Đề tài trùng với người khác chưa phải là đề tài hỏng. Việc đầu tiên là xác định trùng ở mức nào: chỉ trùng tên, trùng câu hỏi, hay trùng cả thiết kế, đối tượng, địa bàn. Trùng tên thì thường chỉ cần làm rõ phạm vi; trùng câu hỏi thì cần một điểm khác có căn cứ; trùng cả thiết kế thì nên đổi hướng. Tối nay bạn có thể tra ba chỗ (thư viện trường, danh sách đề khoa đã giao, cơ sở dữ liệu học thuật) và ghi kết quả vào bảng so sánh ở dưới.
Ranh giới cần giữ: làm khác đi có nghĩa là thay đổi thật một yếu tố của nghiên cứu và nói rõ mình kế thừa ai. Đổi tên địa phương, xào lại câu chữ, giữ nguyên khung và bảng hỏi của người trước mà không ghi nguồn không phải là làm khác đi; đó là sao chép, dù phần mềm kiểm tra có bắt được hay không.
Trùng ở mức nào: ba mức và cách xử lý
Đặt đề của bạn cạnh đề bạn tìm thấy và so từng yếu tố. Bảng dưới là khung so, kèm đề tài giả định ngành xã hội học.
| Mức trùng | Dấu hiệu | Ví dụ giả định | Xử lý |
|---|---|---|---|
| Trùng tên | Tên gần giống, nhưng đối tượng, địa bàn hoặc câu hỏi khác | Hai đề cùng tên về việc làm thêm của sinh viên, một đề ở trường kỹ thuật, một đề ở trường sư phạm | Làm rõ phạm vi trong tên; nêu đề kia trong tổng quan |
| Trùng câu hỏi | Cùng câu hỏi, khác đối tượng hoặc bối cảnh | Cùng hỏi làm thêm liên quan thế nào tới thời gian tự học, khác năm học và ngành | Chọn một điểm khác có căn cứ; nói rõ kế thừa |
| Trùng thiết kế | Cùng câu hỏi, đối tượng, địa bàn, phương pháp | Cùng hỏi sinh viên năm hai cùng một trường, cùng bảng hỏi, cách nhau một năm | Đổi hướng, hoặc làm nghiên cứu lặp lại có chủ đích nếu người hướng dẫn đồng ý |
Phần lớn trường hợp người ta lo lắng là trùng tên hoặc trùng câu hỏi. Đó là chuyện bình thường của khoa học: nhiều người cùng quan tâm một vấn đề. Điều hội đồng cần thấy là bạn biết người trước đã làm gì và bạn thêm được gì.
Tra trùng đề ở đâu, theo thứ tự nào
Đi từ gần tới xa. Mỗi chỗ tra, ghi lại từ khoá đã dùng và những đề tìm thấy, kèm thông tin đủ để sau này ghi nguồn.
- Danh sách đề tài khoa đã giao trong vài năm gần đây, nếu khoa có công bố hoặc lưu ở văn phòng khoa. Đây là chỗ hay có trùng nhất, vì cùng chương trình, cùng người hướng dẫn.
- Kho khoá luận, luận văn ở thư viện trường. Tra theo từ khoá chính, đọc tên, phần câu hỏi nghiên cứu và phương pháp.
- Cơ sở dữ liệu học thuật mà thư viện trường cung cấp, tra cả bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Ở đây bạn sẽ thấy những đề đã được làm ở nơi khác, nước khác.
- Hỏi người hướng dẫn. Người hướng dẫn thường biết những đề đang làm dở trong khoa mà chưa có ở thư viện.
- Hỏi các bạn cùng khoá. Hai người cùng lớp chọn trùng đề là chuyện hay gặp; biết sớm thì dễ chia hướng.
Tra không ra đề nào gần thì cũng là một thông tin cần ghi lại, nhưng hãy nghi ngờ một chút: có thể từ khoá chưa đúng. Thử thêm từ đồng nghĩa, cách gọi khác của cùng khái niệm. Một đề hoàn toàn không ai làm có khi là đề mới thật, có khi là đề không có tài liệu nền để dựa vào.
Bốn hướng làm khác đi có căn cứ
Đổi đối tượng có lý do. Người trước khảo sát sinh viên năm cuối, bạn khảo sát sinh viên năm hai, vì năm hai là lúc nhiều bạn bắt đầu đi làm thêm. Lý do phải nói ra được bằng một câu; đổi đối tượng chỉ để khác thì hội đồng sẽ hỏi “vậy thì sao”.
Đổi bối cảnh có ý nghĩa. Người trước làm ở thành phố lớn, bạn làm ở thị xã, nơi cơ hội làm thêm khác hẳn. Bối cảnh khác chỉ có giá trị khi nó có thể làm kết quả khác đi, và bạn nói được vì sao.
Làm lại ở thời điểm mới. Sau một thay đổi lớn, như chương trình học đổi, quy định mới, nghiên cứu cũ có thể không còn đúng. Làm lại để xem kết quả còn giữ không là việc có ích, miễn bạn nói rõ mình đang lặp lại có chủ đích và ghi nguồn đề tài gốc.
Đổi cách tiếp cận. Người trước khảo sát bằng bảng hỏi và cho ra con số; bạn phỏng vấn sâu để hiểu vì sao có con số đó. Hai cách bổ sung cho nhau. Điều kiện là bạn đủ sức làm phương pháp mới, và câu hỏi của bạn thật sự cần nó.
Điều không được làm, và vì sao
Có một số cách “làm khác” mà người viết tự nhủ là vô hại. Lấy nguyên khung lý thuyết, mô hình, bảng hỏi của một luận văn cũ, đổi tên địa phương và năm, rồi trình bày như thiết kế của mình. Viết lại chương tổng quan của người trước bằng câu chữ khác đi một chút. Dùng kết quả của người trước làm “thực trạng” mà không ghi nguồn. Tất cả đều là sao chép ý tưởng và cấu trúc của người khác, vì bạn trình bày công sức của họ như của mình. Việc phần mềm kiểm tra có phát hiện hay không không làm thay đổi bản chất đó.
Cách làm đúng đơn giản hơn nhiều người nghĩ: kế thừa công khai. Nói rõ trong tổng quan và phương pháp rằng bạn dựa vào nghiên cứu nào, dùng lại thang đo nào (ghi nguồn, và xin phép tác giả khi cần), và bạn làm khác ở điểm nào. Một luận văn kế thừa minh bạch thường được đánh giá tốt hơn một luận văn cố tỏ ra mới.
Nếu bạn phát hiện đề trùng sau khi đã đăng ký và đã làm một phần, đừng giấu. Nói với người hướng dẫn, cùng xem trùng ở mức nào, và điều chỉnh. Che giấu một đề đã có để mong không ai biết là chuyện rất dễ lộ ở buổi bảo vệ, khi một thành viên hội đồng từng đọc quyển kia.
Tình huống: hai bạn cùng lớp chọn cùng một đề
Vy và Khoa, sinh viên năm tư ngành xã hội học, cùng đăng ký đề về việc làm thêm của sinh viên. Người hướng dẫn chung gọi cả hai tới. Cách hai bạn tách hướng:
- Mỗi người viết ra lý do mình quan tâm. Vy để ý chuyện các bạn làm thêm bỏ tiết; Khoa để ý chuyện làm thêm giúp các bạn quê xa tự lo chi phí.
- Từ lý do, hai câu hỏi tách ra: Vy hỏi quan hệ giữa số giờ làm thêm và thời gian tự học của sinh viên năm hai, bằng bảng hỏi; Khoa hỏi trải nghiệm cân bằng giữa học và làm thêm của sinh viên ở xa nhà, bằng phỏng vấn sâu.
- Hai bạn thoả thuận dùng chung danh sách tài liệu đã tìm, nhưng mỗi người tự đọc, tự ghi chép, tự viết tổng quan bằng lời mình.
- Mỗi người nêu đề của người kia trong phần tổng quan như một hướng gần, khi cả hai đã có kết quả.
Kết quả: hai đề cùng mảng nhưng khác câu hỏi, khác phương pháp, khác người tham gia. Hội đồng đọc hai quyển sẽ thấy hai đóng góp khác nhau. Ở các khoa có quy định về đề tài trùng trong cùng khoá, việc tách hướng như thế nên có ý kiến của người hướng dẫn bằng văn bản; xem quy chế của khoa bạn.
Nhật ký tra trùng: ghi lại để dùng hai lần
Mỗi lần tra, ghi một dòng. Nhật ký này dùng lần thứ nhất để trả lời người hướng dẫn khi được hỏi “đã có ai làm chưa”, và lần thứ hai làm nguyên liệu cho chương tổng quan. Hai dòng điền sẵn dưới đây thuộc đề tài giả định về việc làm thêm và thời gian tự học.
| Ngày tra | Chỗ tra | Từ khoá đã dùng | Đề tìm thấy (tác giả, năm, tên) | Mức trùng | Ghi chú cho đề mình |
|---|---|---|---|---|---|
| Tuần 1, thứ hai | Kho luận văn ở thư viện trường | làm thêm, sinh viên, tự học | Một khoá luận ngành kinh tế của khoá trước về làm thêm và kết quả học tập | Trùng câu hỏi một phần | Họ đo điểm trung bình, mình đo thời gian tự học; họ khảo sát năm cuối |
| Tuần 1, thứ tư | Cơ sở dữ liệu học thuật của thư viện | part-time work, self-study time | Hai bài báo nước ngoài về giờ làm thêm và thời gian học | Trùng câu hỏi, khác bối cảnh | Dùng để dựng khung; bối cảnh sinh viên ở nước mình khác về loại việc làm |
Cột cuối là phần quan trọng nhất. Mỗi khi ghi một đề tìm thấy, viết luôn một câu về chỗ đề mình khác. Đến khi viết đoạn điểm mới, bạn chỉ cần gom các câu đó lại. Nhớ ghi đủ thông tin nguồn ngay từ lúc tra, kể cả với những đề bạn nghĩ sẽ không dùng; ba tháng sau rất khó tìm lại một quyển luận văn chỉ nhớ mang máng tên.
Nếu khoa bạn yêu cầu nộp kèm bản cam đoan đề tài không trùng, nhật ký này cũng là căn cứ để bạn ký với sự yên tâm, thay vì ký theo cảm giác.
Viết phần điểm mới cho trung thực, và việc trong tuần
Đề cương thường có một đoạn nói về điểm mới hoặc đóng góp. Đây là chỗ hay viết quá tay: “đề tài là công trình đầu tiên nghiên cứu…”. Trừ khi bạn đã tra kỹ, câu đó rất dễ sai, và chỉ cần một thành viên hội đồng biết một đề tương tự là cả đoạn mất uy tín.
Một khung câu khiêm tốn mà đủ ý: “Các nghiên cứu trước về [vấn đề] chủ yếu tập trung vào [đối tượng, bối cảnh, phương pháp của họ]. Đề tài này xem xét [điểm khác] ở [đối tượng, bối cảnh của bạn], vì [lý do điểm khác này có thể làm kết quả khác đi].” Câu này buộc bạn đã đọc người trước, và cho hội đồng thấy bạn biết mình đứng ở đâu.
Việc làm trong tuần: tra năm chỗ theo thứ tự ở trên, ghi các đề gần nhất vào bảng ba mức, chọn một trong bốn hướng làm khác đi nếu cần, và viết thử đoạn điểm mới theo khung câu. Gửi cả bảng lẫn đoạn văn cho người hướng dẫn trước khi chốt đăng ký.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài trùng tên với một luận văn cũ thì có bị từ chối không?
Không nhất thiết. Trùng tên mà khác đối tượng, địa bàn hoặc câu hỏi thì thường chỉ cần làm rõ phạm vi trong tên và nhắc đề kia trong tổng quan. Một số khoa có quy định riêng về đề trùng trong cùng khoá hoặc trong thời gian gần, nên xem quy chế và hỏi người hướng dẫn.
Làm lại một đề tài đã có ở thời điểm khác có được tính là nghiên cứu không?
Được, nếu bạn làm có chủ đích, có lý do vì sao kết quả có thể đã khác, và ghi nguồn đề gốc rõ ràng. Nghiên cứu lặp lại giúp kiểm tra kết quả cũ còn đúng không. Cần người hướng dẫn đồng ý và phù hợp với yêu cầu về đóng góp của bậc học.
Có được dùng lại bảng hỏi của luận văn khác không?
Được dùng lại thang đo, bảng hỏi đã có nếu ghi nguồn rõ ràng và xin phép tác giả khi cần. Dùng lại có ghi nguồn là cách làm phổ biến và còn giúp so sánh kết quả. Dùng lại mà trình bày như tự thiết kế là sao chép.
Tra mãi không thấy ai làm đề của mình thì có nên mừng không?
Nên tra lại với từ khoá khác và cách gọi khác của cùng khái niệm trước. Nếu vẫn không có, đề có thể mới thật, nhưng cũng có thể bạn sẽ thiếu tài liệu nền để dựng khung. Hỏi người hướng dẫn xem có hướng gần nào để dựa vào.
Phát hiện trùng đề khi đã làm được nửa chừng thì xử lý thế nào?
Nói ngay với người hướng dẫn, cùng xác định trùng ở mức nào. Thường chỉ cần điều chỉnh câu hỏi, phạm vi hoặc cách phân tích để có điểm khác có căn cứ, và nhắc đề kia trong tổng quan. Đổi hẳn đề giữa chừng là phương án cuối, theo thủ tục của trường.
Đoạn điểm mới trong đề cương nên viết thế nào cho khỏi bị bắt bẻ?
Viết khiêm tốn và có căn cứ: nêu các nghiên cứu trước chủ yếu làm gì, đề của bạn xem xét điểm khác nào, ở bối cảnh nào, vì sao điểm khác đó có ý nghĩa. Tránh khẳng định là công trình đầu tiên nếu bạn chưa tra kỹ mọi nguồn.