KhaoCuu.comKhảo Cứu
Bảng hỏi, chọn mẫu và thu số liệu

Cách lấy mẫu khảo sát cho khoá luận: chọn theo danh sách đang có và điều cần kết luận

Chọn cách lấy mẫu khảo sát cho khoá luận theo danh sách bạn có và điều bạn muốn kết luận: mẫu xác suất, thuận tiện, chỉ tiêu, quả cầu tuyết, mỗi cách cho nói tới đâu.

A Vietnamese sociology student in his twenties talks with a young factory worker in a narrow boarding house alley at dusk, both standing at ground level, medium shot, warm lamp light

Cách lấy mẫu cho khoá luận được chọn theo hai câu hỏi: bạn có danh sách đầy đủ của tổng thể không, và bạn muốn kết luận cho ai. Có danh sách và muốn nói về cả tổng thể thì cố dùng mẫu xác suất (rút ngẫu nhiên từ danh sách). Không có danh sách, như ở nhiều khoá luận, thì dùng mẫu phi xác suất như chỉ tiêu hay thuận tiện, và nói thẳng trong luận văn rằng kết quả mô tả nhóm đã khảo sát, không suy rộng được cho cả tổng thể. Tối nay bạn có thể trả lời hai câu hỏi đó trên giấy cho đề tài của mình.

Bài này nằm ở góc chọn cho khoá luận, không đi lại các định nghĩa nhập môn. Có một bảng so sánh các cách lấy mẫu kèm câu viết mẫu cho chương phương pháp, một tình huống giả định ngành xã hội học đi trọn, và những lỗi người hướng dẫn hay gạch.

Ba khái niệm phải tách bạch trước khi chọn

Tổng thể là toàn bộ những người hay đơn vị mà bạn muốn nói tới, ví dụ toàn bộ công nhân dưới 30 tuổi đang thuê trọ ở một khu dân cư. Khung mẫu là danh sách thật mà bạn có trong tay để chọn từ đó, ví dụ danh sách đăng ký tạm trú của khu. Mẫu là những người bạn thật sự hỏi được. Ba thứ này hiếm khi trùng nhau, và khoảng cách giữa chúng là nơi phát sinh sai lệch.

Khung mẫu thiếu người (công nhân mới đến chưa đăng ký) thì dù rút ngẫu nhiên hoàn hảo, mẫu vẫn bỏ sót nhóm đó. Vì vậy câu hỏi đầu tiên luôn là "danh sách của mình là gì, ai không có mặt trong đó". Nhiều bản đề cương ghi "chọn ngẫu nhiên" mà không nói chọn từ danh sách nào, và hội đồng sẽ hỏi đúng chỗ đó.

Một phân biệt nữa: chọn mẫu có chủ đích (chọn người vì họ có thông tin phong phú về điều cần hiểu) là cách thường dùng trong nghiên cứu định tính, khác với chọn thuận tiện (gặp ai hỏi nấy). Trong khảo sát định lượng, gọi một mẫu thuận tiện là "có chủ đích" cho nghe chặt chẽ hơn là dùng sai thuật ngữ. Cách gọi tên các kiểu mẫu có thể khác chút ít giữa sách và giữa khoa, nên đối chiếu với giáo trình phương pháp của khoa bạn.

Bảng chọn cách lấy mẫu cho khoá luận

Mỗi dòng ghi điều kiện cần, khi nào hợp và câu bạn có thể viết trong chương phương pháp. Câu mẫu dùng đề tài giả định Thói quen đọc của công nhân trẻ ở một khu nhà trọ.

Cách lấy mẫuCần có gìHợp khi nàoĐược kết luận tới đâuCâu mẫu cho chương phương pháp
Ngẫu nhiên đơn hoặc hệ thốngDanh sách đầy đủ, đánh số đượcTổng thể nhỏ, có danh sáchSuy rộng cho tổng thể trong khung, kèm sai sốTừ danh sách tạm trú của khu, đánh số từng người rồi rút ngẫu nhiên bằng bảng số ngẫu nhiên...
Phân tầngDanh sách có thông tin để chia tầngMuốn chắc có đủ người ở từng nhómSuy rộng cho từng tầng, và cho cả tổng thể nếu tính trọng số đúngChia theo khu trọ, trong mỗi khu chọn ngẫu nhiên...
CụmDanh sách các cụm (dãy trọ, tổ dân phố)Người rải rác, đi lại tốn kémSuy rộng, nhưng sai số lớn hơn mẫu ngẫu nhiên cùng cỡChọn ngẫu nhiên một số dãy trọ, khảo sát mọi người trong dãy...
Chỉ tiêuBiết đại khái cơ cấu tổng thểKhông có danh sách, muốn có đủ các nhóm chínhMô tả nhóm khảo sát; không suy rộng thống kêĐặt chỉ tiêu theo giới và ca làm, gặp người tại khu trọ cho đến khi đủ...
Thuận tiệnNơi gặp được ngườiKhám phá, khoá luận có nguồn lực hẹpChỉ mô tả nhóm đã hỏiPhát phiếu cho công nhân gặp được tại hai quán nước đầu khu vào buổi tối...
Quả cầu tuyếtVài người khởi đầu sẵn lòng giới thiệuNhóm khó tiếp cận, không có danh sáchChỉ mô tả; mẫu nghiêng về mạng quen biếtBắt đầu từ năm công nhân, mỗi người giới thiệu thêm người quen...

Đọc cột "Được kết luận tới đâu" trước khi chọn. Nếu câu hỏi nghiên cứu của bạn là "bao nhiêu phần trăm công nhân trẻ ở khu này đọc sách hằng tuần", chỉ mẫu xác suất mới cho trả lời câu đó một cách có căn cứ. Nếu không có danh sách, có thể phải điều chỉnh câu hỏi thành mô tả thói quen đọc của nhóm khảo sát và các khác biệt đáng chú ý giữa các nhóm.

Tình huống: không có danh sách, đề cương lại ghi "chọn ngẫu nhiên"

Một ví dụ giả định đi trọn.

  • Quân, sinh viên năm tư xã hội học, ghi trong đề cương: "chọn ngẫu nhiên 200 công nhân trẻ tại khu nhà trọ". Người hướng dẫn hỏi: "Ngẫu nhiên từ danh sách nào?" Quân định đứng ở đầu ngõ hỏi ai đi qua.
  • Quân tìm hiểu và biết danh sách tạm trú không đầy đủ, chủ trọ không muốn cung cấp. Như vậy không có khung mẫu để rút ngẫu nhiên. Cách đứng đầu ngõ là mẫu thuận tiện, và sẽ nghiêng về người làm ca ngày vì giờ Quân rảnh là buổi tối.
  • Quân chuyển sang mẫu chỉ tiêu: dựa vào thông tin chung về cơ cấu lao động ở khu (nam nữ, ca ngày ca đêm) mà cán bộ khu phố cho biết, đặt chỉ tiêu cho bốn nhóm. Quân đi vào cả buổi sáng lẫn tối, ghi lại số người từ chối ở mỗi buổi.
  • Quân sửa câu hỏi nghiên cứu từ "tỷ lệ công nhân trẻ đọc sách" thành "thói quen đọc của nhóm công nhân trẻ được khảo sát và khác biệt giữa ca ngày, ca đêm", và viết một đoạn giới hạn trong chương phương pháp.
  • Bước tiếp theo: gửi người hướng dẫn bản sửa câu hỏi và phần chọn mẫu, lập bảng theo dõi chỉ tiêu để trong lúc thu biết nhóm nào còn thiếu.

Sổ theo dõi tiếp cận: ghi gì trong lúc thu để mô tả mẫu cho đúng

Chương phương pháp chỉ mô tả được mẫu trung thực nếu trong lúc thu bạn ghi lại những gì đã xảy ra. Một quyển sổ hay một trang bảng tính, mỗi buổi đi thu một dòng, gồm các cột sau.

  • Ngày, buổi, địa điểm (ghi chung chung như "dãy trọ số 3", không ghi địa chỉ nhà người trả lời vào cùng sổ với phiếu).
  • Số người đã tiếp cận, số người đồng ý, số người từ chối, lý do từ chối nếu họ muốn nói.
  • Với mẫu chỉ tiêu: số người đã có ở từng nhóm sau buổi đó, nhóm nào còn thiếu bao nhiêu.
  • Với mẫu xác suất: người được chọn nào vắng, quay lại mấy lần, có thay không, thay theo quy tắc nào.
  • Những chuyện bất thường: mưa nên ít người, có người nhà ngồi cạnh khi trả lời, bị chủ trọ yêu cầu dừng.

Ví dụ một dòng đã điền với đề tài giả định của Quân: "Tối thứ ba, dãy trọ phía sau chợ, tiếp cận 14 người, 9 đồng ý, 5 từ chối (3 nói mệt sau ca, 2 không nói lý do). Sau buổi: nam ca ngày đã đủ, nữ ca đêm còn thiếu nhiều. Buổi sau đi sáng sớm khi ca đêm vừa tan."

Từ sổ này, bạn viết được những câu mà hội đồng hay hỏi: đã tiếp cận bao nhiêu người, bao nhiêu từ chối, nhóm nào khó gặp, vì sao cơ cấu mẫu cuối cùng như vậy. Không có sổ thì những câu đó chỉ còn là ước đoán.

Những chỗ người hướng dẫn hay gạch

Mẫu thuận tiện mà kết luận cho cả tổng thể. Đây là lỗi rất hay bị gạch. Viết "công nhân trẻ ở khu này ít đọc sách" khi chỉ hỏi người ngồi quán nước buổi tối là kết luận vượt quá dữ liệu. Sửa bằng cách nói đúng phạm vi: "trong nhóm được khảo sát...".

Gọi mẫu tiện lợi là "ngẫu nhiên". "Ngẫu nhiên" trong phương pháp có nghĩa là mỗi người trong khung mẫu đều có một xác suất được chọn biết trước và lớn hơn không, không phải là "gặp ai hỏi nấy". Dùng sai chữ này là hội đồng dễ hỏi tới.

Không nói ai bị bỏ sót. Mọi cách lấy mẫu đều bỏ sót ai đó: người làm ca đêm, người mới đến, người không biết chữ nếu phiếu tự điền. Nói ra nhóm bị bỏ sót và hướng sai lệch có thể có là dấu hiệu bạn hiểu dữ liệu của mình.

Thay người tuỳ tiện. Người được chọn vắng nhà thì thay bằng người khác, nhưng thay theo quy tắc đã định trước (ví dụ phòng kế bên, quay lại tối đa hai lần trước khi thay), ghi lại số lần thay. Thay bằng người dễ hỏi nhất là âm thầm biến mẫu xác suất thành mẫu thuận tiện.

Loại người trả lời vì câu trả lời không hợp ý. Tiêu chí loại phiếu phải đặt trước và áp dụng như nhau cho mọi phiếu, ví dụ không thuộc đối tượng, bỏ trống phần chính. Loại phiếu vì kết quả bất lợi cho giả thuyết là làm sai lệch số liệu, là gian lận.

Cái không cần làm và việc làm trong tuần

Không cần cố gắng bằng mọi giá dùng mẫu xác suất khi thật sự không có khung mẫu; một mẫu phi xác suất được mô tả trung thực tốt hơn một mẫu gọi là ngẫu nhiên mà không phải. Không cần trình bày định nghĩa mọi kiểu mẫu trong chương phương pháp; chỉ cần mô tả cách bạn đã làm, vì sao, và giới hạn.

Cũng đừng quên rằng cách lấy mẫu và cỡ mẫu là hai câu hỏi khác nhau. Mẫu lớn mà lấy lệch thì vẫn lệch, chỉ là lệch với độ tự tin cao hơn. Quyết định cách lấy trước, rồi mới bàn cỡ mẫu.

Việc trong tuần: viết ra tổng thể, khung mẫu bạn có, những ai không có trong khung; chọn cách lấy mẫu theo bảng; viết nháp đoạn chọn mẫu cho chương phương pháp gồm cả câu giới hạn; mang đi hỏi người hướng dẫn. Khoa bạn có thể có yêu cầu riêng về cách lấy mẫu cho từng loại đề tài, xem hướng dẫn trước khi chốt.

Câu hỏi thường gặp

Khoá luận dùng mẫu thuận tiện có bị đánh giá thấp không?

Mẫu thuận tiện được dùng khá phổ biến ở bậc khoá luận khi không có danh sách hay nguồn lực. Điều quan trọng là mô tả trung thực cách chọn và không kết luận vượt quá nhóm đã khảo sát. Mức chấp nhận cụ thể tuỳ yêu cầu của khoa và người hướng dẫn.

Mẫu chỉ tiêu khác mẫu phân tầng ở điểm nào?

Cả hai đều chia tổng thể thành nhóm. Mẫu phân tầng rút ngẫu nhiên trong mỗi nhóm từ một danh sách, nên là mẫu xác suất. Mẫu chỉ tiêu chỉ đặt số lượng cho mỗi nhóm rồi gặp người nào thuộc nhóm đó cũng được, nên là mẫu phi xác suất.

Không có danh sách tổng thể thì còn dùng được mẫu xác suất không?

Đôi khi có thể dựng khung mẫu khác, như danh sách các dãy trọ hay tổ dân phố, rồi chọn cụm ngẫu nhiên và khảo sát trong cụm. Việc này tốn công hơn và cần người hướng dẫn góp ý. Nếu không làm được, dùng mẫu phi xác suất và nói rõ giới hạn.

Chương phương pháp cần viết những gì về chọn mẫu?

Tổng thể là ai, khung mẫu là gì, cách chọn cụ thể từng bước, quy tắc thay thế người vắng, số người từ chối nếu ghi được, và những nhóm có thể bị bỏ sót. Đoạn giới hạn nói rõ kết quả được kết luận tới đâu.

Quả cầu tuyết có dùng được cho khảo sát định lượng không?

Có thể dùng khi nhóm đối tượng khó tiếp cận và không có danh sách. Nhưng mẫu sẽ nghiêng về những người quen nhau, có đặc điểm giống nhau. Kết quả chỉ mô tả nhóm đã hỏi, và bạn nên ghi lại ai giới thiệu ai để nói được về sai lệch này.

Có được đổi cách lấy mẫu sau khi đề cương đã duyệt không?

Có thể, khi thực tế buộc phải đổi, ví dụ không xin được danh sách. Ghi lý do, trao đổi với người hướng dẫn, cập nhật câu hỏi nghiên cứu nếu phạm vi kết luận thay đổi. Thủ tục điều chỉnh đề cương thì theo quy chế của trường bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138