KhaoCuu.comKhảo Cứu
Phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, quan sát

Chép lại băng ghi âm phỏng vấn: nguyên văn, ký hiệu và ẩn danh ngay khi chép

Chép lại băng ghi âm phỏng vấn sâu cho luận văn: chọn mức chép, bảng ký hiệu quy ước, ẩn danh ngay khi chép, kiểm lại bản chép và ước thời gian cho đúng.

A Vietnamese sociology student wearing headphones types on a laptop with a blank screen at a quiet cafe corner, small voice recorder beside a cup, side angle, soft late afternoon light

Chép lại băng ghi âm phỏng vấn là chuyển lời nói thành văn bản để phân tích, và với luận văn định tính, mức an toàn nhất là chép nguyên văn những gì người tham gia nói, kèm một bảng ký hiệu thống nhất cho chỗ ngập ngừng, chỗ nghe không rõ, chỗ cười. Làm ngay hai việc trước khi chép cuộc đầu tiên: viết bảng ký hiệu một trang, và quyết định cách thay tên người, tên nơi bằng mã ngay trong lúc chép.

Nhiều nơi gọi việc này là gỡ băng. Bản chép là nguyên liệu cho mã hoá và phân tích ở chương sau; chép sai hoặc tóm tắt thay vì chép thì cả phần phân tích đứng trên nền yếu. Bài dưới đi qua cách chọn mức chép, bảng ký hiệu mẫu, một đoạn chép điền sẵn với đề tài giả định ngành xã hội học, và cách ước thời gian để khỏi vỡ kế hoạch.

Chọn mức chép

Chép nguyên văn đầy đủ. Mọi từ, kể cả "ờ", "à", lặp từ, ngập ngừng, cười, im lặng dài. Dùng khi cách nói cũng là dữ liệu, ví dụ đề tài quan tâm tới cảm xúc, sự ngập ngừng khi nói về chuyện khó.

Chép nguyên văn đã làm gọn. Giữ nguyên từ ngữ và cấu trúc câu của người nói, bỏ bớt "ờ", "à" lặp lại không mang ý nghĩa. Đây là mức nhiều khoá luận, luận văn chọn, nhưng phải ghi rõ đã bỏ những gì.

Tóm tắt theo ý. Chỉ ghi ý chính bằng lời người chép. Mức này không đủ cho phân tích định tính, vì mất ngôn ngữ của người tham gia và trộn lẫn cách hiểu của bạn vào dữ liệu. Chỉ dùng cho đoạn ngoài lề như chào hỏi, chuyện không liên quan, và đánh dấu rõ.

Ghi vào luận văn. Chương phương pháp nên có một câu nói rõ mức chép bạn đã chọn và vì sao. Hội đồng hay hỏi "bản chép có nguyên văn không", có câu này sẵn sẽ trả lời gọn.

Bảng ký hiệu quy ước: mẫu

Ký hiệu dưới đây là một bộ tự đặt, đủ dùng cho khoá luận. Bạn có thể đổi ký hiệu, miễn là thống nhất suốt mọi bản chép và in bảng này ở đầu mỗi tệp hoặc trong phụ lục.

Ký hiệuNghĩaVí dụ
PV:Người phỏng vấn nóiPV: Chị kể giúp em lần gần nhất chị gọi về cho con.
NTG07:Người tham gia mã 07 nóiNTG07: Tối chủ nhật, lúc con học xong.
(…)Ngập ngừng, im lặng ngắnThì cũng (…) cũng gọi được.
(im lặng dài)Im lặng đáng chú ýNTG07: (im lặng dài) Năm đó thì không.
[nghe không rõ 12:34]Đoạn không nghe được, kèm mốc thời gian trong bản ghiBà nội nó [nghe không rõ 12:34] nên phải gửi.
[cười], [khóc], [thở dài]Biểu hiện không lời nghe đượcNTG07: [cười] Nó bảo mẹ đừng gọi giờ đó.
[TÊN CON], [XÃ A]Chi tiết đã thay để ẩn danhLúc đó [TÊN CON] mới lên lớp ba ở [XÃ A].
{ghi chú: …}Ghi chú của người chép, không phải lời nói{ghi chú: chuông điện thoại, dừng khoảng một phút}

Mốc thời gian ở chỗ nghe không rõ giúp bạn hoặc người hướng dẫn quay lại đúng đoạn đó. Cũng nên ghi mốc thời gian đầu mỗi đoạn dài, để khi phân tích cần nghe lại giọng điệu thì tìm nhanh.

Không sửa ngữ pháp, không đổi phương ngữ thành tiếng phổ thông. "Hổng có" là "hổng có", không phải "không có". Cách nói của người tham gia là một phần dữ liệu.

Đoạn chép mẫu với đề tài giả định

Đề tài giả định: "Cách người lao động di cư giữ liên lạc với con ở quê". Đoạn dưới là chép nguyên văn đã làm gọn, đã ẩn danh.

[00:14:05] PV: Chị kể giúp em lần gần nhất chị gọi về cho con. NTG07: Tối chủ nhật, lúc nó học xong. Thường thì gọi có hình, mà hôm đó mạng yếu quá (…) gọi thường thôi. PV: Rồi hai mẹ con nói chuyện gì? NTG07: Hỏi bài, hỏi ăn chưa. Nó kể cô giáo khen. [cười] Nó bảo mẹ đừng gọi giờ đó nữa, đang xem phim. PV: (im lặng chờ) NTG07: (im lặng dài) Lúc đó cũng hơi buồn. Mà nghĩ lại thì nó lớn rồi, [TÊN CON] lên lớp sáu rồi. {ghi chú: giọng nhỏ lại ở câu cuối}

Đoạn ngắn này giữ được những chi tiết mà bản tóm tắt sẽ mất: việc chuyển từ gọi có hình sang gọi thường vì mạng, lời con bảo "đừng gọi giờ đó", khoảng im lặng dài và câu tự an ủi. Một bản tóm tắt kiểu "NTG07 gọi về hàng tuần, hỏi chuyện học, con có vẻ không muốn nói chuyện lâu" đã chứa sẵn cách hiểu của người chép.

Linh, sinh viên năm tư xã hội học, đã chép bốn cuộc đầu theo kiểu tóm tắt vì nghĩ làm vậy nhanh hơn. Khi bắt đầu mã hoá, Linh không tìm được câu nào để trích, và không phân biệt được đâu là lời người tham gia, đâu là lời mình. Linh nghe lại cả bốn cuộc, chép lại ở mức nguyên văn đã làm gọn, mất gần hai tuần. Từ cuộc thứ năm Linh chép ngay trong vòng hai ngày sau phỏng vấn. Bước tiếp theo của Linh là ghi vào nhật ký phương pháp việc chép lại này, để chương phương pháp mô tả đúng điều đã làm.

Quy trình chép một cuộc phỏng vấn

Đi theo thứ tự này cho mỗi cuộc:

  1. Sao lưu bản ghi gốc trước khi làm gì khác. Đặt tên tệp theo mã người tham gia và ngày, không dùng tên thật.
  2. Mở tệp chép theo mẫu. Đầu tệp ghi mã, ngày phỏng vấn, hình thức, độ dài, người chép, mức chép, và dán bảng ký hiệu.
  3. Chép lần một. Nghe từng đoạn ngắn, dừng, gõ. Thay tên người, tên nơi bằng mã ngay khi gõ, không để "lát nữa thay".
  4. Nghe lại toàn bộ, đối chiếu với bản chép. Sửa chỗ sai, điền chỗ đã đánh dấu nghe không rõ nếu nghe lại được.
  5. Ghi vài dòng cảm nhận sau khi chép. Ý nào nổi lên, điều gì bất ngờ. Đây là ghi nhớ phân tích ban đầu, giữ riêng khỏi bản chép.

Nếu có người giúp chép, bạn vẫn là người nghe lại để đối chiếu, và người giúp phải cam kết giữ bí mật như bạn đã cam kết với người tham gia. Phần này nên báo người hướng dẫn và theo quy định đạo đức của khoa.

Trước khi gửi bản ghi cho bất kỳ ai hay tải lên bất kỳ dịch vụ trực tuyến nào, kiểm xem điều đó có trái với cam kết bảo mật đã nói với người tham gia hay không. Nếu lúc xin đồng ý bạn chỉ hứa "chỉ người nghiên cứu được nghe", thì giữ đúng như vậy.

Kiểm chất lượng bản chép

Bản chép dùng cho phân tích phải đủ tin cậy để người khác nghe băng và đọc bản chép thấy khớp. Cách kiểm đơn giản cho khoá luận: chọn ngẫu nhiên vài đoạn, mỗi đoạn vài phút, ở các cuộc khác nhau, nghe lại và so từng câu. Nếu sai sót nhiều, nghĩa là cách chép đang có vấn đề hệ thống, như nghe nhanh quá, đoán chữ ở chỗ giọng địa phương, và nên nghe lại toàn bộ các cuộc đã chép.

Có thể nhờ người hướng dẫn hoặc một bạn cùng nhóm nghiên cứu nghe một đoạn và đối chiếu, nếu điều này nằm trong cam kết bảo mật. Ghi lại việc kiểm tra này trong nhật ký phương pháp; nó là một phần của câu trả lời khi hội đồng hỏi về độ tin cậy của dữ liệu định tính.

Một dấu hiệu nữa cần soát: lượt lời của người phỏng vấn. Nếu trong bản chép lượt của bạn dài và nhiều hơn hẳn lượt của người tham gia, đó không phải lỗi chép mà là tín hiệu về cách phỏng vấn. Ghi lại để điều chỉnh ở cuộc sau, và cân nhắc khi phân tích những câu trả lời đến sau câu hỏi dẫn dắt.

Ước thời gian để khỏi vỡ kế hoạch

Chép băng tốn thời gian hơn hầu hết người mới dự tính. Một giờ ghi âm thường cần nhiều giờ ngồi chép và nghe lại, tuỳ tốc độ gõ, chất lượng bản ghi, giọng nói và mức chép. Trước khi lập lịch, hãy tự chép thử mười lăm phút đầu của cuộc phỏng vấn đầu tiên, bấm giờ, rồi nhân lên để ước cho cả bộ dữ liệu.

Giả sử kế hoạch của bạn là mười hai cuộc phỏng vấn, mỗi cuộc khoảng một giờ, và chép thử thấy mình cần khoảng năm giờ cho một giờ ghi âm. Vậy riêng việc chép đã khoảng sáu mươi giờ, chưa kể nghe lại. Với học viên vừa đi làm, đó có thể là cả tháng buổi tối. Con số này là để bạn lập lịch thật, không phải để nản.

Cách đỡ dồn việc là chép ngay sau mỗi cuộc phỏng vấn thay vì đợi phỏng vấn xong hết. Chép sớm còn cho bạn biết cuộc sau cần hỏi sâu thêm chỗ nào, và giúp bạn nhận ra lúc dữ liệu bắt đầu lặp lại.

Lỗi hay bị gạch và việc làm tuần này

Bản chép "sạch" quá. Câu văn trơn tru, đúng ngữ pháp, không ngập ngừng nào: dấu hiệu người chép đã viết lại lời người tham gia. Người hướng dẫn nghe một đoạn băng là thấy ngay.

Ẩn danh dở dang. Thay tên người nhưng để nguyên tên xã, tên cơ quan, chức danh hiếm. Kết hợp vài chi tiết là đủ nhận ra một người. Xem xét cả tổ hợp chi tiết, không chỉ tên.

Mất dấu người nói. Không ghi PV, NTG đầu mỗi lượt, hoặc gộp lời người phỏng vấn vào lời người tham gia. Khi phân tích bạn sẽ không biết câu nào là gợi ý của mình.

Việc làm tuần này. Viết bảng ký hiệu, tạo mẫu tệp chép, chép thử mười lăm phút đầu và bấm giờ, cập nhật kế hoạch tiến độ theo con số thật. Hỏi người hướng dẫn mức chép khoa chấp nhận và có cần nộp bản chép kèm hồ sơ hay không.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc chép nguyên văn toàn bộ cuộc phỏng vấn không?

Với luận văn định tính, phần liên quan đề tài nên chép nguyên văn hoặc nguyên văn đã làm gọn. Đoạn chào hỏi, chuyện ngoài lề có thể tóm tắt nhưng đánh dấu rõ. Yêu cầu cụ thể nên hỏi người hướng dẫn.

Có nên sửa lỗi ngữ pháp và phương ngữ khi chép không?

Không nên trong bản chép dùng để phân tích. Cách nói của người tham gia là dữ liệu. Khi trích vào luận văn, bạn có thể làm gọn rất nhẹ cho dễ đọc nhưng không đổi nghĩa và cần nói rõ cách làm.

Người tham gia có được đọc lại bản chép không?

Có thể, và nhiều người nghiên cứu làm vậy để kiểm tra lại. Nếu định làm, nói trước lúc xin đồng ý và xác định họ được sửa gì, ví dụ chỉ sửa chỗ nghe nhầm, không viết lại câu trả lời.

Ẩn danh khi chép hay khi viết luận văn?

Nên ẩn danh ngay khi chép, để bản dùng hằng ngày không chứa tên thật. Bảng đối chiếu mã giữ riêng ở nơi bảo mật. Khi viết luận văn, kiểm lại một lần nữa các tổ hợp chi tiết dễ nhận diện.

Một giờ ghi âm chép mất bao lâu?

Tuỳ tốc độ gõ, chất lượng ghi âm và mức chép, thường là nhiều giờ. Hãy chép thử mười lăm phút, bấm giờ rồi nhân lên để lập kế hoạch theo con số của chính mình.

Bản ghi âm có nên xoá sau khi chép xong không?

Làm theo đúng điều đã cam kết với người tham gia và quy định lưu giữ dữ liệu của trường. Nhiều nơi yêu cầu giữ trong một thời gian nhất định ở nơi bảo mật rồi mới huỷ; hỏi khoa trước khi xoá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138