KhaoCuu.comKhảo Cứu
Phân tích định lượng ở mức nguyên lý

Bảng chéo hai biến trong khoá luận: tính phần trăm theo hàng hay theo cột

Bảng chéo đọc sai chủ yếu vì tính phần trăm sai chiều. Quy tắc tính theo nhóm của biến giải thích, ví dụ người cao tuổi đi khám, ô nhỏ và biến thứ ba.

Vietnamese social work student sits on a low wooden stool beside an elderly woman on the porch of a village house, listening with a blank notebook, eye level, afternoon light

Trong bảng chéo hai biến, hãy tính phần trăm trong từng nhóm của biến giải thích (biến bạn nghĩ đứng trước, như hoàn cảnh sống, giới, nơi ở), rồi so sánh các phần trăm đó với nhau theo chiều ngược lại. Nếu biến giải thích nằm ở hàng, tính phần trăm theo hàng và đọc dọc xuống; nếu nó nằm ở cột, tính theo cột và đọc ngang. Việc làm được ngay: với mỗi bảng chéo trong bản nháp, gạch dưới biến giải thích và kiểm xem phần trăm có đang cộng ra 100 trong từng nhóm của nó hay không.

Bảng chéo là cách mô tả quan hệ giữa hai biến phân loại, thường đứng trong chương kết quả ngay sau phần mô tả mẫu, trước khi bạn báo một phép kiểm nào. Nó dễ lập nhưng rất dễ đọc sai, vì phần mềm thống kê cho bạn ba loại phần trăm cùng lúc và cả ba đều trông hợp lý. Phần dưới chỉ ra loại nào trả lời câu hỏi của bạn.

Tính tay một bảng chéo, hai cách tính phần trăm

Đề tài giả định: "Việc sử dụng dịch vụ tại trạm y tế xã của người cao tuổi theo hoàn cảnh sống" (ngành công tác xã hội). Câu hỏi: người cao tuổi sống một mình có ít đến trạm y tế hơn người sống cùng gia đình không? Số tự đặt, n = 120.

Hoàn cảnh sốngCó đến trạm trong 12 thángKhông đếnTổngPhần trăm theo hàng: có đến
Sống một mình14264014 / 40 = 35,0%
Sống cùng gia đình44368044 / 80 = 55,0%
Tổng586212058 / 120 = 48,3%
Phần trăm theo cột: trong số người có đến14 / 58 = 24,1% sống một mình

Phần trăm theo hàng trả lời đúng câu hỏi: trong người sống một mình, 35% có đến trạm; trong người sống cùng gia đình, 55%. Hai con số so được với nhau vì mỗi con số tính trên chính nhóm của nó. Phần trăm theo cột (24,1% người có đến trạm là người sống một mình) trả lời một câu khác: "Trong số người đến trạm, ai chiếm bao nhiêu?". Con số đó nhỏ phần lớn vì nhóm sống một mình chỉ có 40 trên 120 người; nó trộn cỡ nhóm với hành vi đi khám nên không dùng để so sánh hai nhóm được. Dùng nó để kết luận "người sống một mình ít đến trạm" là đọc sai chiều.

Quy tắc chiều phần trăm, nói bằng một câu hỏi

Trước mỗi bảng chéo, tự hỏi: "Mình muốn so sánh nhóm nào với nhóm nào?". Nhóm bạn muốn so sánh chính là các mức của biến giải thích, và phần trăm phải được tính bên trong mỗi nhóm đó để mọi nhóm có cùng mẫu số một trăm. Trong ví dụ trên, bạn muốn so sánh người sống một mình với người sống cùng gia đình, nên phần trăm tính trong từng hoàn cảnh sống.

Gọi là biến giải thích chứ không gọi là biến nguyên nhân, vì bảng chéo từ một khảo sát cắt ngang không chứng minh hoàn cảnh sống gây ra việc ít đi khám. Có những trường hợp khó xác định biến nào đứng trước, ví dụ quan hệ giữa thói quen đọc sách và kết quả học tập. Khi đó chọn chiều theo câu hỏi nghiên cứu đã viết trong đề cương, và chỉ chọn một chiều cho mỗi bảng.

Phần mềm thống kê thường cho bạn ba loại phần trăm: theo hàng, theo cột và trên tổng. Cái thứ ba hầu như không dùng để so sánh nhóm. Chỉ xuất loại bạn cần; bảng có đủ ba loại phần trăm trong mỗi ô là bảng người đọc phải tự giải mã.

Đặt biến giải thích ở hàng hay ở cột là chuyện quy ước, không có đúng sai. Nhiều người thích đặt ở hàng vì bảng in dọc trang giấy có chỗ cho nhiều nhóm hơn; một số khoa lại quen đặt ở cột. Điều cần là cả luận văn theo một quy ước, để người đọc không phải kiểm lại chiều phần trăm ở mỗi bảng mới.

Khung bảng chéo để đặt vào chương kết quả

Khi đã chọn chiều, bảng trình bày trong luận văn nên gọn hơn bảng xuất từ phần mềm. Khung dưới đặt biến giải thích ở hàng, mỗi ô ghi số lượng và phần trăm trong ngoặc, cột tổng ghi rõ mẫu số. Số vẫn là số tự đặt của đề tài giả định.

Hoàn cảnh sốngCó đến trạm, n (%)Không đến, n (%)Tổng, n (%)
Sống một mình14 (35,0)26 (65,0)40 (100)
Sống cùng gia đình44 (55,0)36 (45,0)80 (100)
Chung58 (48,3)62 (51,7)120 (100)

Tên bảng nên nói rõ chiều phần trăm, ví dụ "Việc đến trạm y tế xã theo hoàn cảnh sống (phần trăm theo hàng)". Đoạn văn sau bảng chỉ cần một đến ba câu: người sống một mình có tỷ lệ đến trạm thấp hơn (35% so với 55%), kèm kết quả của phép kiểm phù hợp nếu đề tài dùng. Phép kiểm cho bảng chéo hai biến phân loại có tên gọi riêng và điều kiện riêng về số lượng mỗi ô; bạn tra trong tài liệu chuyên về kiểm định, ở đây chỉ cần biết bảng chéo là thứ phải đọc đúng trước.

Đọc bảng chéo phần mềm xuất ra: bốn con số trong một ô

Số đếm. Số người rơi vào ô đó. Đây là con số gốc, mọi phần trăm đều tính từ nó. Kiểm tổng các ô bằng n của câu hỏi; chênh nghĩa là có người bỏ trống một trong hai câu.

Phần trăm trong hàng. Ô chia cho tổng của hàng. Dùng khi biến giải thích nằm ở hàng. Phần mềm thường ghi kiểu "phần trăm trong" kèm tên biến hàng; tên cột cụ thể khác nhau theo phần mềm và ngôn ngữ giao diện.

Phần trăm trong cột. Ô chia cho tổng của cột. Dùng khi biến giải thích nằm ở cột. Nếu bạn đặt biến giải thích ở hàng mà lại chép con số này, bạn đang trả lời một câu hỏi khác.

Phần trăm trên tổng. Ô chia cho cả mẫu. Hiếm khi cần cho câu hỏi so sánh. Một cách đỡ nhầm là chỉ bật đúng một loại phần trăm khi xuất bảng, rồi tự kiểm bằng cách cộng: phần trăm trong mỗi nhóm của biến giải thích phải ra 100.

Tình huống: kết luận đúng hướng nhưng bằng con số sai

Nga, sinh viên năm tư ngành công tác xã hội, viết trong bản nháp: "Chỉ 24,1% người đến trạm y tế là người sống một mình, cho thấy người cao tuổi sống một mình ít tiếp cận dịch vụ". Người hướng dẫn gạch con số và ghi: "phần trăm sai chiều, mẫu số là gì?". Nga sửa như sau:

  • Viết lại câu hỏi so sánh bằng lời: người sống một mình so với người sống cùng gia đình, ai có tỷ lệ đến trạm cao hơn?
  • Xác định biến giải thích là hoàn cảnh sống, đặt ở hàng, tính lại phần trăm theo hàng: 35,0% và 55,0%.
  • Viết lại câu kết quả: "Tỷ lệ đến trạm y tế xã trong 12 tháng qua ở người sống một mình là 35,0%, thấp hơn ở người sống cùng gia đình (55,0%)". Không thêm "cho thấy họ ít tiếp cận dịch vụ" ở chương kết quả; diễn giải đó để dành cho bàn luận, kèm các lý do khác có thể giải thích.
  • Kiểm biến thứ ba: người sống một mình trong mẫu có lớn tuổi hơn, đi lại khó hơn không? Lập thêm bảng hoàn cảnh sống theo nhóm tuổi.
  • Ghi chú dưới bảng mẫu số của từng hàng và nguồn số liệu là khảo sát của đề tài.

Kết luận vẫn cùng hướng, nhưng giờ nó đứng trên con số đúng nghĩa. Nếu bản cũ được giữ, chỉ cần mẫu thay đổi cỡ nhóm là con số 24,1% đổi theo, dù hành vi đi khám của từng nhóm không hề đổi.

Ô nhỏ, gộp nhóm và biến thứ ba

Ô quá ít người làm phần trăm dao động mạnh. Nếu một hàng chỉ có năm người, một người đổi câu trả lời làm phần trăm nhảy hai mươi điểm. Gộp các nhóm gần nghĩa, ví dụ gộp "sống với vợ hoặc chồng" và "sống với con" thành "sống cùng gia đình", nhưng gộp theo ý nghĩa, ghi lý do, và không gộp đi gộp lại để tìm bảng "rõ" nhất.

Bảng chéo hai biến có thể giấu một biến thứ ba. Người sống một mình trong mẫu có thể lớn tuổi hơn, và tuổi cao mới là lý do đi lại khó. Cách làm tay đơn giản là bảng chéo phân lớp: lập lại bảng hoàn cảnh sống với việc đến trạm, riêng cho từng nhóm tuổi. Nếu chênh lệch còn nguyên trong mỗi nhóm tuổi, kết quả vững hơn; nếu biến mất, bạn vừa tìm ra điều đáng viết.

Biến có nhiều mức không phải lúc nào cũng nên giữ đủ. Bảng chéo năm mức Likert với bốn nhóm nghề là hai mươi ô, nhiều ô thưa. Cân nhắc gộp thành "đồng ý", "phân vân", "không đồng ý" nếu câu hỏi nghiên cứu cho phép, và báo bảng đầy đủ ở phụ lục nếu trường cho phép phụ lục.

Không cần làm, và việc trong tuần này

Không cần lập bảng chéo cho mọi cặp biến có trong tệp. Bảng chéo nào không gắn với một câu hỏi cụ thể đã viết trong đề cương thì không có chỗ trong chương kết quả, và lập hàng loạt bảng rồi chỉ giữ bảng có chênh lệch lớn là chọn lọc kết quả, khiến người đọc tưởng bạn đã định tìm điều đó từ đầu. Nếu trong lúc làm bạn thấy một quan hệ thú vị ngoài kế hoạch, cứ báo, nhưng ghi rõ đó là phát hiện thăm dò.

Việc trong tuần: ngày một, liệt kê các câu hỏi cụ thể cần bảng chéo, mỗi câu ghi rõ biến giải thích và biến kết quả. Ngày hai, xuất bảng, tính hoặc kiểm phần trăm theo đúng chiều, gộp nhóm thưa nếu cần với lý do ghi sẵn. Ngày ba, lập bảng phân lớp cho biến thứ ba quan trọng nhất mà bạn nghi có thể giải thích quan hệ. Ngày bốn, viết một đến ba câu kết quả cho mỗi bảng, chưa diễn giải. Hỏi người hướng dẫn về phép kiểm đi kèm và cách khoa bạn quen trình bày bảng chéo nếu có mẫu riêng.

Câu hỏi thường gặp

Bảng chéo nên tính phần trăm theo hàng hay theo cột?

Tính phần trăm trong từng nhóm của biến giải thích, tức biến bạn muốn dùng để so sánh các nhóm. Nếu biến đó nằm ở hàng, tính theo hàng; nếu nằm ở cột, tính theo cột. Kiểm nhanh bằng cách xem phần trăm có cộng ra 100 trong mỗi nhóm của biến giải thích hay không.

Phần trăm trên tổng số trong bảng chéo dùng để làm gì?

Phần trăm trên tổng cho biết mỗi ô chiếm bao nhiêu phần của cả mẫu. Nó hữu ích khi mô tả cơ cấu mẫu, nhưng gần như không dùng được để so sánh các nhóm vì các nhóm có cỡ khác nhau. Trong chương kết quả, thường chỉ cần phần trăm theo chiều của biến giải thích.

Bảng chéo cho thấy khác biệt thì đã kết luận được nguyên nhân chưa?

Chưa. Bảng chéo từ khảo sát cắt ngang chỉ cho thấy hai biến đi cùng nhau. Có thể có biến thứ ba giải thích cả hai, hoặc chiều tác động ngược lại. Hãy viết kết quả bằng từ mô tả như cao hơn, thấp hơn, và để phần diễn giải nguyên nhân cho chương bàn luận kèm các lý do khác có thể có.

Một ô trong bảng chéo chỉ có hai ba người thì xử lý thế nào?

Cân nhắc gộp các nhóm gần nghĩa nhau để mỗi ô có đủ người, theo lý do có ý nghĩa chứ không theo kết quả. Nếu không gộp được, báo số lượng rõ ràng và tránh diễn giải phần trăm của ô đó. Một số phép kiểm cũng có điều kiện về số lượng mỗi ô, hãy tra tài liệu chuyên về kiểm định.

Bảng chéo phân lớp là gì và khi nào cần?

Đó là lập lại cùng một bảng chéo hai biến riêng cho từng nhóm của một biến thứ ba, ví dụ riêng cho từng nhóm tuổi. Cần khi bạn nghi biến thứ ba có thể giải thích quan hệ giữa hai biến chính. Nếu quan hệ còn nguyên trong mỗi nhóm, kết quả vững hơn; nếu thay đổi, đó là phát hiện đáng viết.

Có nên đưa toàn bộ bảng chéo phần mềm xuất ra vào luận văn không?

Không nên dán nguyên. Bảng xuất thường có ba loại phần trăm trong mỗi ô và nhiều dòng phụ khiến người đọc rối. Hãy dựng lại bảng gọn chỉ với số lượng và phần trăm theo đúng chiều, ghi mẫu số và tên bảng nói rõ chiều phần trăm, theo mẫu trình bày của trường bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138