Bão hoà dữ liệu là lúc các cuộc phỏng vấn mới gần như không đem lại ý mới nào liên quan tới câu hỏi nghiên cứu, chỉ lặp lại và làm dày thêm những gì đã có. Bạn không biết được điều đó nếu chỉ dựa vào cảm giác "nghe quen quen"; cách làm được ngay là kẻ một bảng theo dõi, sau mỗi cuộc ghi những ý mới xuất hiện, và nhìn xem mấy cuộc gần nhất còn thêm gì không.
Bước này quyết định khi nào bạn ngừng thu thập và chuyển hẳn sang phân tích, và là câu hội đồng hay hỏi: "Vì sao dừng ở con số này?". Bài dưới viết theo dạng hỏi đáp, có bảng theo dõi điền sẵn với đề tài giả định ngành quản trị kinh doanh, và cách viết đoạn lý do dừng trong chương phương pháp.
Bão hoà nghĩa là gì, và không nghĩa là gì
Khái niệm bão hoà xuất phát từ truyền thống lý thuyết nền, nơi nó gắn với việc các phạm trù phân tích đã được phát triển đầy đủ. Về sau, nhiều người dùng nó rộng hơn để chỉ lúc dữ liệu không còn thêm thông tin mới. Sách phương pháp không thống nhất hoàn toàn về định nghĩa; trong khoá luận, bạn nên nói rõ mình hiểu bão hoà theo nghĩa nào, ví dụ "không còn xuất hiện mã mới liên quan tới các câu hỏi nghiên cứu".
Bão hoà không có nghĩa là bạn đã biết hết mọi điều về hiện tượng. Nó cũng không phải một con số cố định. Nghe nói ở đâu đó "phỏng vấn mười hai người là bão hoà" rồi dừng ở mười hai mà không theo dõi gì là dùng sai khái niệm. Bão hoà phụ thuộc vào độ hẹp của câu hỏi, độ đồng nhất của người tham gia, và độ sâu của từng cuộc phỏng vấn.
Bão hoà cũng không phải lý do để giấu việc dừng vì hết thời gian. Nếu thật sự bạn dừng vì hạn nộp hoặc không tìm được thêm người, cứ nói đúng như vậy trong phần hạn chế. Người hướng dẫn và hội đồng hiểu ràng buộc thật của khoá luận; điều làm họ mất tin là thấy chữ "bão hoà" được dùng như con dấu mà không có căn cứ.
Một phân biệt hữu ích: không còn mã mới chưa chắc đã là hiểu đủ. Có khi ý "khách quen hỏi đặt hàng" đã xuất hiện từ cuộc đầu, nhưng phải tới cuộc thứ sáu bạn mới hiểu vì sao điều đó lại quan trọng với chủ cửa hàng lớn tuổi hơn người trẻ. Vì vậy, ngoài đếm ý mới, hãy tự hỏi: với từng ý chính, mình đã hiểu nó diễn ra thế nào, khác nhau giữa các nhóm ra sao chưa. Nếu chưa, dữ liệu còn mỏng dù không còn ý mới.
Bảng theo dõi ý mới qua từng cuộc: mẫu điền sẵn
Đề tài giả định: "Vì sao chủ cửa hàng tạp hoá nhỏ ở một phường bắt đầu bán hàng qua mạng". Sau mỗi cuộc, đọc bản chép hoặc ghi chép, liệt kê những ý (mã sơ bộ) chưa từng xuất hiện ở các cuộc trước.
| Cuộc | Người tham gia | Ý mới xuất hiện | Số ý mới | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 1 | CH01, bán hơn mười năm | Con cái gợi ý; khách quen hỏi đặt hàng qua tin nhắn; sợ không quản lý nổi đơn | 3 | |
| 2 | CH02, mới mở | Cửa hàng tiện lợi gần đó mở; muốn giữ khách trẻ | 2 | |
| 3 | CH03, bán hơn năm năm | Khách quen hỏi đặt hàng (lặp); học từ cửa hàng khác trong chợ | 1 | |
| 4 | CH04, chủ lớn tuổi | Không biết dùng điện thoại, nhờ cháu (mới) | 1 | Gợi ý cần thêm người lớn tuổi |
| 5 | CH05, chủ lớn tuổi | Nhờ người nhà (lặp); ngại chuyển khoản vì sợ nhầm | 1 | |
| 6 | CH06, bán hơn mười năm | Không có ý mới | 0 | Làm dày thêm ý "khách quen hỏi đặt hàng" |
| 7 | CH07, mới mở | Không có ý mới | 0 | Làm dày thêm ý "giữ khách trẻ" |
Đọc bảng: số ý mới giảm dần, và hai cuộc cuối không có ý mới. Đây là dấu hiệu, chưa phải kết luận. Trước khi dừng, cần kiểm thêm: hai cuộc cuối có thuộc nhóm người khác với các cuộc trước không, hay đều là người giống nhau. Nếu đều cùng một kiểu người, ý không mới có thể vì mẫu đồng nhất, chứ không vì dữ liệu đã đủ.
Cột ghi chú giữ những quyết định về mẫu, như "cần thêm người lớn tuổi" ở cuộc bốn. Đó là chọn mẫu có chủ đích đang được dẫn dắt bởi dữ liệu.
Xét bão hoà theo từng câu hỏi nghiên cứu
Một đề tài thường có hai, ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể, và dữ liệu không bão hoà đều nhau cho cả ba. Ở đề tài giả định trên, câu hỏi "vì sao bắt đầu bán qua mạng" có thể đã lặp lại sau sáu cuộc, trong khi câu hỏi "họ gặp khó khăn gì khi duy trì việc bán" vẫn còn ý mới vì mỗi cửa hàng gặp một kiểu trục trặc riêng.
Vì vậy bảng theo dõi nên có thêm một cột ghi ý mới thuộc câu hỏi nào. Khi một câu hỏi đã lặp lại còn câu khác thì chưa, bạn có hai lựa chọn: phỏng vấn thêm và tập trung vào phần còn thiếu, hoặc giữ nguyên số người nhưng ghi rõ trong phần hạn chế rằng dữ liệu cho câu hỏi đó còn mỏng. Cả hai đều trung thực; điều không nên là viết chung "dữ liệu đã bão hoà" cho cả đề tài.
Cách này cũng giúp ích khi phỏng vấn thêm: bạn không cần hỏi lại toàn bộ khung, mà dành phần lớn thời gian cho khối câu hỏi còn thiếu, chỉ đi nhanh qua những khối đã lặp lại để kiểm.
Hỏi và đáp: những băn khoăn hay gặp
Phải mã hoá xong mới theo dõi được bão hoà sao? Không cần mã hoá hoàn chỉnh. Mã sơ bộ, ý chính ghi sau mỗi cuộc là đủ để theo dõi. Đó là lý do nên chép và đọc ngay sau mỗi cuộc, thay vì phỏng vấn dồn rồi mới đọc.
Đề cương phải ghi số người, vậy bão hoà để làm gì? Đề cương ghi số dự kiến, kèm nguyên tắc: dừng khi dữ liệu không còn đem lại ý mới, nhưng không ít hơn số dự kiến tối thiểu đã thống nhất với người hướng dẫn. Một số khoa có quy định riêng; xem hướng dẫn của trường, khoa bạn.
Hai nhóm người tham gia thì xét bão hoà thế nào? Theo dõi riêng cho từng nhóm. Dữ liệu của nhóm chủ cửa hàng lâu năm có thể đã lặp lại trong khi nhóm mới mở vẫn còn ra ý mới. Dừng chung khi một nhóm còn thiếu là bỏ sót.
Đã bão hoà rồi có nên phỏng vấn thêm một hai cuộc? Nhiều người nghiên cứu làm thêm một hai cuộc để kiểm, gọi là cuộc xác nhận. Nếu các cuộc này vẫn không có ý mới, bạn có thêm căn cứ cho quyết định dừng.
Ít người tham gia thì có bị hội đồng đánh giá thấp? Số người không tự nó là điểm yếu. Điểm yếu là không giải thích được vì sao dừng. Một bảng theo dõi và một đoạn lý do rõ ràng thường thuyết phục hơn một con số lớn không kèm giải thích.
Phỏng vấn dồn một đợt rồi mới đọc thì sao? Khi đó bạn không theo dõi được bão hoà trong lúc thu thập, chỉ đánh giá được sau. Nếu hoàn cảnh buộc phải dồn, ví dụ địa bàn xa chỉ đi được một chuyến, hãy ghi ý chính mỗi tối trong chuyến đi, và nói rõ cách làm này trong chương phương pháp.
Tình huống: Khải dừng ở cuộc thứ năm và bị hỏi lại
Khải, học viên cao học ngành quản trị kinh doanh, làm đề tài giả định ở trên. Sau năm cuộc, Khải thấy "câu trả lời đã giống nhau", viết vào bản thảo chương phương pháp "nghiên cứu dừng ở năm người do đã đạt bão hoà". Người hướng dẫn hỏi: "Giống nhau ở ý nào? Cuộc thứ năm có ý mới không? Năm người có ai lớn tuổi không?"
Khải không trả lời được, vì không theo dõi gì. Khải lập bảng như ở trên bằng cách đọc lại năm bản chép, và nhận ra cuộc bốn và năm vẫn có ý mới, nhất là ở người lớn tuổi. Khải nhờ người quen giới thiệu thêm chủ cửa hàng lớn tuổi, nhưng hai người được giới thiệu đều từ chối vì bận. Trong thời gian còn lại, Khải phỏng vấn thêm hai người, một chủ cửa hàng lâu năm và một chủ mới mở, thấy không còn ý mới.
Đoạn chương phương pháp được viết lại có ba ý: Khải theo dõi ý mới sau mỗi cuộc bằng bảng (đưa vào phụ lục), hai cuộc cuối không xuất hiện ý mới, và giới hạn là nhóm chủ cửa hàng lớn tuổi mới có hai người. Bước tiếp theo của Khải là chuyển hẳn sang mã hoá toàn bộ dữ liệu, giữ bảng theo dõi làm bằng chứng cho quyết định dừng.
Viết lý do dừng vào chương phương pháp
Đoạn mẫu, điều chỉnh theo đề tài của bạn:
- "Số người tham gia không được ấn định trước mà dựa vào nguyên tắc bão hoà dữ liệu, hiểu là thời điểm các cuộc phỏng vấn mới không còn xuất hiện ý mới liên quan tới câu hỏi nghiên cứu."
- "Sau mỗi cuộc phỏng vấn, người nghiên cứu đọc bản chép và ghi các ý mới vào bảng theo dõi (Phụ lục …)."
- "Từ cuộc thứ sáu, không còn ý mới xuất hiện; cuộc thứ bảy được thực hiện để xác nhận."
- "Hạn chế: nhóm chủ cửa hàng lớn tuổi chỉ có hai người tham gia, nên các ý liên quan tới nhóm này cần được hiểu thận trọng."
Không cần trích dẫn một con số bão hoà từ tài liệu nào để biện minh cho số người của mình. Bằng chứng tốt nhất là chính bảng theo dõi của bạn.
Tuần này: nếu đang thu thập, kẻ bảng theo dõi và điền lại cho các cuộc đã làm; nếu chưa bắt đầu, thêm câu nguyên tắc dừng vào đề cương và hỏi người hướng dẫn về số dự kiến tối thiểu mà khoa chấp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Bão hoà dữ liệu cần bao nhiêu cuộc phỏng vấn?
Không có con số cố định. Nó phụ thuộc vào độ hẹp của câu hỏi, độ đồng nhất của người tham gia và độ sâu của mỗi cuộc. Hãy theo dõi ý mới qua từng cuộc để quyết định, thay vì dựa vào một con số nghe được.
Thảo luận nhóm và quan sát có xét bão hoà không?
Có, theo cùng nguyên tắc: buổi thảo luận hay buổi quan sát mới còn đem lại điều mới liên quan câu hỏi nghiên cứu hay không. Với quan sát, cũng cần chắc đã phủ các khung giờ và tình huống khác nhau.
Dừng vì hết thời gian có được ghi là bão hoà không?
Không nên. Nếu dừng vì thời gian hay không tìm thêm được người, hãy nói đúng như vậy và mô tả dữ liệu đã có tới đâu. Viết trung thực trong phần hạn chế đáng tin hơn gán nhãn bão hoà không có căn cứ.
Bảng theo dõi bão hoà có cần đưa vào luận văn không?
Nên đưa vào phụ lục hoặc mô tả tóm tắt trong chương phương pháp. Nó là bằng chứng trực tiếp cho quyết định dừng, và giúp trả lời gọn khi hội đồng hỏi về số người tham gia.
Mẫu quá đồng nhất có làm bão hoà đến sớm giả không?
Có. Nếu mọi người tham gia giống nhau, ý sẽ lặp lại sớm mà không có nghĩa là hiện tượng đã được hiểu đủ. Kiểm tra độ đa dạng của mẫu trước khi kết luận dữ liệu đã bão hoà.
Có cần mã hoá chính thức trước khi đánh giá bão hoà không?
Không bắt buộc. Ghi ý chính hoặc mã sơ bộ sau mỗi cuộc là đủ để theo dõi. Mã hoá chính thức làm sau, và có thể làm rõ thêm hoặc điều chỉnh đánh giá ban đầu.