Mục tiêu cụ thể là lời cam kết mà người đọc kiểm được khi gấp luận văn lại: bạn đã mô tả, so sánh, xác định hay phân tích được điều gì, ở ai, trong phạm vi nào. Vì thế mỗi mục tiêu phải mở đầu bằng một động từ cho ra một kết quả nhìn thấy được, không phải động từ chỉ trạng thái cố gắng như "tìm hiểu", "nghiên cứu", "góp phần nâng cao". Tối nay, lấy từng mục tiêu đang có, thay động từ đầu câu theo bảng bên dưới và thêm đủ ba thứ: nội dung, đối tượng, phạm vi.
Bước này đi ngay sau câu hỏi nghiên cứu: mỗi câu hỏi cụ thể sinh ra một mục tiêu cụ thể tương ứng. Một số khoa yêu cầu cả hai mục, một số chỉ yêu cầu mục tiêu; cách viết dưới đây dùng được cho cả hai trường hợp, phần trình bày thì theo mẫu đề cương của trường bạn.
Mục tiêu chung và mục tiêu cụ thể khác nhau ở tầm nhìn
Mục tiêu chung nói đề tài hướng tới điều gì ở tầm cả quyển, thường gói trong một câu. Nó có thể chứa ý ứng dụng, ví dụ "làm cơ sở cho việc sắp xếp ca đêm hợp lý hơn", vì đó là lý do đề tài tồn tại. Mục tiêu cụ thể thì khác: chỉ ghi những gì chính dữ liệu của bạn làm ra được.
Lỗi thường gặp là đẩy ý ứng dụng xuống mục tiêu cụ thể, ví dụ "Nâng cao chất lượng chăm sóc người bệnh ban đêm". Một khoá luận không nâng cao được chất lượng chăm sóc; nó chỉ mô tả, so sánh, xác định yếu tố, rồi đề xuất. Viết mục tiêu bằng việc mà đề tài không làm nổi là tự tạo ra câu hỏi khó cho buổi bảo vệ: "Vậy em đã nâng cao được chưa, đo bằng gì?"
Một cách kiểm nhanh: đọc từng mục tiêu cụ thể rồi hỏi "khi xong đề tài, mình chỉ vào bảng, đoạn hay chương nào để chứng minh đã đạt mục tiêu này?". Không chỉ được vào đâu thì mục tiêu đó đang viết sai tầng hoặc sai động từ.
Bản nháp bị gạch và bản sửa, với một đề tài điều dưỡng giả định
Đề tài giả định: "Trải nghiệm và cách xoay xở với mệt mỏi của điều dưỡng trẻ làm ca đêm ở một bệnh viện tuyến tỉnh". Đề tài kết hợp một khảo sát ngắn và phỏng vấn sâu. Cột thứ hai là lời phê thường gặp bên lề đề cương.
| Mục tiêu nháp | Vì sao bị gạch | Bản sửa | Kiểm đạt bằng gì |
|---|---|---|---|
| Tìm hiểu tình trạng mệt mỏi của điều dưỡng ca đêm. | "Tìm hiểu" không cho ra kết quả kiểm được; thiếu phạm vi. | Mô tả mức độ mệt mỏi tự đánh giá của điều dưỡng dưới năm năm kinh nghiệm làm ca đêm tại khoa nội và khoa ngoại của bệnh viện, quý I năm khảo sát. | Bảng mô tả mức mệt mỏi theo khoa |
| Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến mệt mỏi. | "Nghiên cứu" là cả đề tài, không phải một mục tiêu; "các yếu tố" không giới hạn. | Xác định mối liên hệ giữa số ca đêm liên tiếp, thời gian đi lại và mức mệt mỏi tự đánh giá. | Bảng chéo hoặc hệ số tương quan, kèm diễn giải |
| Hiểu sâu tâm tư của điều dưỡng. | "Hiểu sâu" không kiểm được; "tâm tư" mơ hồ. | Phân tích cách điều dưỡng trẻ giải thích và xoay xở với mệt mỏi trong ca đêm qua lời kể của chính họ. | Các chủ đề rút từ phỏng vấn, mỗi chủ đề có căn cứ |
| Nâng cao chất lượng chăm sóc ban đêm. | Việc đề tài không làm được; là mục đích xa, không phải mục tiêu cụ thể. | Đề xuất điều chỉnh sắp xếp ca đêm dựa trên các yếu tố đã xác định ở mục tiêu 2 và 3. | Mỗi đề xuất dẫn về một kết quả cụ thể |
Để ý cột cuối: mục tiêu định tính cũng "kiểm được", chỉ là kiểm bằng sản phẩm phân tích như các chủ đề có dữ liệu chống lưng, thay vì bằng con số. Chữ "đo được" trong nhiều tài liệu nên hiểu theo nghĩa đó, đừng ép mục tiêu định tính thành con số.
Động từ đầu câu chọn theo loại câu hỏi
Câu hỏi mô tả đi với "mô tả", "xác định mức độ", "thống kê". Dùng khi bạn cần một bức tranh hiện trạng. "Xác định" ở đây nghĩa là chỉ ra được mức độ, tỷ lệ, thành phần, không phải tìm nguyên nhân.
Câu hỏi so sánh đi với "so sánh", "chỉ ra sự khác biệt". Phải nêu rõ so sánh giữa nhóm nào, theo tiêu chí nào. "So sánh mức mệt mỏi giữa điều dưỡng ca đêm cố định và ca xoay vòng" là đủ; "so sánh các nhóm điều dưỡng" thì chưa.
Câu hỏi quan hệ đi với "xác định mối liên hệ", "đánh giá mức độ liên hệ". Tránh "xác định nguyên nhân" hoặc "đánh giá tác động" nếu thiết kế chỉ là một lần khảo sát. Động từ phải khớp với điều thiết kế cho phép kết luận.
Câu hỏi giải thích quá trình đi với "phân tích", "làm rõ", "khám phá". Ba động từ này dùng tốt cho định tính, với điều kiện đi kèm đối tượng và khía cạnh cụ thể: "làm rõ cách điều dưỡng trẻ sắp xếp giấc ngủ sau ca đêm", không phải "làm rõ vấn đề mệt mỏi".
Phần kiến nghị đi với "đề xuất". Chỉ nên có một mục tiêu đề xuất, đặt cuối, và nói rõ đề xuất dựa trên kết quả nào. Nhiều khoa không coi đây là mục tiêu nghiên cứu mà để ở mục ý nghĩa thực tiễn; xem mẫu đề cương của khoa bạn.
Động từ nên tránh. "Tìm hiểu", "nghiên cứu", "góp phần", "nâng cao", "hoàn thiện", "nắm được". Chúng không sai tiếng Việt, chỉ là không cho ra thứ gì để kiểm. Một số mẫu đề cương cũ vẫn dùng "tìm hiểu"; nếu khoa bạn yêu cầu đúng cụm đó, hãy viết thêm nửa sau thật cụ thể.
Tình huống: chị Ngân sửa mục tiêu sau buổi góp ý đầu tiên
Chị Ngân, điều dưỡng, học cao học vừa đi làm, viết bốn mục tiêu như cột "nháp" ở bảng trên. Người hướng dẫn nhận xét: "Mục tiêu nào em cũng làm cả đời không xong." Chị có ba buổi tối trước lần gặp sau. Thứ tự chị làm:
- Buổi một: viết lại ba câu hỏi cụ thể, mỗi câu một loại. Chưa đụng tới mục tiêu.
- Buổi hai: viết mỗi mục tiêu bằng động từ khớp loại câu hỏi, thêm đối tượng (điều dưỡng dưới năm năm kinh nghiệm), địa bàn (hai khoa), thời gian (một quý).
- Buổi hai, phần cuối: với mỗi mục tiêu, ghi một dòng "sẽ chỉ vào đâu để chứng minh đạt" như cột cuối của bảng.
- Buổi ba: chuyển "nâng cao chất lượng chăm sóc" lên mục tiêu chung dưới dạng mục đích xa, và giữ ở mục tiêu cụ thể duy nhất một dòng "đề xuất" có dẫn về kết quả.
- Buổi ba, phần cuối: gửi người hướng dẫn bản so sánh hai cột cũ – mới, mỗi dòng một câu giải thích ngắn vì sao đổi.
Điều chị Ngân không làm: không viết thêm mục tiêu cho "đầy đủ". Bốn mục tiêu rõ ràng đã đủ cho một luận văn kết hợp; thêm mục tiêu là thêm việc phải chứng minh. Bước tiếp theo của chị là chuyển các mục tiêu sang khung hướng dẫn phỏng vấn và nhóm câu khảo sát tương ứng.
Số mục tiêu, thứ tự và cách đánh số
Không có số lượng mục tiêu chung cho mọi nơi. Nhiều khoá luận có ba đến bốn mục tiêu cụ thể, nhưng con số này do quy mô đề tài và hướng dẫn của khoa quyết định, nên bạn kiểm lại quy chế trước khi cắt hay thêm. Điều quan trọng hơn số lượng là mỗi mục tiêu có đủ dữ liệu để đạt.
Thứ tự nên đi theo mạch lập luận: mô tả trước, so sánh hoặc quan hệ sau, giải thích quá trình tiếp theo, đề xuất cuối cùng. Thứ tự này cũng là thứ tự các mục trong chương kết quả, người đọc sẽ đi một đường thẳng từ chương một tới chương bốn mà không phải lật lại.
Đánh số mục tiêu trùng với số câu hỏi: câu hỏi 2 ứng với mục tiêu 2. Nghe đơn giản, nhưng khi đề cương sửa nhiều lần, số bị lệch rất hay gặp. Lệch số làm hội đồng phải tự dò, và trong lúc dò họ dễ bỏ sót chính những chỗ bạn đã làm tốt.
Đề tài làm ngay tại nơi mình công tác: mục tiêu của bạn khác mục tiêu của đơn vị
Học viên cao học thường chọn đề tài ở chính khoa phòng, trường học hay công ty mình đang làm. Thuận lợi là dễ tiếp cận; bất lợi là mục tiêu đề tài rất dễ bị viết thành mục tiêu công việc: "Giảm tỷ lệ điều dưỡng xin nghỉ sau ca đêm", "Tăng mức hài lòng của người bệnh". Đó là chỉ tiêu của đơn vị, đo bằng kết quả quản lý trong nhiều năm, không phải điều một luận văn chứng minh được.
Cách tách: giữ chỉ tiêu của đơn vị ở phần lý do chọn đề, như bối cảnh cho thấy vì sao vấn đề đáng nghiên cứu. Mục tiêu cụ thể chỉ ghi phần hiểu biết mà đề tài tạo ra để đơn vị dùng: mức độ, khác biệt, yếu tố đi cùng, cách người trong cuộc giải thích. Đơn vị dùng kết quả đó thế nào là việc sau luận văn.
Một điểm nữa cần cẩn trọng: khi lãnh đạo đơn vị gợi ý mục tiêu, hãy kiểm xem mục tiêu đó có ngầm đòi một kết quả định sẵn không, ví dụ "chứng minh lịch ca hiện tại là hợp lý". Mục tiêu nghiên cứu phải để ngỏ khả năng kết quả đi theo hướng nào cũng được. Nếu thấy áp lực theo hướng ngược lại, nói với người hướng dẫn sớm.
Việc làm trong tuần và chỗ cần xem quy chế
Trong tuần này: viết lại toàn bộ mục tiêu theo khuôn "động từ + nội dung + đối tượng + phạm vi", điền cột "kiểm đạt bằng gì" cho từng dòng, và gạch mọi động từ trong danh sách nên tránh. Đọc lại phần tên đề tài: mục tiêu chung phải nằm gọn trong tên đề, không rộng hơn.
Xem quy chế hoặc mẫu đề cương của trường ở ba điểm: khoa có tách "mục tiêu" và "nhiệm vụ nghiên cứu" không (nhiều mẫu có mục nhiệm vụ riêng cho các việc như hệ thống hoá lý luận, khảo sát thực trạng); có yêu cầu mục tiêu viết dạng gạch đầu dòng hay đoạn văn không; và có quy định gì về mục tiêu đề xuất trong luận văn ứng dụng không.
Khi mục tiêu và nhiệm vụ đều phải viết, đừng chép một nội dung sang hai chỗ. Mục tiêu là điều cần đạt; nhiệm vụ là các việc phải làm để đạt nó. "Mô tả mức mệt mỏi" là mục tiêu; "khảo sát bằng bảng hỏi tự điền với điều dưỡng hai khoa" là nhiệm vụ.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu có cần viết cả hai không?
Tuỳ mẫu đề cương của khoa. Có nơi yêu cầu cả hai, có nơi chỉ yêu cầu mục tiêu, có nơi gộp. Nếu phải viết cả hai, chúng nên đi thành cặp đánh số trùng nhau: câu hỏi nói điều cần trả lời, mục tiêu nói việc sẽ làm được, cùng nội dung nhưng khác dạng câu.
Có được dùng động từ "đánh giá" trong mục tiêu không?
Được, nếu bạn nói rõ đánh giá theo tiêu chí nào và dựa trên dữ liệu gì. "Đánh giá thực trạng" đứng một mình thường bị hỏi lại là đánh giá so với chuẩn nào. Khi không có chuẩn để so, "mô tả" hoặc "xác định mức độ" là động từ trung thực hơn cho cùng công việc.
Mục tiêu đề xuất giải pháp có bắt buộc trong luận văn ứng dụng không?
Nhiều ngành ứng dụng có phần đề xuất, nhưng nó là mục tiêu cụ thể hay nằm ở mục kiến nghị thì do mẫu của trường quy định. Dù đặt ở đâu, mỗi đề xuất phải dẫn ngược về một kết quả đã tìm ra, không thêm những giải pháp nghe hợp lý mà dữ liệu không hề chạm tới.
Mục tiêu viết quá cụ thể có bị coi là hẹp không?
Mục tiêu cụ thể đến mức nói rõ đối tượng, địa bàn, thời gian thì không phải hẹp mà là rõ. Mục tiêu bị coi là hẹp khi kết quả chỉ là một con số không có gì để phân tích. Khi lo hẹp, hãy nhìn câu hỏi chung: các mục tiêu cộng lại có trả lời trọn câu chung chưa.
Đã thu số liệu xong mới thấy một mục tiêu không đạt được thì sửa mục tiêu được không?
Không nên lặng lẽ sửa mục tiêu cho khớp với kết quả đã có. Việc đúng là báo người hướng dẫn, ghi trung thực trong phần phương pháp rằng mục tiêu nào chỉ đạt một phần và vì sao, rồi làm theo thủ tục điều chỉnh của trường nếu cần. Viết lại mục tiêu sau khi thấy dữ liệu mà không ghi lại là làm sai lệch luận văn.