Bán thực nghiệm là lựa chọn hợp lý khi luận văn muốn biết một cách làm mới có tạo ra thay đổi không, nhưng bạn không thể chia người tham gia ngẫu nhiên vào nhóm: lớp học đã có sẵn, khoa phòng đã phân công, ca làm đã cố định. Bạn áp dụng cách làm mới cho nhóm sẵn có, đo trước và sau, và nếu được thì có một nhóm so sánh tương tự không áp dụng. Việc làm được ngay: viết rõ “cách làm mới” của bạn thành các bước cụ thể, rồi liệt kê mọi điều khác ngoài cách làm đó có thể khiến kết quả thay đổi trong thời gian thực nghiệm.
Danh sách thứ hai quan trọng không kém cái thứ nhất. Thiết kế bán thực nghiệm mạnh hay yếu tuỳ ở chỗ bạn kiểm soát và nói rõ được bao nhiêu điều trong danh sách đó, vì không có chia ngẫu nhiên để san đều chúng giữa các nhóm.
Khi nào luận văn rơi vào bán thực nghiệm
Ba ngành hay gặp nhất là giáo dục, y tế và quản trị. Giáo viên đi học thạc sĩ muốn thử một cách dạy ở lớp mình; điều dưỡng muốn thử một quy trình hướng dẫn người bệnh ở khoa mình; quản lý muốn thử một cách giao việc ở bộ phận mình. Điểm chung là người nghiên cứu có quyền thay đổi một điều gì đó ở hiện trường, nhưng không có quyền xếp lại người vào nhóm.
Tên gọi khác nhau theo ngành: giáo dục hay gọi là thực nghiệm sư phạm, y tế công cộng hay gọi là nghiên cứu can thiệp có nhóm so sánh hoặc can thiệp trước – sau. Cách gọi có thể khác theo khoa, nhưng bản chất giống nhau: có can thiệp do người nghiên cứu chủ động, không có chia ngẫu nhiên.
Nếu câu hỏi của bạn chỉ là mô tả, như giáo viên đang dùng phiếu học tập ra sao, thì không cần can thiệp và không cần bán thực nghiệm. Chỉ chọn thiết kế này khi câu hỏi có dạng “áp dụng … thì … có thay đổi không”.
Ba dạng bán thực nghiệm thường gặp
Ví dụ dùng đề tài giả định ngành giáo dục: “Phiếu học tập theo nhóm trong giờ đọc hiểu và kỹ năng đọc hiểu của học sinh lớp bốn ở một trường tiểu học”.
| Dạng | Cách làm (ví dụ giả định) | Mạnh ở đâu | Yếu ở đâu |
|---|---|---|---|
| Một nhóm, đo trước và sau | Lớp 4A dùng phiếu học tập theo nhóm trong tám tuần; bài đọc hiểu đầu và cuối đợt | Dễ làm nhất, chỉ cần một lớp | Không biết thay đổi do phiếu hay do học sinh lớn lên, do chương trình chung |
| Hai nhóm có sẵn, đo trước và sau | Lớp 4A dùng phiếu, lớp 4B học như thường; cả hai làm cùng bài đọc hiểu đầu và cuối đợt | Có cơ sở để so mức thay đổi | Hai lớp có thể khác nhau từ trước: giáo viên, sĩ số, trình độ đầu vào |
| Đo nhiều lần trước và sau | Lớp 4A làm bài đọc hiểu ngắn mỗi hai tuần, ba lần trước và ba lần sau khi bắt đầu dùng phiếu | Thấy được xu hướng sẵn có trước can thiệp | Tốn công đo; học sinh quen dạng bài |
Với luận văn, dạng hai nhóm có sẵn đo trước và sau thường là điểm cân bằng tốt giữa công sức và sức thuyết phục. Dạng một nhóm chỉ nên dùng khi không thể có nhóm so sánh, và phải nói rõ giới hạn.
Những điều phải kiểm soát hoặc ít nhất phải nói ra
Hai nhóm khác nhau từ đầu. So kết quả đo trước của hai lớp. Nếu khác nhiều, cân nhắc chọn cặp lớp khác hoặc so mức thay đổi thay vì so điểm cuối. Hướng phân tích cụ thể hỏi người hướng dẫn và tài liệu chuyên về kiểm định.
Người dạy khác nhau. Nếu bạn dạy lớp thực nghiệm còn đồng nghiệp dạy lớp so sánh, khác biệt có thể do người dạy. Ghi rõ điều này; nếu được, chọn hai lớp cùng một giáo viên.
Hiệu ứng được chú ý. Học sinh biết mình đang được thử cái mới có thể cố gắng hơn. Không loại bỏ được hoàn toàn, nhưng có thể giảm bằng cách đưa hoạt động vào giờ học bình thường, không tạo không khí đặc biệt.
Công cụ đo và người chấm. Dùng cùng một bài đo cho cả hai nhóm, cùng điều kiện làm bài. Nếu chấm bài có phần tự luận, nên nhờ người chấm không biết bài thuộc lớp nào, hoặc có đáp án chấm viết sẵn.
Sự kiện xen giữa. Một đợt thi, một cuộc thi đọc sách của trường, nghỉ dài ngày. Ghi lại mọi sự kiện như vậy trong nhật ký để giải thích khi đọc kết quả.
Tình huống: cô giáo thử phiếu học tập ở lớp mình
Cô Liên, giáo viên tiểu học đi học thạc sĩ giáo dục, định thử phiếu học tập theo nhóm ở lớp chủ nhiệm và so với lớp bên cạnh do một đồng nghiệp dạy. Đề cương ghi: “chứng minh phiếu học tập nâng cao kỹ năng đọc hiểu”. Người hướng dẫn gạch chữ “chứng minh” và hỏi hai lớp có tương đương không.
Cô Liên xem lại điểm đọc hiểu cuối học kỳ trước của hai lớp, thấy lớp mình cao hơn khá rõ. Cô đổi kế hoạch: chọn hai lớp cùng khối mà cô dạy môn tiếng Việt tăng cường, có điểm học kỳ trước gần nhau, để cùng một người dạy. Lớp thực nghiệm được bốc thăm giữa hai lớp. Việc bốc thăm này không biến thiết kế thành thực nghiệm ngẫu nhiên, vì học sinh vẫn không được chia ngẫu nhiên, nhưng nó tránh việc cô vô tình chọn lớp “dễ thành công” hơn.
Câu mục tiêu sửa thành “so sánh mức thay đổi kỹ năng đọc hiểu giữa lớp dùng phiếu học tập theo nhóm và lớp học theo cách thông thường trong tám tuần”. Cô cũng soạn đáp án chấm cho phần tự luận và nhờ một đồng nghiệp khối khác chấm chéo một phần bài mà không biết bài thuộc lớp nào. Bước tiếp theo là xin phép nhà trường và gửi thư thông tin cho phụ huynh.
Hiểu lầm hay gặp khi lên kế hoạch bán thực nghiệm
Hiểu lầm: gói can thiệp càng nhiều thành phần càng tốt. Hiểu đúng: thêm phiếu học tập, thêm trò chơi, thêm phần thưởng cùng lúc thì nếu có thay đổi cũng không biết thành phần nào tạo ra nó. Với luận văn, một can thiệp gọn, mô tả rõ, dễ làm lại thường có giá trị hơn một gói lớn.
Hiểu lầm: càng nhiều bài đo càng chắc. Hiểu đúng: mỗi bài đo thêm là thêm thời gian của học sinh và thêm phép so sánh, dễ dẫn tới việc chỉ chọn kể những bài ra kết quả đẹp. Chọn trước một hai thước đo chính gắn với câu hỏi, ghi vào đề cương, và báo cáo đủ các thước đo đã định dù kết quả ra sao.
Hiểu lầm: không có khác biệt nghĩa là luận văn thất bại. Hiểu đúng: luận văn được đánh giá theo cách làm và cách diễn giải. Một kết quả “không thấy khác biệt rõ” được bàn luận kỹ về thời gian, cách triển khai, công cụ đo vẫn là đóng góp.
Hiểu lầm: lớp so sánh “học như thường” thì không cần mô tả. Hiểu đúng: “như thường” ở mỗi lớp mỗi khác. Ghi rõ lớp so sánh học theo giáo án nào, mấy tiết, có hoạt động nhóm hay không, để người đọc biết đang so với cái gì.
Hiểu lầm: đổi kế hoạch giữa chừng là chuyện nhỏ. Hiểu đúng: rút ngắn đợt, đổi bài đo hay đổi lớp giữa chừng đều ảnh hưởng tới kết luận. Được phép điều chỉnh khi có lý do, nhưng phải ghi lại và báo người hướng dẫn.
Xin phép và đạo đức khi can thiệp trên người
Bán thực nghiệm thay đổi điều mà người tham gia trải qua, nên câu hỏi đạo đức đến sớm hơn và nặng hơn so với một khảo sát. Với học sinh, cần sự đồng ý của nhà trường và thông tin cho phụ huynh theo quy định; với người bệnh, cần sự đồng ý của cơ sở y tế và thường cần qua thủ tục xét duyệt đạo đức. Hỏi người hướng dẫn và văn bản của trường từ khi viết đề cương, vì thủ tục này có thể mất vài tuần.
Hai nguyên tắc nên viết ngay vào đề cương. Một: can thiệp không được làm người tham gia thiệt về quyền lợi chính, ví dụ lớp thực nghiệm vẫn học đủ nội dung chương trình, người bệnh vẫn nhận đủ chăm sóc thường quy. Hai: nhóm so sánh không bị bỏ lại; nếu cách làm mới tỏ ra có ích, có kế hoạch để nhóm so sánh cũng được hưởng sau khi kết thúc nghiên cứu.
Kết quả đo của trẻ em dùng cho nghiên cứu không được công bố theo tên, và không nên dùng để xếp hạng các em. Điểm bài đo trong nghiên cứu cũng không nên tính vào điểm học tập chính thức nếu chưa được nhà trường cho phép rõ ràng.
Viết thiết kế bán thực nghiệm vào đề cương
Phần phương pháp cho thiết kế này nên có sáu đoạn, theo thứ tự:
- Gọi tên dạng thiết kế và lý do không chia ngẫu nhiên được. Một câu là đủ: lớp học đã được tổ chức sẵn theo năm học.
- Mô tả can thiệp đủ chi tiết để người khác làm lại. Phiếu gồm những phần nào, dùng ở bước nào của giờ học, bao nhiêu tiết mỗi tuần, trong bao nhiêu tuần, ai thực hiện.
- Mô tả nhóm so sánh. Học theo cách nào, ai dạy, có gì giống và khác nhóm thực nghiệm.
- Công cụ và lịch đo. Bài đo gì, nguồn gốc, đã thử chưa, đo lúc nào, ai chấm, chấm theo đáp án nào.
- Hướng phân tích. So sánh mức thay đổi giữa hai nhóm; phép tính cụ thể theo tài liệu chuyên về kiểm định và hướng dẫn của người hướng dẫn.
- Giới hạn kết luận. Kết quả nói về hai lớp trong một trường, một khoảng thời gian; không thay thế được kết luận của một thực nghiệm có chia ngẫu nhiên.
Kết quả có thể không như mong đợi: lớp thực nghiệm không thay đổi nhiều hơn lớp so sánh. Đó vẫn là một kết quả, viết trung thực và bàn luận vì sao. Chọn lại học sinh, bỏ bớt bài đo hay đổi cách tính cho tới khi ra khác biệt là làm sai lệch nghiên cứu, không phải phân tích.
Câu hỏi thường gặp
Bán thực nghiệm và thực nghiệm khác nhau ở điểm nào quan trọng nhất?
Ở việc chia người tham gia vào nhóm. Thực nghiệm chia ngẫu nhiên nên các khác biệt có sẵn được san đều giữa các nhóm; bán thực nghiệm dùng nhóm có sẵn nên các khác biệt đó có thể còn nguyên. Vì vậy kết luận của bán thực nghiệm phải thận trọng hơn.
Không có lớp so sánh thì có làm luận văn bán thực nghiệm được không?
Được, với dạng một nhóm đo trước và sau hoặc đo nhiều lần, nhưng sức thuyết phục yếu hơn. Phải nói rõ những gì khác ngoài can thiệp có thể gây ra thay đổi, và viết kết luận ở mức mô tả sự thay đổi chứ không khẳng định tác động.
Thời gian thực nghiệm bao lâu là đủ?
Không có con số chung. Thời gian phụ thuộc điều bạn đo: một kỹ năng phức tạp cần nhiều tuần hơn một kiến thức đơn lẻ. Hãy dựa vào tài liệu đã đọc, ý kiến người hướng dẫn và lịch thực tế của cơ sở, rồi nêu lý do trong đề cương.
Giáo viên có nên vừa dạy vừa chấm bài đo của lớp thực nghiệm không?
Nên tránh nếu được, vì người dạy dễ vô tình chấm nương tay cho cách làm mình kỳ vọng. Dùng đáp án chấm viết sẵn, nhờ người khác chấm hoặc chấm chéo một phần bài mà không biết bài thuộc lớp nào sẽ giúp kết quả đáng tin hơn.
Thực nghiệm sư phạm có cần xin phép phụ huynh không?
Thường cần ít nhất thông tin cho phụ huynh và sự đồng ý của nhà trường; có nơi yêu cầu phụ huynh đồng ý bằng văn bản. Quy định cụ thể theo trường của bạn và nơi thực nghiệm, nên hỏi rõ trước khi bắt đầu.