Một tên đề tài tốt trả lời được ba câu ngay khi đọc: nghiên cứu cái gì, ở ai, ở đâu, và khi cần thì cả vào lúc nào. Công thức gọn là: điều được nghiên cứu, cộng nhóm đối tượng, cộng địa bàn, cộng thời gian nếu cần. Tối nay bạn có thể viết lại tên đề của mình theo đúng bốn ô đó, rồi soát qua năm lỗi ở dưới.
Tên đề nghe có vẻ là việc chữ nghĩa, nhưng nó là cam kết. Mỗi cụm trong tên hứa với hội đồng một điều: “ảnh hưởng” hứa bạn sẽ chỉ ra một yếu tố tác động tới yếu tố khác, “đánh giá hiệu quả” hứa bạn có cách so trước và sau, “giải pháp” hứa bạn có căn cứ để đề xuất. Đặt tên là chọn những lời hứa mình giữ được.
Tên đề tài làm việc gì trong cả quyển
Tên đề là thứ đầu tiên hội đồng đọc và cũng là thước đo cuối cùng họ dùng. Khi đọc chương kết luận, người ta sẽ lật lại trang bìa và hỏi: quyển này có trả lời đúng điều tên đề nói không. Một luận văn mà tên hứa “các yếu tố ảnh hưởng” nhưng chương kết quả chỉ có bảng tần suất mô tả sẽ bị hỏi ngay câu đó.
Tên đề cũng định hướng mọi bước sau. Cụm “của sinh viên năm hai” cho bạn biết mẫu là ai; “tại một hợp tác xã” cho bạn biết địa bàn; “trải nghiệm” gợi ý rằng bạn sẽ cần phỏng vấn sâu chứ không chỉ phát phiếu. Nếu tên không chứa những thông tin này, bạn sẽ phải tự quyết lại chúng nhiều lần, mỗi lần một kiểu.
Tên có thể còn chỉnh sau khi đọc tổng quan hoặc sau buổi duyệt đề cương. Việc đổi tên sau khi đã giao đề chính thức thường cần thủ tục; mức độ được phép chỉnh và giấy tờ cần nộp thì xem quy chế của trường bạn.
Cấu trúc bốn ô và một đề tài giả định lắp vào
Điền từng ô trước, nối thành câu sau. Ô thời gian có thể để ở phần phạm vi thay vì trong tên, tuỳ thói quen của khoa.
| Ô | Câu tự hỏi | Đề tài giả định ngành công tác xã hội | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Điều được nghiên cứu | Mình đo, mô tả hay tìm hiểu cái gì? | Nhu cầu hỗ trợ chăm sóc | Một khái niệm chính, tránh ghép hai ba khái niệm |
| Nhóm đối tượng | Của ai, ở ai? | của người chăm sóc chính cho người cao tuổi sống một mình | Đủ cụ thể để biết ai được hỏi |
| Địa bàn | Ở đâu? | tại một phường ven đô | Gọi chung nếu cần ẩn danh |
| Thời gian | Khi nào? | (ghi ở phần phạm vi: năm thu dữ liệu) | Đưa vào tên khi thời điểm là điểm chính |
Ghép lại: “Nhu cầu hỗ trợ chăm sóc của người chăm sóc chính cho người cao tuổi sống một mình tại một phường ven đô”. Đọc lên hơi dài, nhưng ai đọc cũng biết bạn sẽ hỏi ai, về chuyện gì. Nếu khoa bạn quen ghi tên địa phương cụ thể trong tên đề, hãy làm theo khoa và cân nhắc chuyện ẩn danh người tham gia ở phần đạo đức.
Cụm mở đầu tên đề hứa điều gì
Phần lớn tên đề tài mở bằng một vài cụm quen thuộc. Mỗi cụm kéo theo một loại thiết kế và một loại bằng chứng. Chọn cụm theo điều bạn thật sự sẽ làm, không theo điều nghe oai hơn.
| Cụm mở đầu | Hứa với hội đồng | Cần có trong thiết kế |
|---|---|---|
| Thực trạng… | Mô tả một hiện tượng đang diễn ra thế nào | Mẫu và công cụ mô tả được hiện tượng; thường là thống kê mô tả hoặc mô tả định tính |
| Các yếu tố liên quan tới… / ảnh hưởng tới… | Chỉ ra quan hệ giữa một số yếu tố và một kết quả | Đo được cả yếu tố lẫn kết quả; nói rõ quan hệ hay nhân quả ở mức nào |
| So sánh… | Chỉ ra khác biệt giữa hai hay nhiều nhóm | Đủ dữ liệu ở mỗi nhóm, đo theo cùng một cách |
| Đánh giá hiệu quả… | Chỉ ra một can thiệp tạo ra thay đổi | Có mốc trước và sau, hoặc có nhóm so sánh |
| Trải nghiệm… / Cách… / Quá trình… | Hiểu sâu cách người trong cuộc sống qua hoặc làm một việc | Phỏng vấn sâu, quan sát, phân tích định tính |
Chữ “ảnh hưởng” là chỗ hay vấp nhất. Với một cuộc khảo sát cắt ngang chỉ đo một lần, bạn thường chỉ chỉ ra được quan hệ, khó khẳng định nhân quả. Nhiều người hướng dẫn chấp nhận chữ “ảnh hưởng” theo thói quen của ngành, nhưng khi đó phần phương pháp và kết luận phải nói rõ giới hạn. Nếu không chắc, dùng “các yếu tố liên quan tới” an toàn hơn; hỏi người hướng dẫn cách gọi quen dùng ở khoa bạn.
Năm lỗi đặt tên và cách sửa
Tên quá rộng. “Du lịch cộng đồng ở Việt Nam” không có đối tượng, không có điều đo. Sửa bằng cách đi qua phễu thu hẹp: chọn khía cạnh, nhóm người, địa bàn.
Tên chứa sẵn kết luận. “Tác động tích cực của làm thêm đến kết quả học tập” đã kết luận trước khi nghiên cứu. Nếu kết quả ra tiêu cực hoặc không có quan hệ, tên đề thành sai. Sửa: “Quan hệ giữa thời gian làm thêm và thời gian tự học của sinh viên năm hai”.
Tên mở bằng giải pháp. “Giải pháp nâng cao…”, “Hoàn thiện…”, “Xây dựng…” biến đề thành một việc làm. Ở nhiều ngành ứng dụng, tên dạng này vẫn được chấp nhận khi đề tài thật sự đi từ phân tích thực trạng tới đề xuất có căn cứ. Nhưng nếu phần lớn công sức là khảo sát và phân tích, nên đặt tên phản ánh điều đó, còn giải pháp nằm ở chương kiến nghị. Hỏi người hướng dẫn về thói quen của khoa.
Tên ghép nhiều khái niệm lớn. “Văn hoá doanh nghiệp, sự gắn kết và hiệu quả công việc của nhân viên” là ba đề tài trong một. Chọn một khái niệm chính; các khái niệm còn lại, nếu cần, đi vào câu hỏi nghiên cứu.
Từ mơ hồ, viết tắt, chữ nước ngoài không cần thiết. Chữ “một số”, “vấn đề”, “khía cạnh” không nói gì. Viết tắt tên đơn vị khiến người ngoài không hiểu. Thuật ngữ đã có từ Việt quen dùng thì dùng từ Việt; thuật ngữ chưa có tương đương thì giữ nguyên và giải thích ở phần khái niệm.
Tình huống: anh Tùng sửa tên đề ba lần trước khi nộp
Anh Tùng, học viên cao học ngành công tác xã hội, làm việc ở một trung tâm hỗ trợ người cao tuổi. Bản tên đầu tiên của anh là “Giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi”. Ba lượt sửa:
- Lượt một, người hướng dẫn ghi: chăm sóc ai, ở đâu, chất lượng đo bằng gì. Anh Tùng thu về người cao tuổi sống một mình ở phường nơi trung tâm hoạt động.
- Lượt hai, anh nhận ra mình không đo được chất lượng chăm sóc, nhưng có thể hỏi người chăm sóc chính rằng họ cần hỗ trợ gì. Điều được nghiên cứu đổi thành nhu cầu hỗ trợ của người chăm sóc.
- Lượt ba, anh bỏ chữ “giải pháp” khỏi tên, giữ phần đề xuất cho trung tâm ở chương kiến nghị, và đổi tên phường thành cách gọi chung để giữ ẩn danh cho người tham gia.
- Anh ghi lại lý do của từng lần sửa vào sổ tay đề tài. Những ghi chép này giúp anh viết phần lý do chọn đề trong đề cương, và trả lời khi hội đồng hỏi vì sao không làm rộng hơn.
Vì anh Tùng làm đề tài ngay nơi mình làm việc, anh còn phải xử lý chuyện xin phép trung tâm và xung đột lợi ích, nhưng đó là việc riêng sau khi tên đã ổn. Tên đề tốt không giải quyết mọi thứ; nó chỉ làm cho mọi thứ sau đó dễ bàn hơn.
Tên đề cho đề tài định tính và đề tài kỹ thuật
Cấu trúc bốn ô ở trên quen thuộc với các đề khảo sát. Với đề tài định tính, ô “điều được nghiên cứu” thường là một trải nghiệm, một cách hiểu hay một quá trình, nên tên hay mở bằng “Trải nghiệm của…”, “Cách… ứng phó với…”, “Quá trình… thích nghi với…”. Đề tài giả định ngành điều dưỡng: “Trải nghiệm của điều dưỡng mới vào nghề trong những ca trực đêm đầu tiên tại một bệnh viện tuyến tỉnh”. Tên này không hứa đo mức độ, không hứa so sánh, và đúng với việc phỏng vấn sâu một nhóm nhỏ.
Lỗi hay gặp ở đề định tính là mượn cụm của đề định lượng: “Các yếu tố ảnh hưởng đến trải nghiệm…” rồi chỉ phỏng vấn tám người. Hội đồng sẽ hỏi bạn đo ảnh hưởng bằng cách nào. Nếu muốn nói về những điều người tham gia kể là tác động tới họ, có thể viết “Những điều điều dưỡng mới kể là giúp và cản họ trong ca trực đêm”.
Với đề tài kỹ thuật, ô “nhóm đối tượng” thường là một hệ thống, một thiết bị, một quy trình thay vì một nhóm người: “Thời gian dừng máy của dây chuyền đóng gói tại một nhà máy thực phẩm”. Nguyên tắc vẫn vậy: tên phải cho biết bạn khảo sát cái gì, ở đâu, và không hứa nhiều hơn dữ liệu của bạn cho phép.
Soát tên lần cuối và việc làm tiếp theo
Trước khi nộp đăng ký, đọc tên đề to lên cho một người ngoài ngành nghe và hỏi họ ba câu: mình nghiên cứu ai, ở đâu, về chuyện gì. Nếu họ trả lời đúng, tên đã rõ. Rồi tự hỏi thêm hai câu: mỗi cụm trong tên có hứa điều gì mình không làm được không, và có chữ nào bỏ đi mà nghĩa vẫn nguyên không.
Độ dài tên không có chuẩn chung; có khoa giới hạn số chữ, có khoa không. Nếu tên quá dài vì phải ghi đủ đối tượng và địa bàn, đó thường là dấu hiệu tốt hơn một tên ngắn mà mơ hồ. Cách trình bày tên trên trang bìa, chữ hoa chữ thường, xuống dòng, thì theo mẫu của trường.
Việc làm trong tuần này: viết tên đề của bạn vào bốn ô, chọn cụm mở đầu phù hợp với thiết kế dự kiến, soát qua năm lỗi, rồi gửi cho người hướng dẫn kèm một câu giải thích vì sao chọn cụm mở đầu đó. Tên đã ổn thì chuyển sang việc chuẩn bị bản đề xuất một trang cho buổi gặp chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Tên đề tài có cần ghi tên địa phương và đơn vị cụ thể không?
Nhiều khoa có thói quen ghi tên địa phương trong tên đề. Nhưng nếu ghi tên đơn vị khiến người tham gia dễ bị nhận diện, nên dùng cách gọi chung và mô tả đủ đặc điểm ở phần phạm vi. Hỏi người hướng dẫn và xem quy định của trường về việc nêu tên cơ sở.
Có nên dùng chữ ảnh hưởng trong tên đề khi chỉ khảo sát một lần?
Được dùng theo thói quen ở nhiều ngành, nhưng một cuộc khảo sát cắt ngang thường chỉ chỉ ra quan hệ, khó khẳng định nhân quả. Nếu dùng, phần phương pháp và kết luận phải nói rõ giới hạn này. Cụm các yếu tố liên quan tới là lựa chọn thận trọng hơn.
Tên đề tài bắt đầu bằng giải pháp có bị cấm không?
Không bị cấm chung; nhiều ngành ứng dụng vẫn dùng tên dạng giải pháp hoặc hoàn thiện. Điều quan trọng là đề tài thật sự có phần phân tích làm căn cứ cho giải pháp. Nếu giải pháp chỉ là vài ý chung ở cuối, tên đó hứa nhiều hơn những gì quyển luận văn làm được.
Đã đăng ký tên rồi có được sửa lại không?
Thường được sửa trong một mức độ nhất định, nhất là sau buổi duyệt đề cương, nhưng phải theo thủ tục của trường như có ý kiến người hướng dẫn hoặc đơn đề nghị. Chỉnh câu chữ khác với đổi hẳn nội dung; quy định cho từng trường hợp thì xem quy chế.
Tên đề tài tiếng Việt có cần kèm bản tiếng Anh không?
Tuỳ quy định của trường; nhiều nơi yêu cầu tên tiếng Anh trên trang bìa hoặc trong tóm tắt. Khi dịch, giữ đúng thuật ngữ chuyên ngành và đúng cấu trúc của tên tiếng Việt, nhờ người hướng dẫn xem lại để tên hai thứ tiếng nói cùng một điều.
Tên đề dài quá có sao không?
Tên dài mà rõ thường tốt hơn tên ngắn mà mơ hồ. Nếu tên quá dài, thử bỏ những chữ không mang nghĩa như một số, vấn đề, nghiên cứu về. Nếu khoa có giới hạn độ dài tên, làm theo quy định đó và chuyển thông tin phụ sang phần phạm vi.