KhaoCuu.comKhảo Cứu
Bảng hỏi, chọn mẫu và thu số liệu

Câu hỏi đóng, câu hỏi mở hay thang mức độ: chọn dạng câu theo cách sẽ phân tích

Chọn dạng câu trong bảng hỏi khoá luận theo cách bạn định dùng số liệu: câu đóng, câu mở, chọn nhiều, ghi số hay thang mức độ, mỗi dạng cho tính được gì.

A Vietnamese woman graduate learner in her thirties and an older mentor lean over blank sheets of paper spread across a small office desk, over-the-shoulder view, afternoon window light

Chọn dạng câu hỏi theo câu hỏi ngược: đến chương kết quả, bạn muốn trình bày con số này ra sao? Muốn tính trung bình hay xem quan hệ giữa hai đại lượng thì hỏi số cụ thể hoặc dùng thang mức độ có điểm; chỉ cần đếm tỷ lệ theo nhóm thì câu đóng chọn một là đủ; muốn biết những lý do mình chưa nghĩ ra thì cần câu mở, nhưng phải chịu mã hoá tay về sau. Bạn có thể thêm cột "dạng câu" và "sẽ trình bày thế nào" vào bảng ánh xạ ngay tối nay.

Bài này viết theo kiểu hỏi – đáp, đi qua những câu học viên hay hỏi khi chọn dạng câu, với một đề tài giả định ngành quản trị. Bài dừng ở mức nguyên lý: dạng câu nào cho mức đo nào, mở hay đóng cửa cho kiểu phân tích nào. Việc chọn và chạy từng phép kiểm định là chuyện của bước phân tích.

Dạng câu hỏi quyết định mức đo của biến

Mỗi câu trong phiếu sinh ra một biến, và dạng câu quyết định biến đó ở mức đo nào. Câu chọn một trong những nhóm không có thứ tự (bộ phận làm việc: bán hàng, kho, thu ngân) cho biến định danh: bạn đếm được, tính tỷ lệ được, không xếp hạng được. Câu chọn một trong các mức có thứ tự (trình độ học vấn) cho biến thứ bậc. Câu ghi số cụ thể (số tháng làm việc) cho biến định lượng, sách gọi là thang khoảng hoặc thang tỷ lệ tuỳ cách phân loại: tính trung bình, xem độ phân tán, gộp nhóm lại khi cần.

Thang mức độ kiểu "hoàn toàn không đồng ý → hoàn toàn đồng ý", thường gọi là thang Likert, nằm ở giữa: từng câu bản chất là thứ bậc, nhưng nhiều nghiên cứu cộng điểm nhiều câu thành một điểm chung rồi xử lý như số. Việc đó có các quan điểm khác nhau về mức chấp nhận được; luận văn của bạn nên theo cách người hướng dẫn và ngành bạn thường dùng, và nói rõ trong chương phương pháp.

Nguyên tắc rút ra: chọn mức đo cao nhất mà người trả lời trả lời được một cách đáng tin. Từ số cụ thể gộp thành nhóm thì dễ; từ nhóm tách ngược về số thì không được.

Bảng chọn dạng câu, điền sẵn với đề tài giả định

Đề tài giả định: Sự gắn bó với công việc của nhân viên bán hàng ở một chuỗi cửa hàng tiện lợi, luận văn thạc sĩ quản trị nhân sự.

Điều cần biếtDạng câu chọnMức đoSẽ trình bày thế nào
Bộ phận làm việcĐóng, chọn mộtĐịnh danhBảng tần số, tỷ lệ phần trăm
Thời gian làm ở chuỗiGhi số thángĐịnh lượngTrung bình, khoảng; có thể gộp nhóm khi so sánh
Mức gắn bó với công việcCụm câu thang mức độ, mượn từ thang đo đã cóThứ bậc từng câu; điểm cộng gộp theo cách ngành bạn dùngĐiểm trung bình thang, so sánh giữa các nhóm
Lý do từng nghĩ tới việc nghỉĐóng, chọn nhiều, có ô "khác, ghi rõ"Mỗi lựa chọn là một biến có/khôngTỷ lệ người chọn từng lý do; tổng có thể vượt 100%
Điều muốn công ty thay đổiCâu mở, tuỳ chọnChữ, cần mã hoáNhóm ý kiến chính, kèm số người nêu

Dòng "lý do từng nghĩ tới việc nghỉ" là chỗ hay bị nhầm khi nhập liệu: câu chọn nhiều không phải một biến mà là nhiều biến có/không, mỗi lựa chọn một cột. Biết trước điều này thì sổ mã hoá làm đúng từ đầu.

Hỏi – đáp: những phân vân hay gặp

Thang mức độ nên có 5 hay 7 mức? Không có con số đúng cho mọi trường hợp. Nếu mượn thang đo đã có, giữ số mức của thang gốc, vì đổi số mức là đổi công cụ đo. Nếu tự viết, cân nhắc người trả lời có phân biệt được nhiều mức không; với người ít quen điền phiếu, ít mức thường dễ trả lời hơn.

Có nên bỏ mức giữa để buộc người trả lời chọn phía không? Bỏ mức giữa ép người thật sự trung lập phải chọn đại. Giữ mức giữa thì một số người chọn nó cho đỡ nghĩ. Cả hai đều có cái giá; quyết định nào cũng cần lý do ghi lại, và nếu dùng thang đo mượn thì giữ nguyên cấu trúc gốc.

Câu mở có làm luận văn định lượng "không chuẩn" không? Không. Một vài câu mở giúp giải thích con số và gợi ý cho bàn luận. Cái giá là bạn phải đọc và mã hoá tay từng câu trả lời, trình bày như ý kiến của một phần người trả lời. Phiếu định lượng mà toàn câu mở thì nên xem lại thiết kế.

Hỏi thu nhập bằng số cụ thể hay chọn khoảng? Số cụ thể giữ nhiều thông tin hơn nhưng nhiều người ngại trả lời hoặc không nhớ chính xác. Chọn khoảng dễ trả lời hơn, đổi lại bạn chỉ còn biến thứ bậc. Với thu nhập và chi tiêu, khảo sát thử sẽ cho biết đối tượng của bạn chịu trả lời kiểu nào.

Câu chọn nhiều có cần giới hạn số lựa chọn không? Nếu mục đích là biết những lý do nổi bật, hỏi "chọn tối đa hai" hoặc thêm một câu "lý do nào quan trọng nhất". Nếu chỉ cần biết những lý do có mặt, để chọn tự do. Hai cách cho ra hai kiểu số khác nhau, nên quyết định trước khi in phiếu.

Ba dạng câu ít dùng hơn và khi nào đáng dùng

Câu xếp hạng. Ví dụ: xếp năm yếu tố lương, ca làm, quản lý trực tiếp, đồng nghiệp, cơ hội học hỏi theo mức quan trọng từ 1 đến 5. Dạng này buộc người trả lời so sánh, nên cho biết thứ tự ưu tiên rõ hơn năm câu thang mức độ riêng lẻ, vốn hay bị chấm "rất quan trọng" cho tất cả. Đổi lại, xếp quá năm mục là người trả lời mệt và xếp bừa; phân tích dữ liệu xếp hạng cũng ít quen thuộc hơn, nên hỏi người hướng dẫn trước.

Câu chấm điểm từ 0 đến 10. Hỏi "Bạn sẵn lòng giới thiệu nơi làm việc này cho người quen ở mức nào, từ 0 đến 10?" cho nhiều mức hơn thang năm mức và khá dễ hiểu với người đã đi làm. Dạng này hợp với một câu đánh giá chung, không hợp để thay cả một thang đo nhiều câu đã được kiểm chứng.

Câu dạng lưới. Nhiều câu cùng một thang xếp thành bảng, mỗi dòng một câu. Gọn trên giấy, nhưng người trả lời dễ đánh một cột thẳng từ trên xuống. Nếu dùng lưới, chia thành từng cụm ngắn, xen tiêu đề chủ đề, và khi nhập liệu thì để ý những phiếu trả lời một kiểu từ đầu đến cuối.

Viết nhãn cho thang mức độ sao cho người trả lời hiểu giống nhau

Nhãn là chữ gắn với từng mức của thang. Với thang tự viết, ghi nhãn cho mọi mức thay vì chỉ ghi hai đầu, vì người trả lời hiểu "3" rất khác nhau khi không có chữ đi kèm. Các nhãn nên cách đều nhau về nghĩa: "không bao giờ, hiếm khi, thỉnh thoảng, thường xuyên, luôn luôn" dễ hiểu hơn "không, ít, có, nhiều, rất nhiều", vì "có" không nằm đúng giữa.

Chiều của thang giữ thống nhất trong cả phiếu: nếu bên trái là mức thấp ở chủ đề này thì bên trái cũng là mức thấp ở chủ đề kia. Câu có nghĩa ngược trong thang mượn (ví dụ một câu nói về ý định nghỉ việc nằm trong thang đo sự gắn bó) thì giữ đúng như thang gốc và ghi chú trong sổ mã hoá rằng câu này phải đảo điểm khi tính, để không quên ở bước phân tích.

Thang mức độ hỏi đồng ý thì câu phát biểu phải là một nhận định rõ, không phải câu hỏi. "Quản lý của anh/chị có ghi nhận nỗ lực không?" không đi với "đồng ý, không đồng ý"; viết lại thành nhận định "Quản lý trực tiếp ghi nhận nỗ lực của anh/chị trong công việc" rồi mới gắn thang. Cách xưng hô trong câu phát biểu chọn một kiểu và giữ nguyên cho cả phiếu, đừng câu này xưng một kiểu, câu sau một kiểu.

Tình huống: số liệu thu xong mới thấy không tính được điều cần

Một ví dụ giả định.

  • Chị Hằng, học viên cao học, quản lý khu vực ở một chuỗi bán lẻ, làm đề tài giả định về gắn bó công việc. Chị hỏi thời gian làm việc bằng ba lựa chọn "dưới 1 năm, 1–3 năm, trên 3 năm" vì thấy gọn.
  • Khi viết chương kết quả, người hướng dẫn gợi ý xem điểm gắn bó thay đổi thế nào theo số tháng làm việc, vì chuỗi có tỷ lệ nghỉ cao ở những tháng đầu. Ba nhóm thô không cho thấy được những tháng đầu khác nhau ra sao.
  • Không có cách gì tách ba nhóm thành số tháng. Chị ghi rõ giới hạn này ở phần hạn chế và chỉ trình bày so sánh theo ba nhóm đã có. Chị không ước số tháng cho từng người dựa trên đoán, vì như vậy là tạo ra dữ liệu không có thật.
  • Bài học chị ghi lại cho nhóm học cùng: nếu hỏi số được thì hỏi số, gộp nhóm để sau.

Việc không cần làm và việc làm tiếp theo

Không cần thuộc tên mọi loại thang đo hay mọi phép phân tích ở bước này. Cái cần là với mỗi câu, bạn trả lời được ba điều: dạng câu là gì, biến ở mức đo nào, sẽ trình bày ra bảng hay đoạn nào. Không cần ép mọi câu thành thang mức độ cho "trông khoa học"; câu về sự kiện, hành vi thường nên hỏi bằng câu đóng hoặc ghi số.

Việc trong tuần: thêm hai cột "dạng câu" và "mức đo" vào bảng ánh xạ; đánh dấu những câu đang hỏi bằng nhóm mà có thể hỏi bằng số; mang những câu còn phân vân, nhất là chuyện xử lý điểm thang mức độ, đi hỏi người hướng dẫn. Ngành và khoa có thể có thói quen riêng về cách trình bày và xử lý thang mức độ, nên hỏi trước để khỏi làm lại.

Một lưu ý về liêm chính: đã chọn dạng câu và cách xử lý nào thì giữ như đã định. Đổi cách gộp nhóm sau khi nhìn kết quả chỉ để ra được khác biệt "có ý nghĩa" là chọn lọc kết quả, dù chỉ là đổi ranh giới nhóm. Nếu có lý do chính đáng để đổi, ghi lý do, trình bày cả cách cũ lẫn cách mới.

Câu hỏi thường gặp

Thang Likert là biến thứ bậc hay biến định lượng?

Từng câu trong thang bản chất là thứ bậc. Khi cộng nhiều câu thành điểm chung, nhiều nghiên cứu xử lý điểm đó như số, nhưng có các quan điểm khác nhau. Hãy theo cách người hướng dẫn và ngành bạn thường dùng, và nói rõ lựa chọn trong chương phương pháp.

Câu hỏi ghi số có làm người trả lời khó chịu hơn câu chọn sẵn không?

Với những điều người ta nhớ rõ như tuổi, số tháng làm việc, ghi số không gây khó. Với thu nhập, chi tiêu hay điều nhạy cảm, nhiều người dễ chịu hơn khi chọn khoảng. Khảo sát thử là cách nhanh nhất để biết đối tượng của bạn phản ứng thế nào.

Có nên dùng nhiều câu mở trong bảng hỏi định lượng không?

Chỉ nên dùng vài câu mở ở chỗ thật sự cần nghe ý kiến ngoài các lựa chọn. Mỗi câu mở là một phần việc mã hoá tay về sau. Nếu bạn cần nhiều câu mở để trả lời câu hỏi nghiên cứu, có thể đề tài cần thêm phần định tính.

Câu chọn nhiều nhập liệu thế nào cho đúng?

Mỗi lựa chọn là một biến riêng mang giá trị có hoặc không, tức là một cột riêng trong bảng nhập liệu. Nhập cả chuỗi lựa chọn vào một ô sẽ khiến việc đếm tỷ lệ về sau rất khó và dễ sai.

Đổi số mức của thang đo mượn từ nghiên cứu khác có được không?

Về nguyên tắc nên giữ nguyên số mức và cách diễn đạt của thang gốc, vì đổi là đổi công cụ đo và khó so sánh với nghiên cứu gốc. Nếu có lý do phải điều chỉnh, trao đổi với người hướng dẫn, ghi lại và nói rõ trong chương phương pháp.

Gộp nhóm lại sau khi xem kết quả có phải là gian lận không?

Gộp nhóm theo kế hoạch đã ghi từ trước, hoặc vì một nhóm quá ít người, là bình thường khi bạn nêu lý do. Thử nhiều cách gộp rồi chỉ báo cách cho kết quả như ý là chọn lọc kết quả, làm sai lệch kết luận và vi phạm liêm chính.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138