KhaoCuu.comKhảo Cứu
Câu hỏi, mục tiêu và giả thuyết

Câu hỏi nghiên cứu bị gạch đỏ trong đề cương: sáu lỗi hay gặp và cách viết lại

Sáu lỗi khiến câu hỏi nghiên cứu trong đề cương khoá luận, luận văn bị gạch đỏ, mỗi lỗi có bản nháp, lý do bị gạch và bản sửa với đề tài giả định ở nhiều ngành.

Two Vietnamese sociology students side by side on a campus bench under trees, comparing two drafts with blank pages and a red pen, seen from behind, dappled afternoon light

Câu hỏi nghiên cứu bị gạch đỏ gần như luôn vì một trong sáu lỗi: hỏi có hay không mà không hỏi mức độ; một câu chứa hai ý; không có dữ liệu nào trả lời được; câu hỏi đã chứa sẵn kết luận; khái niệm quá mơ hồ để đo; và câu hỏi đòi kết luận vượt quá thiết kế. Đối chiếu từng câu của bạn với sáu mục dưới đây, mỗi mục có bản nháp, lý do bị gạch và bản sửa; câu nào dính lỗi thì sửa theo bản mẫu ngay tối nay.

Lời phê bên lề thường rất ngắn: "hai ý", "lấy đâu ra số liệu", "định kiến". Người hướng dẫn bận, không có thời gian giải thích dài. Bài này viết ra phần giải thích phía sau mấy chữ đó, để bạn sửa đúng chỗ thay vì đổi câu chữ cho khác đi mà lỗi vẫn còn.

Lỗi 1: hỏi "có hay không" khi điều cần biết là mức độ

Bản nháp, đề tài kinh tế giả định: "Sinh viên năm hai có đi làm thêm không?" Lời phê: "Trả lời một chữ là xong à?"

Câu có hay không chỉ cho ra một tỷ lệ, và tỷ lệ đó thường đã có trong phần mô tả mẫu. Nó không đủ nội dung để làm một mục kết quả, càng không đủ để bàn luận. Thường người viết thật ra muốn biết nhiều hơn, chỉ là chưa diễn đạt ra.

Bản sửa: "Sinh viên năm hai đi làm thêm với cường độ thế nào, tính theo số giờ mỗi tuần và số buổi tối mỗi tuần?" hoặc, nếu điều cần biết là khác biệt: "Số giờ làm thêm mỗi tuần khác nhau thế nào giữa sinh viên ở ký túc xá và sinh viên ở trọ ngoài?"

Không phải câu có hay không nào cũng sai. Trong một số thiết kế thực nghiệm, câu hỏi "biện pháp có làm thay đổi kết quả không" là hợp lý, nhưng ngay cả khi đó, nên hỏi thêm "thay đổi tới mức nào" để kết quả có độ lớn chứ không chỉ có chiều.

Lỗi 2: một câu, hai ý

Bản nháp, đề tài du lịch giả định: "Khách hài lòng với chất lượng phòng và giá dịch vụ của homestay ở mức nào?" Lời phê: "Hai ý."

Phòng và giá là hai thứ khác nhau, khách có thể hài lòng với phòng mà thấy giá cao. Gộp chung thì câu trả lời không biết đặt vào đâu. Đến bảng hỏi, lỗi này còn nhân lên: người soạn viết luôn một câu phiếu hỏi cả hai, và người trả lời không biết trả lời theo vế nào.

Dấu hiệu nhận ra: chữ "và", "hoặc", dấu phẩy nối hai danh từ thuộc hai khái niệm khác nhau. Không phải chữ "và" nào cũng là lỗi; "nam và nữ" trong câu so sánh là hai nhóm của cùng một biến, không phải hai ý.

Bản sửa: tách thành hai câu, hoặc gom lên một tầng chung rồi nói rõ các khía cạnh: "Khách hài lòng với các khía cạnh dịch vụ homestay — phòng nghỉ, ăn uống, giá — ở mức nào, và khía cạnh nào thấp nhất?" Cách thứ hai dùng được khi các khía cạnh cùng thuộc một khái niệm đã định nghĩa trong khung lý thuyết.

Lỗi 3: không có dữ liệu nào trả lời được

Bản nháp, đề tài nông nghiệp giả định: "Giống lúa mới làm thay đổi thu nhập của hộ trong năm năm tới thế nào?" Lời phê: "Em đợi năm năm à?"

Câu hỏi hướng về tương lai, hoặc cần dữ liệu không tồn tại, hoặc cần dữ liệu tồn tại nhưng bạn không được tiếp cận, đều rơi vào lỗi này. Đây là lỗi nguy hiểm nhất vì nó thường lộ ra muộn: đề cương được duyệt vì câu hỏi nghe hợp lý, tới thực địa mới biết hợp tác xã không cho xem sổ thu nhập của hộ.

Cách tự kiểm: với mỗi câu hỏi, viết ra "ai giữ dữ liệu này, mình đã hỏi họ chưa, họ đồng ý chưa". Nếu vế cuối còn là "chưa", câu hỏi đó còn treo.

Bản sửa: đưa câu hỏi về điều đo được trong thời gian làm đề tài: "Năng suất mỗi sào ở vụ đầu tiên sau khi đổi giống khác thế nào so với vụ cùng kỳ năm trước, theo sổ ghi chép của các hộ đồng ý tham gia?" Phần "năm năm tới" chuyển xuống hướng nghiên cứu tiếp theo.

Lỗi 4: câu hỏi đã chứa sẵn kết luận

Bản nháp, đề tài xã hội học giả định: "Vì sao người dân trong khu phố còn thờ ơ với việc phân loại rác?" Lời phê: "Ai bảo họ thờ ơ?"

Chữ "thờ ơ" là một kết luận, và là một đánh giá. Câu hỏi đặt sẵn kết luận đó rồi chỉ đi tìm lý do, nên dữ liệu thu về sẽ bị đọc theo hướng xác nhận. Người được phỏng vấn cũng cảm thấy bị phán xét, trả lời phòng thủ hoặc trả lời cho xong.

Các từ hay mang kết luận sẵn: "còn hạn chế", "yếu kém", "thờ ơ", "chưa quan tâm", "bất cập". Chúng có chỗ trong phần bàn luận, sau khi dữ liệu đã chứng minh, không có chỗ trong câu hỏi.

Bản sửa: "Người dân trong khu phố thực hiện phân loại rác tại nhà như thế nào, và họ giải thích những lúc không phân loại ra sao?" Câu này để ngỏ khả năng nhiều người vẫn phân loại, và hỏi lý do theo cách người dân tự nói, không theo nhãn người nghiên cứu gán sẵn.

Lỗi 5: khái niệm quá mơ hồ để đo

Bản nháp, đề tài giáo dục giả định: "Hiệu quả của việc dùng phiếu học tập ở lớp bốn như thế nào?" Lời phê: "Hiệu quả là gì? Đo bằng gì?"

"Hiệu quả", "chất lượng", "phát triển bền vững", "năng lực" là những từ rất rộng. Mỗi người đọc hiểu một kiểu. Nếu câu hỏi để nguyên, phần phương pháp sẽ phải tự chọn cách hiểu, và rất dễ chọn cách hiểu dễ đo nhất chứ không phải cách hiểu đúng nhất.

Cách sửa là thay từ rộng bằng khía cạnh cụ thể đã định nghĩa trong khung lý thuyết, rồi để việc đo khía cạnh đó cho bước thao tác hoá. Không cần đưa cả định nghĩa vào câu hỏi, chỉ cần chọn đúng khía cạnh.

Bản sửa: "Mức tham gia của học sinh lớp bốn trong giờ có dùng phiếu học tập, thể hiện qua số lần phát biểu và tỷ lệ hoàn thành nhiệm vụ trên phiếu, khác thế nào so với giờ không dùng phiếu?" Câu dài hơn, nhưng mọi người đọc đều hiểu cùng một nghĩa.

Lỗi 6: câu hỏi đòi kết luận vượt quá thiết kế

Bản nháp, đề tài kỹ thuật giả định: "Đào tạo lại công nhân vận hành tác động như thế nào đến số lần dừng máy của nhà máy?" — thiết kế là một lần khảo sát ở một dây chuyền. Lời phê: "Tác động? Cả nhà máy?"

Có hai chỗ vượt. "Tác động" đòi nhân quả, trong khi một lần khảo sát chỉ cho thấy liên hệ. "Của nhà máy" đòi khái quát cho cả nhà máy, trong khi dữ liệu chỉ ở một dây chuyền. Người viết thường không cố ý nói quá, chỉ là quen dùng từ mạnh vì tên đề tài trong ngành hay viết vậy.

Bản sửa: "Số lần dừng máy ngoài kế hoạch mỗi ca khác nhau thế nào giữa các tổ có công nhân đã qua đào tạo lại và các tổ chưa qua, tại dây chuyền đóng gói trong thời gian khảo sát?" Nếu đơn vị thật sự muốn biết tác động, hãy bàn với người hướng dẫn một thiết kế so sánh trước và sau đào tạo trên cùng các tổ, ngay từ đề cương.

Khi từng câu đều đúng mà cả bộ vẫn bị trả về

Có lúc mỗi câu hỏi riêng lẻ đều qua được sáu lỗi trên, nhưng đề cương vẫn bị phê "các câu hỏi rời rạc" hoặc "không thấy mạch". Đó là lỗi ở cấp cả bộ, không phải ở từng câu.

Dấu hiệu thứ nhất: các câu hỏi dùng những khái niệm chính khác nhau, không cùng nằm dưới tên đề tài. Một câu hỏi về động lực, một câu về hài lòng, một câu về ý định nghỉ việc, mỗi câu tự nó rõ ràng nhưng ghép lại thành ba đề tài nhỏ. Cách sửa là chọn một khái niệm trung tâm và để các câu khác xoay quanh nó, hoặc thu hẹp bớt.

Dấu hiệu thứ hai: thứ tự không có lý do. Câu giải thích "vì sao" đứng trước câu mô tả "đang thế nào", người đọc chưa biết hiện trạng đã phải nghe lý giải. Sắp lại theo mạch mô tả, so sánh hoặc quan hệ, rồi giải thích.

Dấu hiệu thứ ba: một câu hỏi lẽ ra phải có thì vắng mặt. Ví dụ đề tài có câu so sánh hai nhóm nhưng không có câu mô tả nào cho biết mỗi nhóm đang ở mức nào. Cách phát hiện nhanh nhất là đọc tên đề tài, che các câu hỏi lại, tự viết ra những gì người đọc sẽ chờ đợi, rồi so với bộ câu hỏi đang có.

Danh sách kiểm sáu dòng trước khi gửi lại đề cương

Ví dụ cách dùng: Nhân, học viên cao học ngành xã hội học, đề cương bị trả với ba lời phê ngắn. Thay vì sửa lẻ từng chỗ, anh chạy danh sách dưới đây cho cả bốn câu hỏi, phát hiện thêm một lỗi chưa bị phê, rồi gửi lại kèm bảng "câu cũ – lỗi – câu mới". Với mỗi câu hỏi của bạn, đánh dấu từng dòng:

  • Câu trả lời có nhiều hơn "có" hoặc "không" không?
  • Câu chỉ chứa một ý, hoặc các khía cạnh được gom rõ dưới một khái niệm chung đã định nghĩa?
  • Đã biết ai giữ dữ liệu trả lời câu này, và họ đã đồng ý chưa?
  • Câu không chứa từ đánh giá hay kết luận sẵn như "hạn chế", "thờ ơ", "bất cập"?
  • Mọi khái niệm trong câu đều có khía cạnh cụ thể sẽ được thao tác hoá ở bước sau?
  • Chữ dùng trong câu ("tác động", "của toàn tỉnh") không vượt quá điều thiết kế và phạm vi cho phép?

Câu nào có dòng chưa đánh dấu được thì xem lại mục tương ứng ở trên. Gửi lại người hướng dẫn kèm bảng ba cột "câu cũ – lỗi – câu mới" giúp họ duyệt nhanh, và cho thấy bạn đã hiểu lời phê. Nếu khoa có mẫu trình bày câu hỏi riêng, sửa nội dung theo danh sách này rồi đưa vào đúng mẫu.

Câu hỏi thường gặp

Người hướng dẫn chỉ ghi "chưa đạt" mà không nói lỗi gì thì làm sao?

Chạy danh sách kiểm sáu dòng cho từng câu hỏi để tự tìm lỗi, rồi xin một buổi gặp ngắn và hỏi cụ thể: câu số mấy có vấn đề, vấn đề thuộc loại nào. Mang theo bản tự rà để buổi gặp đi thẳng vào chỗ cần sửa, không mất thời gian của cả hai bên.

Câu hỏi bắt đầu bằng "vì sao" có phải luôn là câu định tính không?

Thường là vậy, vì lý do và cách giải thích của con người được hiểu tốt nhất qua lời kể. Nhưng một câu vì sao cũng có thể được trả lời phần nào bằng số liệu, khi bạn đo các yếu tố có thể là lý do. Khi đó câu hỏi nên viết lại thành câu quan hệ cho rõ dữ liệu cần thu.

Sửa câu hỏi có phải sửa luôn tên đề tài không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Nếu câu hỏi chỉ được viết rõ hơn trong cùng phạm vi, tên đề giữ nguyên. Nếu phạm vi, đối tượng hay khái niệm chính thay đổi thì tên đề cũng nên đổi theo, và việc đổi tên có thể cần thủ tục theo quy chế của trường, nên hỏi văn phòng khoa.

Có nên hỏi bạn cùng lớp đọc câu hỏi nghiên cứu của mình không?

Nên, và người đọc khác ngành còn có ích hơn. Nhờ họ đọc câu hỏi rồi nói lại bằng lời của họ xem đề tài định tìm hiểu điều gì. Nếu họ hiểu khác ý bạn, câu hỏi còn mơ hồ. Việc này là góp ý, khác với nhờ người viết hộ; câu chữ cuối cùng vẫn phải là của bạn.

Sửa xong sáu lỗi thì câu hỏi đã chắc chắn được duyệt chưa?

Sáu lỗi này là những lỗi phổ biến, sửa xong thì câu hỏi rõ ràng hơn nhiều, nhưng duyệt hay không còn phụ thuộc giá trị của đề tài, căn cứ trong tổng quan và mẫu của khoa. Coi danh sách kiểm là bước tự soát, còn góp ý của người hướng dẫn vẫn là bước quyết định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138