHomestay là hình thức lưu trú tại nhà dân.Phân vân thì ghi; ranh giới tuỳ ngành, hỏi người hướng dẫn
Nhận xét, so sánh, đánh giá của chính bạnKhông, nhưng phải dựa trên các ý đã có nguồnHai nghiên cứu trên đều khảo sát vào mùa cao điểm, nên chưa rõ trải nghiệm mùa thấp điểm ra sao.Đây là giọng của bạn

Dòng "kiến thức phổ thông" là chỗ hay sai nhất. Điều phổ thông với người trong ngành chưa chắc phổ thông với hội đồng, và ngược lại. Nguyên tắc an toàn: nếu bạn biết điều đó nhờ đọc một tài liệu cụ thể trong lúc làm đề tài, ghi nguồn.

Đạo văn vô tình thường đến từ cách ghi chép

Hiếm ai ngồi xuống với ý định chép. Đạo văn vô tình thường bắt đầu từ ba tháng trước, ở lúc đọc. Bạn chép một đoạn hay vào sổ, không ghi trang, không đánh dấu là nguyên văn. Ba tháng sau, đọc lại sổ, đoạn ấy trông như ghi chú của chính mình, và nó đi thẳng vào chương tổng quan.

Cách chặn là một quy ước ghi chép đơn giản, dùng nhất quán từ ngày đầu đọc tài liệu. Mỗi ghi chú đánh dấu rõ một trong ba loại:

Nguyên văn: đặt trong ngoặc kép, kèm tác giả, năm, trang. Chỉ chép nguyên văn khi câu chữ gốc thật sự quan trọng, chẳng hạn một định nghĩa bạn sẽ bàn kỹ.

Ý diễn đạt lại: viết bằng lời mình, đánh dấu một ký hiệu riêng, ví dụ chữ D ở đầu dòng, kèm nguồn. Mẹo nhỏ: gấp tài liệu lại rồi mới viết, để lời của bạn không bám vào cấu trúc câu gốc.

Ý của mình: nhận xét, câu hỏi, so sánh nảy ra khi đọc, đánh dấu chữ M. Đây là nguyên liệu cho giọng riêng của bạn trong chương tổng quan.

Nếu bạn dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo, quy ước vẫn giữ nguyên; phần mềm giúp lưu nguồn, không giúp phân biệt lời mình với lời người.

Tình huống giả định: đoạn văn trôi chảy đáng ngờ

Hải, sinh viên năm tư ngành du lịch, gửi người hướng dẫn chương tổng quan cho đề tài giả định về homestay. Người hướng dẫn khoanh một đoạn và hỏi: "Đoạn này em viết hay em đọc ở đâu? Giọng khác hẳn các đoạn khác." Hải không nhớ. Cậu lục sổ ghi chép thì thấy đoạn ấy chép gần như nguyên văn từ một luận văn cũ, không có ngoặc kép, không có trang.

Hải không cố tình chép, nhưng kết quả trên giấy giống hệt việc chép. Người hướng dẫn không hỏi cậu có ý định gì; họ hỏi đoạn văn đến từ đâu. Đó là lý do quy ước ghi chép quan trọng hơn lời giải thích sau này.

Hải làm lại theo thứ tự. Tìm lại luận văn cũ ở thư viện trường, đối chiếu đoạn văn. Quyết định phần nào cần cho lập luận của mình: chỉ một ý về việc khách muốn tham gia làm nghề. Viết lại ý ấy bằng lời mình, ghi nguồn, rồi đặt cạnh hai tài liệu khác để so sánh. Bỏ phần còn lại. Cậu cũng rà toàn bộ sổ ghi chép, đánh dấu lại những ghi chú không rõ nguồn và tìm lại nguồn cho từng cái. Bước tiếp theo là gửi lại đoạn đã sửa kèm một câu thẳng thắn với người hướng dẫn về chuyện đã xảy ra.

Bản nháp bị gạch và bản sửa: một đoạn tổng quan

Xem một đoạn nháp trong đề tài giả định về homestay, rồi bản sửa. Hai tài liệu A và B ở đây là tài liệu giả định.

Bản nháp: "Khách đến homestay chủ yếu muốn trải nghiệm đời sống thường ngày của người dân. Họ ít quan tâm tới tiện nghi phòng ở mà quan tâm tới việc được trò chuyện với chủ nhà và tham gia làm nghề. Tuy nhiên, khi lượng khách tăng, nhiều hộ bắt đầu dàn dựng hoạt động cho khách xem." Cả ba câu là ý của hai tài liệu khác nhau, được diễn đạt lại khá tốt, nhưng không có nguồn nào. Người đọc tưởng đây là nhận định của Hải.

Bản sửa: "Tài liệu A cho thấy khách lưu trú tại homestay coi trọng việc trò chuyện với chủ nhà và tham gia làm nghề hơn tiện nghi phòng ở (nguồn A). Tài liệu B lại chỉ ra rằng khi lượng khách tăng, một số hộ bắt đầu dàn dựng hoạt động cho khách xem (nguồn B). Đặt hai phát hiện cạnh nhau gợi ra một câu hỏi chưa được trả lời: trải nghiệm "đời thường" mà khách tìm kiếm còn giữ được bao nhiêu khi nó trở thành thứ được chuẩn bị sẵn?"

Bản sửa có nguồn ở từng ý, và có thêm một câu của chính Hải nối hai ý thành một khoảng trống. Câu cuối ấy là thứ biến đoạn văn từ liệt kê sang tổng quan. Cách ghi nguồn trong ngoặc ở trên chỉ là đánh dấu; định dạng thật theo chuẩn mà trường bạn dùng.

Những chỗ người hướng dẫn hay gạch

Ghi nguồn một lần ở cuối đoạn dài. Một đoạn mười câu, ý của ba tác giả, chỉ có một nguồn ở cuối. Người đọc không biết câu nào của ai. Ghi nguồn ở từng câu hoặc cụm câu thuộc về nguồn đó.

Ghi nguồn tài liệu mình chưa đọc. Bạn đọc một ý trong tài liệu B, tài liệu B trích tài liệu A. Ghi thẳng nguồn A như thể bạn đã đọc A là không trung thực. Ghi rằng bạn biết qua B theo cách trường bạn quy định, hoặc tìm đọc A.

Chép cấu trúc lập luận của một bài. Đổi từng câu nhưng giữ nguyên thứ tự ý, cách chia mục, ví dụ minh hoạ của một tài liệu là mượn khung tư duy của người khác. Nếu khung ấy hữu ích, nói rõ bạn đi theo cách sắp xếp của ai.

Lời dịch từ tài liệu tiếng nước ngoài không ghi nguồn. Dịch là một dạng diễn đạt lại. Ý vẫn của tác giả gốc, nên vẫn phải ghi nguồn.

Việc làm tiếp theo trong tuần này

Nếu bạn đang ở giữa chương tổng quan, đây là thứ tự rà gọn nhất.

  1. Đặt quy ước ghi chép ba loại cho mình và dùng từ hôm nay.
  2. Mở chương đang viết, đánh dấu mọi câu nói về phát hiện, định nghĩa, số liệu, lập luận của người khác.
  3. Với mỗi câu đánh dấu, kiểm đã có nguồn ngay tại câu chưa.
  4. Câu nào không tìm lại được nguồn: hoặc tìm cho ra, hoặc bỏ. Không giữ lại một ý mà không biết nó từ đâu.
  5. Xem hướng dẫn của trường về chuẩn trình bày trích dẫn và cách ghi nguồn thứ cấp.
  6. Đọc lại từng đoạn và tìm giọng của mình: câu nào là so sánh, đánh giá của bạn? Nếu không có câu nào, đoạn đó đang là liệt kê.

Việc không cần làm: ngồi viết lại mọi câu cho "thật khác" bản gốc. Câu đã có nguồn rõ ràng, diễn đạt bằng lời bạn hiểu, là đủ; dồn sức vào phần so sánh và đánh giá.

Câu hỏi thường gặp

Đã viết lại hoàn toàn bằng lời mình thì có cần ghi nguồn không?

Có. Ghi nguồn là ghi chủ của ý tưởng, không phải chủ của câu chữ. Phát hiện, định nghĩa, cách phân loại, con số, lập luận của người khác đều phải có nguồn dù bạn đã diễn đạt lại theo cách hoàn toàn khác.

Kiến thức phổ thông là gì và có cần ghi nguồn không?

Là điều hầu hết người học ngành đều biết và có thể gặp ở nhiều tài liệu nhập môn mà không thuộc riêng ai. Thường không cần ghi nguồn. Nhưng ranh giới tuỳ ngành; nếu bạn biết điều đó nhờ một tài liệu cụ thể khi làm đề tài, ghi nguồn cho chắc.

Đọc một ý qua tài liệu khác trích lại thì ghi nguồn thế nào?

Không ghi như thể bạn đã đọc bản gốc. Hoặc tìm đọc bản gốc rồi ghi nguồn gốc, hoặc ghi rõ bạn biết ý đó qua tài liệu trung gian theo cách trường bạn quy định. Định dạng cụ thể xem hướng dẫn trình bày của khoa.

Ý tưởng của mình trùng với một tài liệu mình chưa từng đọc thì sao?

Nếu bạn phát hiện ra khi đang viết, nên nhắc tới tài liệu đó và nói ý của mình giống hoặc khác ở đâu. Đó vừa là trung thực vừa làm phần tổng quan chắc hơn. Không cần giấu, cũng không cần sợ.

Dịch một đoạn từ tài liệu tiếng Anh có cần ghi nguồn không?

Có. Dịch là chuyển ngôn ngữ, ý vẫn là của tác giả gốc. Nếu dịch sát nguyên văn, trình bày như trích dẫn nguyên văn theo quy định của trường; nếu diễn đạt lại, vẫn ghi nguồn ngay tại câu.

Đổi từ để phần mềm kiểm tra trùng lặp không phát hiện có được không?

Không. Đó là che giấu việc dùng ý của người khác, tức là gian lận có chủ ý, dù tỷ lệ trùng hiện ra thấp. Cách đúng là ghi nguồn cho mọi ý không phải của mình và dồn sức vào phần so sánh, đánh giá bằng giọng riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138