KhaoCuu.comKhảo Cứu
Phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, quan sát

Ghi chép thực địa: tách mô tả khỏi diễn giải để chương kết quả có chỗ dựa

Cách ghi chép thực địa cho khoá luận, luận văn: ghi nhanh tại chỗ, viết đầy đủ trong ngày, tách mô tả khỏi diễn giải, kèm bản nháp bị gạch và bản sửa.

A Vietnamese engineer in his thirties, face turned away, jots in a pocket notebook on a small factory floor during shift change, workers blurred behind machines, side angle, cool daylight

Ghi chép thực địa tốt tách làm hai lớp rõ ràng: lớp mô tả ghi điều bạn thấy và nghe, cụ thể tới mức người khác đọc cũng hình dung được; lớp diễn giải ghi điều bạn nghĩ về nó, đánh dấu riêng. Việc làm ngay: chia trang sổ làm hai hoặc ba cột, hoặc quy ước một ký hiệu cho mọi câu diễn giải, và đặt cho mình luật viết lại đầy đủ ghi chép trong ngày, trước khi đi ngủ.

Ghi chép thực địa là dữ liệu, không phải nháp. Khi viết chương kết quả, mọi nhận định về những gì diễn ra ở thực địa phải dựa được vào một đoạn ghi chép cụ thể. Nếu mô tả và cảm nhận trộn lẫn, bạn không còn phân biệt được đâu là điều đã xảy ra, đâu là điều mình đoán. Bài dưới đi qua ba loại ghi chép, một bản nháp bị gạch và bản sửa, với đề tài giả định ngành kỹ thuật công nghiệp.

Ba loại ghi chép trong một ngày thực địa

Ghi nhanh tại chỗ. Vài từ khoá, con số, câu nói nguyên văn ngắn, ghi trong sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại ngay lúc đó hay khi tạm rời chỗ. Mục đích là giữ móc để nhớ lại, không phải viết đẹp.

Ghi chép đầy đủ. Viết trong ngày, từ ghi nhanh và trí nhớ: diễn biến theo thời gian, ai làm gì, nói gì, ở đâu, không khí ra sao. Đây là bản dùng để phân tích. Để qua ngày hôm sau, trí nhớ đã tự sắp xếp lại và lẫn với suy đoán.

Ghi chú phương pháp và cảm nhận cá nhân. Vì sao hôm nay bạn đứng ở chỗ đó, ai không cho quan sát, bạn thấy mệt hay bực, điều gì làm bạn bất ngờ. Phần này giúp bạn tự phản tỉnh khi phân tích và viết chương phương pháp trung thực.

Cách gọi. Sách phương pháp dùng nhiều tên khác nhau: ghi chép điền dã, nhật ký thực địa, biên bản quan sát. Điều quan trọng là phân biệt được ba loại trên, gọi tên thế nào thì theo cách gọi của khoa bạn.

Mô tả, diễn giải và câu hỏi tiếp theo: mẫu ba cột

Đề tài giả định: "Quy trình giao ca và lỗi sản phẩm ở một xưởng cơ khí nhỏ". Mỗi dòng là một sự việc. Cột ba ghi điều cần hỏi hoặc quan sát thêm, nối ghi chép với lần ra thực địa sau.

Mô tả (thấy, nghe)Diễn giải (mình nghĩ)Cần hỏi, xem thêm
14 giờ 02, tổ trưởng ca sáng đứng ở bàn đầu dãy máy, nói với tổ trưởng ca chiều khoảng hai phút, không dùng sổ. Hai người cùng nhìn về máy số 3.Có thể máy số 3 có vấn đề từ ca sáng.Hỏi tổ trưởng ca chiều sau giờ làm: hai phút đó trao đổi gì?
14 giờ 05, sổ giao ca nằm trên bàn, ca sáng chưa ghi dòng nào cho ngày hôm nay.Sổ giao ca có vẻ ít được dùng.Xem sổ các ngày trước (nếu được phép), đếm số ngày có ghi.
14 giờ 20, một công nhân ca chiều nói với người bên cạnh: "Lại cái máy đó."Lỗi ở máy số 3 có thể lặp lại.Đối chiếu với số liệu lỗi sản phẩm của tuần nếu đơn vị cho xem.

Để ý cột mô tả không có tính từ đánh giá như "lơ là", "cẩu thả", "chuyên nghiệp". Ghi "ca sáng chưa ghi dòng nào" thay vì "ca sáng lười ghi sổ". Đánh giá, nếu có, thuộc cột diễn giải và luôn ở dạng giả thuyết tạm.

Cột ba là thứ người mới hay bỏ. Nó biến ghi chép thành kế hoạch cho buổi sau, và khi đọc lại bạn thấy rõ câu hỏi nào đã được trả lời, câu nào còn treo.

Bản nháp bị gạch và bản sửa

Anh Phong, học viên cao học, kỹ sư ở một nhà máy, làm đề tài giả định ở trên ngay tại xưởng mình làm việc. Ghi chép buổi đầu của anh có đoạn: "Giao ca rất qua loa, mọi người không quan tâm sổ giao ca, tổ trưởng ca sáng có vẻ muốn về sớm. Văn hoá an toàn ở đây yếu." Người hướng dẫn gạch cả đoạn, ghi bên cạnh: "Anh thấy gì? Ai làm gì? Mấy giờ?"

Đoạn đó gồm toàn kết luận. "Qua loa", "không quan tâm", "có vẻ muốn về sớm", "văn hoá an toàn yếu" là bốn nhận định, không có một sự việc nào để người khác kiểm lại. Nếu đưa vào chương kết quả, hội đồng sẽ hỏi căn cứ, và anh Phong không có gì ngoài ấn tượng của chính mình, lại là ấn tượng của người trong cuộc.

Bản sửa của anh Phong tách ra: "14 giờ 02 đến 14 giờ 04, tổ trưởng ca sáng và ca chiều trao đổi đứng ở đầu dãy máy, không mở sổ. Sổ giao ca ngày hôm nay chưa có dòng nào. 14 giờ 06, tổ trưởng ca sáng rời xưởng." Phần diễn giải đặt riêng, có ký hiệu: "[DG] Có thể thông tin giao ca chủ yếu truyền miệng. Cần xem sổ các ngày khác và hỏi vì sao." Cụm "văn hoá an toàn" bị bỏ vì đó là khái niệm phân tích, chưa đến lúc dùng.

Vì anh Phong nghiên cứu ngay nơi mình làm, anh thêm vào ghi chú cá nhân: "Mình quen tổ trưởng ca sáng, từng có va chạm về lịch bảo trì. Cẩn thận khi diễn giải hành vi của anh ấy." Dòng này về sau giúp anh viết phần tự phản tỉnh trong chương phương pháp.

Quy trình một ngày thực địa

Làm theo thứ tự, mỗi ngày như nhau để ghi chép đều tay:

  1. Trước khi đi: đọc lại cột "cần hỏi, xem thêm" của buổi trước, chọn hai ba điều sẽ tập trung hôm nay.
  2. Tại chỗ: ghi nhanh từ khoá, giờ, câu nói nguyên văn ngắn. Nếu viết trước mặt người ta làm họ khó chịu, ghi lúc tạm rời đi.
  3. Ngay sau khi rời thực địa: dành vài phút nói lại vào máy ghi âm hoặc viết vội những gì nhớ được theo trình tự thời gian.
  4. Trong ngày: viết ghi chép đầy đủ theo mẫu ba cột, đánh dấu diễn giải, ghi ngày, nơi, thời gian bắt đầu kết thúc.
  5. Cuối ngày: viết vài dòng ghi chú cá nhân, cập nhật cột "cần hỏi, xem thêm", sao lưu bản đầy đủ ở nơi an toàn, đặt tên tệp theo ngày.

Việc viết lại trong ngày là thứ hay bị bỏ nhất, vì sau một buổi thực địa ai cũng mệt. Nếu không thể viết đầy đủ, ít nhất ghi âm lời kể lại của chính mình trên đường về; còn hơn để tới cuối tuần.

Từ ghi chép thực địa tới chương kết quả

Ghi chép tốt được dùng ba lần. Lần đầu, trong lúc còn ở thực địa, nó nói cho bạn biết buổi sau cần nhìn gì, hỏi gì. Lần thứ hai, khi phân tích, nó được mã hoá như bản chép phỏng vấn: những đoạn mô tả được gắn mã, những dòng diễn giải trở thành ghi nhớ phân tích để bạn kiểm lại bằng dữ liệu. Lần thứ ba, khi viết, nó cho bạn những cảnh cụ thể để minh hoạ một luận điểm.

Ở chương kết quả, một đoạn như "Trong các buổi quan sát, thông tin giao ca chủ yếu được trao đổi bằng lời ở đầu dãy máy; sổ giao ca có ghi ở một số ngày, chủ yếu khi có sự cố" thuyết phục hơn hẳn "giao ca chưa được chú trọng", vì người đọc thấy bạn đã đứng đó, nhìn thấy gì, và nhận định dựa vào đâu. Khi trích ghi chép, nêu ngày hoặc mã buổi quan sát, giống như nêu mã người tham gia khi trích phỏng vấn.

Nếu không tách diễn giải từ đầu, ở giai đoạn này bạn sẽ phải đọc lại từng câu và tự hỏi "đây là mình thấy hay mình nghĩ". Nhiều câu không còn trả lời được, và phải bỏ khỏi phần dữ liệu.

Những lỗi người hướng dẫn hay gạch

Kết luận thay cho mô tả. Câu như "người dân rất hợp tác", "học sinh hào hứng" không cho người đọc thấy gì. Hỏi lại: mình đã thấy họ làm gì, nói gì mà nghĩ vậy? Ghi cái đó.

Không ghi thời gian, địa điểm. Không có thời gian thì không so sánh được giữa các buổi, không đối chiếu được với lời kể của người được phỏng vấn.

Ghi tên thật của người ở thực địa. Dùng mã ngay từ ghi chép, giữ bảng đối chiếu mã riêng ở nơi bảo mật. Ghi tên thật trong sổ mang theo người là rủi ro nếu sổ thất lạc.

Chỉ ghi điều khớp với điều mình nghĩ. Ghi cả sự việc trái với giả định ban đầu. Đây là loại ghi chép người mới hay "quên", nhưng là thứ làm phân tích đáng tin.

Ghi chép dồn cuối tuần. Ghi chép viết sau nhiều ngày mất chi tiết và lẫn các buổi với nhau, thường đọc giống như tóm tắt hơn là dữ liệu.

Sửa ghi chép cũ cho khớp kết luận mới. Khi đã có cách hiểu khác, đừng quay lại sửa những dòng mô tả cũ. Ghi thêm một dòng diễn giải mới có ngày, giữ nguyên dòng cũ. Dấu vết thay đổi cách hiểu là bằng chứng phân tích có diễn tiến, không phải điều phải xoá.

Việc làm tuần này và điều cần hỏi

Bắt đầu từ buổi thực địa gần nhất:

  • Chọn hình thức: sổ giấy chia ba cột hay tệp văn bản có mẫu sẵn, miễn là dùng một kiểu suốt quá trình.
  • Viết lại một đoạn ghi chép cũ theo mẫu ba cột, tách các câu kết luận ra cột diễn giải.
  • Quy ước ký hiệu cho câu nói nguyên văn, cho diễn giải, cho ghi chú cá nhân, ghi quy ước ở trang đầu sổ.
  • Lập bảng đối chiếu mã người ở thực địa, cất riêng.
  • Hỏi người hướng dẫn có muốn xem ghi chép thực địa định kỳ không, và khoa có yêu cầu nộp kèm ghi chép trong phụ lục hay lưu trữ theo cách nào không.

Không cần viết ghi chép thành văn hay. Câu ngắn, ý rõ, có giờ, có người, có việc là đủ. Văn hay để dành cho chương kết quả, khi bạn đã biết dữ liệu nói gì.

Câu hỏi thường gặp

Ghi chép thực địa có được tính là dữ liệu trong luận văn không?

Có. Ghi chép đầy đủ là dữ liệu định tính chính thức, được mã hoá và phân tích như bản chép phỏng vấn. Vì vậy cần ghi đều, có ngày giờ và lưu giữ theo cam kết bảo mật.

Nên ghi chép bằng tay hay đánh máy?

Ghi nhanh tại chỗ thường bằng tay hoặc ghi chú ngắn trên điện thoại. Ghi chép đầy đủ nên đánh máy để dễ tìm, dễ mã hoá. Quan trọng là một cách nhất quán suốt quá trình.

Có nên ghi cảm xúc của mình vào ghi chép không?

Nên, nhưng tách riêng thành ghi chú cá nhân. Cảm xúc và vị trí của bạn ảnh hưởng tới điều bạn để ý, và ghi lại giúp bạn nhận ra thiên lệch khi phân tích.

Ghi chép bao lâu sau buổi thực địa thì vẫn còn dùng được?

Càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong ngày. Sau một hai ngày, trí nhớ đã sắp xếp lại sự việc và lẫn với suy đoán, chi tiết như giờ giấc, câu nói nguyên văn thường mất.

Có cần đưa toàn bộ ghi chép thực địa vào phụ lục không?

Thường không, nhưng tuỳ yêu cầu của khoa. Nhiều nơi chỉ cần trích đoạn minh hoạ hoặc mô tả cách ghi chép. Hỏi người hướng dẫn và giữ bản đầy đủ để xuất trình khi được yêu cầu.

Nghiên cứu ở chính nơi mình làm thì ghi chép có gì khác?

Bạn dễ coi nhiều thứ là hiển nhiên mà không ghi. Hãy ghi cả điều quen thuộc như thể đang thấy lần đầu, và ghi rõ quan hệ của mình với người ở thực địa trong phần ghi chú cá nhân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138