Thao tác hoá là việc biến một khái niệm trừu tượng trong tên đề tài thành những thứ ghi lại được bằng con số hoặc phân loại rõ ràng. Làm theo bốn tầng: định nghĩa làm việc của khái niệm → các chiều (khía cạnh) của nó → các chỉ báo nhìn thấy được cho mỗi chiều → biến kèm đơn vị hoặc cách ghi. Tối nay, lấy khái niệm chính của đề tài, điền vào bảng bên dưới; chỗ nào không điền được là chỗ phải quay lại tổng quan tài liệu.
Bước này nằm giữa khung lý thuyết và bảng hỏi. Khung lý thuyết nói khái niệm gồm những gì; thao tác hoá nói đo từng phần ra sao; bảng hỏi hoặc phiếu ghi chép là bước tiếp theo, chuyển mỗi biến thành câu hỏi hay ô ghi cụ thể. Bỏ qua bước giữa này, bảng hỏi thường thành một danh sách câu nghĩ ra được, không ai chứng minh được nó đo đúng khái niệm.
Bốn tầng, mỗi tầng trả lời một câu hỏi
Định nghĩa làm việc trả lời "trong đề tài này, khái niệm được hiểu là gì". Nó không cần là định nghĩa hay nhất, chỉ cần rõ và có nguồn. Một khái niệm có nhiều định nghĩa trong tài liệu thì bạn chọn một, nói vì sao chọn.
Chiều trả lời "khái niệm này gồm những mặt nào". Chiều thường lấy từ khung lý thuyết hoặc từ cách các nghiên cứu trước chia khái niệm. Một khái niệm có thể chỉ có một chiều nếu nó đơn giản, như "số giờ tự học".
Chỉ báo trả lời "nhìn vào đâu thì biết chiều này cao hay thấp, có hay không". Chỉ báo phải quan sát hoặc hỏi được: số lần, thời lượng, một hành vi, một câu tự đánh giá.
Biến trả lời "ghi lại chỉ báo bằng gì": đơn vị phút, số lần, các lựa chọn cố định, thang điểm. Đến tầng này bạn biết luôn biến thuộc loại nào, và loại biến quyết định cách phân tích sau này.
Tên các tầng có thể khác theo sách và theo khoa: có nơi gọi "khía cạnh" thay cho "chiều", "chỉ số" thay cho "chỉ báo". Thứ tự bốn tầng thì giống nhau.
Bảng mẫu với một đề tài kỹ thuật giả định
Đề tài giả định: "Tình trạng dừng máy ngoài kế hoạch ở một dây chuyền đóng gói". Định nghĩa làm việc: dừng máy ngoài kế hoạch là mọi lần dây chuyền ngừng chạy quá một khoảng ngắn tự đặt (ví dụ hai phút) mà không nằm trong lịch bảo dưỡng hay đổi ca.
| Khái niệm | Chiều | Chỉ báo | Biến và cách ghi | Nguồn dữ liệu |
|---|---|---|---|---|
| Dừng máy ngoài kế hoạch | Tần suất | Số lần dừng trong một ca | Số lần mỗi ca (số đếm) | Sổ ghi ca, quan sát bổ sung |
| Thời lượng | Thời gian từ lúc dừng tới lúc chạy lại | Phút mỗi lần (số đo liên tục) | Sổ ghi ca, bấm giờ khi quan sát | |
| Nguyên nhân ghi nhận | Lý do tổ trưởng ghi vào sổ | Nhóm nguyên nhân: kẹt vật liệu, lỗi cảm biến, thiếu người, khác (phân loại) | Sổ ghi ca, đối chiếu phỏng vấn ngắn | |
| Bối cảnh | Ca làm việc, loại sản phẩm đang chạy | Ca sáng, chiều, đêm (phân loại); mã sản phẩm (phân loại) | Sổ ghi ca | |
| [Khái niệm của bạn] | [chiều] | [chỉ báo] | [biến, đơn vị] | [nguồn] |
Để ý cột nguồn dữ liệu: nếu một chỉ báo không có nguồn nào ghi lại được trong thời gian làm đề tài, nó đẹp trên giấy nhưng vô dụng. Đổi chỉ báo, hoặc thêm cách thu dữ liệu, ngay từ đề cương.
Bốn câu kiểm mỗi chỉ báo trước khi giữ lại
Nó có đo đúng chiều mình định đo không? Đây là câu hỏi về độ giá trị. "Số lần tổ trưởng gọi kỹ thuật" có thể phản ánh dừng máy, nhưng cũng phản ánh thói quen của từng tổ trưởng. Nếu chỉ báo bị nhiễu bởi thứ khác, ghi rõ hoặc đổi.
Đo lại trong cùng điều kiện có ra gần như nhau không? Đây là câu hỏi về độ tin cậy, khác với độ giá trị. Hai người cùng bấm giờ một lần dừng máy phải ra số gần nhau. Nếu cách ghi phụ thuộc người ghi quá nhiều, viết hướng dẫn ghi thống nhất. Một thước đo có thể ổn định mà vẫn đo sai thứ, nên phải kiểm cả hai câu.
Có lấy được trong điều kiện thật không? Sổ ghi ca có ghi thời lượng không, hay chỉ ghi "có dừng"? Đơn vị có cho bạn đứng quan sát ca đêm không? Kiểm trước khi đưa vào đề cương.
Mỗi chỉ báo chỉ đo một thứ chứ? "Thời gian dừng và sửa chữa" gộp hai giai đoạn khác nhau. Khi gộp, bạn không biết phần nào dài. Tách ra nếu câu hỏi nghiên cứu cần biết.
Tình huống: anh Phong và bảng hỏi "nghĩ ra" bị trả về
Anh Phong, kỹ sư ở một nhà máy, học cao học, muốn làm đề tài về dừng máy ngay tại dây chuyền mình phụ trách. Bản đầu anh soạn thẳng một phiếu hỏi công nhân hai mươi câu kiểu "Anh chị thấy máy hay dừng không?". Người hướng dẫn hỏi: "Câu nào đo tần suất, câu nào đo thời lượng? Sổ ca đã có số rồi sao còn hỏi cảm nhận?" Anh làm lại theo thứ tự:
- Viết định nghĩa làm việc của "dừng máy ngoài kế hoạch", có ngưỡng thời gian rõ ràng và loại trừ dừng theo lịch.
- Lấy bốn chiều từ tài liệu kỹ thuật bảo trì đã đọc: tần suất, thời lượng, nguyên nhân, bối cảnh.
- Với mỗi chiều, hỏi "đã có nơi nào ghi lại chưa". Ba chiều có trong sổ ca; chiều nguyên nhân thì sổ ghi lộn xộn.
- Giữ sổ ca làm nguồn chính, chỉ dùng phiếu hỏi ngắn cho phần nguyên nhân và cách công nhân xử lý, vì đó là thứ sổ không ghi được.
- Thêm hai tuần quan sát bấm giờ ở một số ca để đối chiếu độ chính xác của sổ.
- Báo người hướng dẫn và bàn về việc làm đề tài ở chính dây chuyền mình phụ trách: xin phép đơn vị, và cách tránh để công nhân trả lời vì nể cấp trên.
Phiếu hỏi từ hai mươi câu còn tám, nhưng mỗi câu có chỗ đứng trong bảng. Bước tiếp theo của anh Phong là soạn hướng dẫn ghi chép thống nhất cho phần quan sát.
Khái niệm về con người: chiều lấy từ đâu
Đề tài kỹ thuật dễ thao tác hoá vì nhiều thứ đếm được. Khái niệm về con người như "hài lòng", "kiệt sức", "động lực" khó hơn: không ai nhìn thấy trực tiếp, chỉ báo thường là câu tự đánh giá. Lúc này chiều gần như luôn lấy từ khung lý thuyết hoặc từ một thang đo đã được người khác xây dựng và kiểm.
Nếu dùng thang đo có sẵn, các chiều đi theo thang đo đó, bạn không tự thêm bớt tuỳ ý mà không giải thích. Việc mượn, dịch, điều chỉnh thang đo, xin phép tác giả khi cần, là một bước riêng của khâu làm bảng hỏi. Ở bước thao tác hoá, bạn chỉ cần ghi rõ chiều nào lấy từ đâu.
Nếu không có thang đo phù hợp và phải tự xây chỉ báo, nên cho mỗi chiều vài chỉ báo thay vì một, và dự trù khảo sát thử để xem các chỉ báo có đi cùng nhau như kỳ vọng không. Tự xây công cụ đo là việc nặng; với khoá luận cử nhân, nên bàn kỹ với người hướng dẫn trước khi chọn hướng này.
Cách ghi biến hôm nay quyết định cách phân tích sau này
Cùng một chỉ báo có thể ghi thành biến theo nhiều cách. Thời lượng dừng máy ghi bằng phút là biến số đo; ghi thành "dưới năm phút, năm đến mười lăm phút, trên mười lăm phút" là biến thứ bậc. Ghi bằng phút thì sau này muốn gom nhóm lúc nào cũng được; ghi bằng nhóm thì không bao giờ lấy lại được số phút.
Nguyên tắc làm việc: thu ở mức chi tiết nhất mà người trả lời hoặc nguồn dữ liệu cho phép, gom nhóm ở bước phân tích nếu cần. Ngoại lệ là những thông tin nhạy cảm như thu nhập, nơi hỏi theo khoảng giúp người trả lời dễ chịu hơn và tỷ lệ trả lời cao hơn.
Ghi ngay loại biến trong ngoặc ở cột biến, như bảng mẫu phía trên. Khi đến chương phân tích, bạn nhìn bảng là biết biến nào dùng được cho hướng so sánh, hướng liên hệ, biến nào chỉ để mô tả. Phần chọn phép phân tích cụ thể thuộc chương phương pháp và các tài liệu chuyên về phân tích.
Bản nháp bị gạch ở bảng thao tác hoá và bản sửa
Ba dòng dưới đây lấy từ những lỗi người hướng dẫn hay gạch, dùng một đề tài y tế công cộng giả định: "Thực hành rửa tay của người bán hàng ở một chợ dân sinh".
| Dòng nháp | Lời phê | Bản sửa |
|---|---|---|
| Khái niệm: thực hành rửa tay. Chỉ báo: người bán có ý thức rửa tay. | "Ý thức" là một khái niệm khác, không nhìn thấy được. Đang đo thái độ chứ không đo thực hành. | Chỉ báo: số lần rửa tay quan sát được tại các thời điểm cần rửa trong một buổi bán; biến là tỷ lệ lần rửa trên số thời điểm cần rửa. |
| Chiều: điều kiện rửa tay. Chỉ báo: chợ có đủ điều kiện. | Chỉ báo lặp lại tên chiều, không nói nhìn vào đâu. | Chỉ báo: có vòi nước trong khoảng đi bộ ngắn tự đặt từ sạp; có xà phòng tại sạp. Biến: có/không cho từng mục. |
| Chỉ báo: người bán tự đánh giá mình rửa tay thường xuyên. | Câu tự đánh giá về hành vi dễ bị nói cao hơn thực tế. Nếu chỉ dùng câu này thì độ giá trị yếu. | Giữ câu tự đánh giá như một biến riêng, gọi đúng tên là thực hành tự báo cáo, và đo thực hành bằng quan sát có bảng kiểm. Đối chiếu hai biến ở chương kết quả. |
Cả ba lỗi có chung một gốc: chỉ báo được viết bằng chữ trừu tượng thay vì một hành vi, một vật, một con số nhìn thấy được. Mẹo kiểm: đưa chỉ báo cho một người bạn và hỏi "cậu ra chợ đứng một buổi thì ghi được cái này không?". Bạn ấy lúng túng thì chỉ báo còn trừu tượng.
Những thứ không cần làm, và việc trong tuần
Không cần:
- Thao tác hoá mọi khái niệm xuất hiện trong luận văn. Chỉ những khái niệm cần đo hoặc phân loại để trả lời câu hỏi mới phải đi qua bốn tầng.
- Tìm định nghĩa "chuẩn nhất". Chọn một định nghĩa có nguồn, hợp với bối cảnh, nói rõ lý do là đủ.
- Đưa các chỉ báo "cho đầy đủ" mà không câu hỏi nào dùng tới. Mỗi chỉ báo thêm vào là thêm một câu trong phiếu và thêm thời gian của người trả lời.
- Viết bảng thao tác hoá như một phần trang trọng của chương một nếu mẫu đề cương không yêu cầu. Nhiều khoa để bảng này ở chương phương pháp hoặc phụ lục; xem mẫu của trường bạn.
Trong tuần này: điền bảng bốn tầng cho khái niệm chính, chạy bốn câu kiểm cho từng chỉ báo, đánh dấu chỉ báo nào chưa có nguồn dữ liệu. Mang bảng đó đi gặp người hướng dẫn trước khi soạn bảng hỏi; sửa bảng một trang rẻ hơn nhiều so với sửa một phiếu đã in.
Câu hỏi thường gặp
Thao tác hoá có cần cho đề tài định tính không?
Đề tài định tính không đo khái niệm bằng biến, nên không cần bảng bốn tầng đầy đủ. Tuy vậy vẫn cần định nghĩa làm việc và các khía cạnh định hỏi, vì chúng trở thành các phần của khung hướng dẫn phỏng vấn. Khác ở chỗ khía cạnh có thể được bổ sung khi dữ liệu cho thấy điều chưa dự kiến.
Chỉ báo và biến khác nhau thế nào?
Chỉ báo là dấu hiệu nhìn thấy được cho biết một chiều của khái niệm ở mức nào, ví dụ thời gian từ lúc máy dừng tới lúc chạy lại. Biến là cách bạn ghi dấu hiệu đó thành dữ liệu, ví dụ số phút mỗi lần. Một chỉ báo có thể ghi thành biến theo nhiều cách, và cách ghi quyết định phân tích về sau.
Một chiều nên có bao nhiêu chỉ báo?
Khái niệm đếm được trực tiếp có thể chỉ cần một chỉ báo cho mỗi chiều. Khái niệm về thái độ, cảm nhận thường cần vài chỉ báo cho mỗi chiều để một câu hỏi lệch không làm sai cả chiều. Không có con số cố định; theo thang đo bạn dùng hoặc theo góp ý của người hướng dẫn.
Dùng số liệu có sẵn của đơn vị thì còn phải thao tác hoá không?
Vẫn cần, và còn quan trọng hơn. Số liệu có sẵn được ghi cho mục đích của đơn vị, không phải cho câu hỏi của bạn. Bảng bốn tầng giúp bạn thấy số liệu đó khớp chiều nào, thiếu chiều nào, và cách đơn vị định nghĩa có giống định nghĩa làm việc của bạn không.
Bảng thao tác hoá nên đặt ở chương nào?
Mỗi khoa một kiểu: có nơi đặt ở chương phương pháp, có nơi ở cuối chương cơ sở lý thuyết, có nơi để phụ lục. Bạn xem mẫu của khoa hoặc vài luận văn đã bảo vệ trong thư viện trường. Dù đặt ở đâu, nội dung bảng phải khớp với bảng hỏi và chương kết quả.