KhaoCuu.comKhảo Cứu
Phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, quan sát

Phỏng vấn đồng nghiệp và người quen cho luận văn: thiên lệch và cách giữ khoảng cách

Phỏng vấn đồng nghiệp, người quen cho luận văn: những thiên lệch hay gặp, cách đặt khung buổi phỏng vấn, hỏi điều tưởng hiển nhiên và viết vị trí của mình trung thực.

In a community health station waiting area, a young female interviewer and an older male colleague talk side by side on plastic chairs at equal height, soft daylight

Phỏng vấn đồng nghiệp và người quen làm được, và nhiều luận văn tốt dựa vào chính lợi thế người trong cuộc. Cái giá là ba loại thiên lệch: người được phỏng vấn nói điều họ đoán bạn muốn nghe, cả hai bỏ qua những điều "ai cũng biết", và quan hệ ngoài buổi phỏng vấn khiến người ta ngại nói thật. Việc làm ngay: viết một đoạn ngắn về quan hệ của bạn với từng người định phỏng vấn, và soạn sẵn câu mở đầu đặt lại vai "hôm nay mình là người đi học, anh chị là người hiểu chuyện".

Học viên cao học thường chọn đề tài ngay nơi mình làm việc vì dễ tiếp cận và có ý nghĩa thực tế. Phần này liên quan tới chương phương pháp, ở mục người tham gia và mục vị trí người nghiên cứu, và là chỗ hội đồng hay hỏi về tính khách quan. Bài dưới tập trung vào kỹ thuật phỏng vấn; các vấn đề đạo đức như xin phép đơn vị, xung đột lợi ích, người tham gia là cấp dưới của mình được bàn kỹ ở các bài về đạo đức nghiên cứu.

Ba loại thiên lệch và dấu hiệu nhận ra

Đề tài giả định: "Cách nhân viên công tác xã hội ở một trung tâm hỗ trợ xử lý ca khó với gia đình có người khuyết tật". Người nghiên cứu là nhân viên của chính trung tâm.

Thiên lệchBiểu hiện trong buổi phỏng vấnDấu hiệu trong bản chépCách giảm
Nói điều đoán bạn muốn ngheNgười tham gia nhắc lại quan điểm bạn từng nói trong cuộc họpCâu trả lời giống hệt ngôn ngữ của bạn hoặc của văn bản chính thứcKhông nêu quan điểm trước; hỏi về chuyện cụ thể đã xảy ra
Bỏ qua điều hiển nhiênCâu "chị biết rồi đó", "như mình hay làm đó"Nhiều chỗ ngắt lửng, không có chi tiếtHỏi lại như người ngoài: "Chị kể như em chưa từng làm ở đây"
Ngại vì quan hệ ngoài buổi phỏng vấnNé chuyện liên quan cấp trên, đồng nghiệp chungNé cả chủ đề, chuyển sang chuyện khácCam kết bảo mật rõ ràng; cho quyền bỏ qua câu hỏi; cân nhắc không phỏng vấn người có quan hệ quyền lực trực tiếp

Câu "chị biết rồi đó" là dấu hiệu dễ thấy nhất và bị bỏ qua nhiều nhất. Khi chép băng, mỗi lần gặp câu này, đánh dấu và tự hỏi mình có biết thật không, hay chỉ tưởng biết. Phần lớn trường hợp, chi tiết bị bỏ qua chính là dữ liệu quan trọng.

Câu mở đầu đặt lại vai

Với người lạ, buổi phỏng vấn tự nhiên đã có khoảng cách. Với đồng nghiệp, bạn phải tạo ra khoảng cách đó bằng lời. Câu mở đầu nên nói rõ ba điều: hôm nay bạn đến với vai người nghiên cứu, không phải đồng nghiệp hay cấp trên; bạn muốn nghe cách họ nhìn và làm, kể cả khi khác cách bạn làm; điều họ nói không được kể lại với ai trong cơ quan và không ảnh hưởng tới công việc.

Câu mẫu: "Hôm nay em hỏi chị với vai người làm luận văn. Có những chuyện em tưởng mình biết nhưng muốn nghe chị kể theo cách của chị, kể cả chỗ chị làm khác em hay khác quy trình. Những gì chị nói em chỉ dùng cho luận văn, thay tên bằng mã, không kể lại với ai trong trung tâm. Câu nào chị không muốn trả lời thì mình bỏ qua."

Chọn địa điểm cũng giúp đặt lại vai. Phỏng vấn ở phòng làm việc chung, giờ hành chính, dễ biến buổi trò chuyện thành một cuộc họp. Một quán nước yên tĩnh, hoặc một phòng trống ngoài giờ, theo lựa chọn của người tham gia, thường cho cuộc trò chuyện cởi mở hơn.

Trang phục và cách xưng hô cũng là tín hiệu. Nếu thường ngày bạn là trưởng nhóm, mặc đồng phục công việc và ngồi ở bàn của mình khi phỏng vấn sẽ nhắc người tham gia rằng họ đang nói với cấp trên. Đổi những chi tiết nhỏ đó giúp vai người nghiên cứu rõ hơn.

Tình huống: chị Lan và những câu trả lời quá đúng

Chị Lan, nhân viên công tác xã hội, học viên cao học, làm đề tài giả định ở trên tại chính trung tâm của mình. Ba cuộc phỏng vấn đầu, đồng nghiệp đều trả lời gần như đúng quy trình hướng dẫn của trung tâm, trong khi chị biết ngoài thực tế mọi người xử lý ca khó linh hoạt hơn nhiều.

Chị Lan nghe lại băng và thấy ba điều. Chị mở đầu bằng câu "Theo quy trình thì mình xử lý ca khó thế nào?", tức là đã mời người ta nói về quy trình. Chị thường gật và nói "đúng rồi" khi họ nhắc đúng quy định. Và chị phỏng vấn ngay ở phòng làm việc, nơi trưởng nhóm có thể đi ngang.

Từ cuộc thứ tư, chị đổi câu mở thành "Chị kể giúp em một ca khó gần đây, từ lúc nhận ca tới giờ". Chị bỏ thói quen xác nhận "đúng rồi", thay bằng "rồi sau đó chị làm gì". Chị hẹn phỏng vấn ngoài giờ, ở nơi người tham gia chọn. Các cuộc sau xuất hiện nhiều cách xử lý không có trong quy trình, kèm lý do. Chị ghi lại sự thay đổi này trong nhật ký phương pháp, và khi phân tích, đọc ba cuộc đầu với ý thức rằng chúng nghiêng về câu trả lời chính thức.

Bước tiếp theo của chị Lan là viết đoạn vị trí người nghiên cứu cho chương phương pháp, nói rõ chị là đồng nghiệp của người tham gia, điều đó giúp gì và cản trở gì, và những gì chị đã làm để giảm ảnh hưởng.

Hỏi điều tưởng hiển nhiên

Hỏi như người mới đến. "Ở đây, một ca được gọi là khó khi nào?" Người trong cuộc thường không bao giờ hỏi câu này vì nghĩ ai cũng biết. Nhưng định nghĩa của từng người có thể khác nhau, và khác biệt đó là dữ liệu.

Hỏi về thuật ngữ nội bộ. Khi người tham gia dùng từ lóng nghề, tên viết tắt, hỏi họ giải thích. Không chỉ để người đọc luận văn hiểu, mà vì cách họ giải thích cho thấy họ hiểu khái niệm đó thế nào.

Hỏi về điều bạn nghĩ mình đã biết câu trả lời. Đây là câu khó hỏi nhất với người trong cuộc. Viết sẵn trong khung hướng dẫn một danh sách "những điều mình tưởng biết", và cố ý hỏi chúng.

Không sửa hay bổ sung lời người tham gia. Khi đồng nghiệp kể thiếu một bước mà bạn biết, đừng nhắc "còn bước gọi điện cho gia đình nữa chị". Hỏi "rồi sau đó?" và để họ tự kể; nếu họ không nhắc, việc họ không nhắc cũng là thông tin.

Phỏng vấn người quen ngoài cơ quan

Bạn bè, họ hàng, hàng xóm cũng đặt ra thiên lệch tương tự, cộng thêm vài điều riêng:

  • Người quen nhận lời vì nể, khó từ chối. Hãy cho họ lối ra rõ ràng, và không hỏi lại nhiều lần nếu họ ngập ngừng.
  • Người quen có thể kể cả chuyện riêng ngoài đề tài vì tin bạn. Thống nhất từ đầu phần nào được dùng làm dữ liệu, và tôn trọng khi họ nói "đoạn này đừng ghi".
  • Chuyện họ kể có thể khiến người khác trong cùng nhóm quen nhận ra. Khi viết, kiểm kỹ tổ hợp chi tiết dễ nhận diện, không chỉ thay tên.
  • Nếu phần lớn người tham gia là người quen, nói rõ trong phần hạn chế, và cân nhắc tìm thêm người qua kênh khác để mẫu không dồn vào một vòng quan hệ.

Không cần tránh hẳn đồng nghiệp hay người quen. Điều cần là thấy được ảnh hưởng của quan hệ, làm những gì giảm được, và viết trung thực về phần không giảm được.

Sau buổi phỏng vấn: giữ ranh giới khi gặp lại hằng ngày

Với người lạ, buổi phỏng vấn kết thúc là xong. Với đồng nghiệp, sáng hôm sau bạn lại gặp họ ở cơ quan. Điều họ kể trong buổi phỏng vấn không được trở thành chuyện để nhắc lại trong giờ làm, kể cả bằng những câu bông đùa vô hại như "hôm trước chị kể vụ đó hay ghê". Một câu như vậy đủ làm người tham gia lo lắng, và làm những người khác ngại nhận lời phỏng vấn.

Ngược lại, những gì bạn biết được trong công việc hằng ngày mà không nằm trong buổi phỏng vấn thì không tự động thành dữ liệu. Nếu muốn dùng một sự việc bạn chứng kiến ở cơ quan, nó phải nằm trong phạm vi người tham gia đã đồng ý, hoặc được ghi chép như quan sát đã xin phép. Bàn điểm này với người hướng dẫn, vì đây là chỗ nghiên cứu nơi làm việc dễ trượt nhất.

Nếu định gửi lại kết quả cho đồng nghiệp đọc trước khi nộp, cân nhắc kỹ: họ có thể nhận ra nhau qua chi tiết, và có thể không thoải mái khi thấy cách bạn diễn giải lời mình. Nói trước điều này lúc xin đồng ý, và nếu gửi, gửi phần tổng hợp chứ không gửi bản chép của người khác.

Viết vị trí người nghiên cứu và việc làm tuần này

Đoạn vị trí người nghiên cứu, có nơi gọi là đoạn tự phản tỉnh, nói ngắn gọn bạn là ai trong quan hệ với người tham gia và bối cảnh, điều đó có thể ảnh hưởng tới dữ liệu và phân tích thế nào, và bạn đã làm gì để nhận ra và giảm ảnh hưởng. Không cần viết dài hay tự trách. Một đến hai đoạn rõ ràng, có chi tiết như "người nghiên cứu là đồng nghiệp cùng phòng với ba trong tám người tham gia", thường đủ và đáng tin hơn những câu chung chung về khách quan.

Tuần này: viết vài dòng về quan hệ của bạn với từng người định phỏng vấn; đánh dấu người có quan hệ quyền lực trực tiếp với bạn và bàn với người hướng dẫn có nên phỏng vấn họ không; soạn câu mở đầu đặt lại vai; liệt kê những điều mình tưởng biết để cố ý hỏi. Việc xin phép đơn vị, cách xử lý khi người tham gia là cấp dưới, hãy xem hướng dẫn đạo đức của trường, khoa bạn trước khi bắt đầu.

Câu hỏi thường gặp

Phỏng vấn đồng nghiệp có làm luận văn mất tính khách quan không?

Nghiên cứu định tính không đặt mục tiêu khách quan tuyệt đối mà đặt mục tiêu minh bạch. Phỏng vấn đồng nghiệp được chấp nhận nếu bạn nhận ra thiên lệch, có biện pháp giảm và viết rõ vị trí của mình trong chương phương pháp.

Có nên phỏng vấn cấp dưới của mình không?

Nên hết sức cân nhắc, vì cấp dưới khó từ chối và khó nói thật. Nhiều trường hợp nên tránh hoặc nhờ người khác phỏng vấn. Hãy bàn với người hướng dẫn và theo hướng dẫn đạo đức của trường.

Đồng nghiệp hay nói "chị biết rồi đó" thì xử lý thế nào?

Mỉm cười và hỏi lại như người ngoài: "Chị kể giúp em như em chưa làm ở đây bao giờ". Câu nói đó thường che đúng chi tiết mà bạn cần cho phân tích.

Có nên chia sẻ quan điểm của mình trong buổi phỏng vấn đồng nghiệp?

Không nên trong buổi phỏng vấn, vì đồng nghiệp dễ nói theo bạn. Nếu họ hỏi, hẹn sẽ trao đổi sau khi kết thúc phần phỏng vấn, khi máy ghi âm đã tắt và dữ liệu đã thu xong.

Viết đoạn vị trí người nghiên cứu dài bao nhiêu là vừa?

Không có độ dài chuẩn chung; thường một đến hai đoạn là đủ nếu cụ thể. Nói rõ quan hệ của bạn với người tham gia, ảnh hưởng có thể có và bạn đã làm gì. Xem thêm mẫu trình bày của khoa nếu có.

Người tham gia lo lắng cấp trên biết họ nói gì thì làm sao?

Giải thích cụ thể cách bạn bảo mật: mã hoá tên, không kể lại, che chi tiết nhận diện khi viết, ai được đọc bản chép. Chỉ hứa điều bạn làm được, và cho họ quyền bỏ qua câu hỏi hay rút lui.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138