Thiết kế hỗn hợp chỉ cần khi đề tài có ít nhất hai câu hỏi đòi hai loại bằng chứng khác nhau, và bạn có kế hoạch ghép hai loại bằng chứng đó lại để trả lời một điều mà riêng từng phần không trả lời được. Thường gặp nhất trong luận văn là kiểu tuần tự: khảo sát trước để biết “bao nhiêu”, rồi phỏng vấn sâu để hiểu “vì sao”; hoặc phỏng vấn trước để biết nên hỏi gì, rồi mới làm bảng hỏi. Việc làm được ngay: viết hai câu hỏi cụ thể của bạn cạnh nhau và trả lời một câu — kết quả phần này sẽ dùng vào việc gì ở phần kia? Nếu không trả lời được, bạn đang có hai đề tài nhỏ đặt cạnh nhau, chưa phải thiết kế hỗn hợp.
Hỗn hợp tốn công gần gấp đôi: hai bộ công cụ, hai lần thu dữ liệu, hai cách phân tích và một phần ghép. Với người vừa đi làm vừa học, đây là quyết định về thời gian chứ không chỉ về phương pháp, nên cân nhắc ngay ở đề cương.
Bảng kiểm: đề tài của bạn có thật cần thiết kế hỗn hợp không
Đánh dấu từng dòng. Có từ bốn dòng “có” trở lên thì hỗn hợp đáng cân nhắc; ít hơn thì nên thu hẹp về một loại dữ liệu.
- Có một câu hỏi về mức độ, tỷ lệ, so sánh nhóm và một câu hỏi về cách hiểu, quá trình, lý do.
- Kết quả phần thứ nhất sẽ quyết định chọn ai, hỏi gì hoặc đo gì ở phần thứ hai.
- Bạn có kế hoạch đặt hai loại kết quả cạnh nhau để giải thích, đối chiếu hoặc kiểm tra lẫn nhau.
- Thời gian còn lại đủ cho hai đợt thu dữ liệu và hai cách phân tích, có tuần dự phòng.
- Bạn đã học hoặc kịp học cả phân tích số liệu định lượng ở mức mô tả và mã hoá dữ liệu định tính.
- Địa bàn cho phép cả phát phiếu lẫn ngồi nói chuyện lâu với một số người.
- Người hướng dẫn, hoặc người đồng hướng dẫn, theo được cả hai loại phương pháp.
Dòng thứ hai và thứ ba là cốt lõi. Hai dòng đó đều “không” thì dù năm dòng còn lại “có”, bạn vẫn chưa có lý do để gọi đề tài là hỗn hợp. Nhiều đề cương ghi “kết hợp phương pháp định lượng và định tính” chỉ vì có thêm ba cuộc phỏng vấn cán bộ quản lý để lấy ý kiến chung; người duyệt sẽ hỏi ba cuộc đó trả lời câu hỏi nào.
Ba kiểu trình tự thường gặp trong luận văn
Ví dụ dùng đề tài giả định ngành du lịch: “Du lịch lưu trú tại nhà dân ở một thôn vùng núi: mức tham gia của các hộ và lý do hộ chưa tham gia”. Tên kiểu thiết kế có thể khác theo giáo trình; điều quan trọng là thứ tự và chỗ ghép.
| Kiểu | Thứ tự | Khi nào dùng | Ví dụ (đề tài giả định) | Chỗ ghép |
|---|---|---|---|---|
| Tuần tự giải thích | Định lượng trước, định tính sau | Có số liệu rồi cần hiểu vì sao ra như vậy | Khảo sát toàn bộ hộ trong thôn về mức tham gia, rồi phỏng vấn sâu các hộ đủ điều kiện mà chưa tham gia | Kết quả khảo sát dùng để chọn người phỏng vấn và soạn câu hỏi |
| Tuần tự khám phá | Định tính trước, định lượng sau | Chưa biết nên hỏi gì, chưa có thang đo phù hợp | Phỏng vấn chủ hộ và du khách để biết họ quan tâm điều gì, rồi soạn bảng hỏi cho cả thôn | Kết quả phỏng vấn thành các câu hỏi trong phiếu |
| Song song | Thu cùng lúc, phân tích riêng, đối chiếu ở cuối | Cần nhìn một vấn đề từ hai phía trong cùng đợt thực địa | Phát phiếu cho du khách và phỏng vấn chủ hộ trong cùng mùa du lịch | Bảng đối chiếu hai loại kết quả ở chương bàn luận |
Với khoá luận, luận văn có quỹ thời gian ngắn, tuần tự giải thích thường dễ quản lý nhất vì phần định tính nhỏ và có đích rõ. Tuần tự khám phá đòi hỏi phần định tính xong sớm mới soạn được phiếu, nên dễ trễ. Song song tiết kiệm thời gian thực địa nhưng nặng ở khâu đối chiếu cuối cùng, khi bạn đã mệt.
Điểm ghép: chỗ quyết định có phải hỗn hợp thật hay không
Điểm ghép là nơi hai loại dữ liệu chạm nhau. Có ba chỗ ghép thường dùng. Ghép ở khâu chọn mẫu: kết quả phần định lượng cho biết nên chọn ai để phỏng vấn, ví dụ những hộ có đủ phòng, có người ở nhà ban ngày mà vẫn chưa nhận khách. Ghép ở khâu công cụ: điều người tham gia nói trong phỏng vấn trở thành câu hỏi trong bảng hỏi. Ghép ở khâu diễn giải: đặt con số và lời kể cạnh nhau để thấy chúng khớp, bổ sung hay mâu thuẫn.
Trong đề cương, mỗi chỗ ghép nên được viết bằng một câu cụ thể. Ví dụ: “Từ kết quả khảo sát, chọn có chủ đích khoảng mười hộ thuộc nhóm đủ điều kiện nhưng chưa tham gia, đa dạng về độ tuổi chủ hộ và khoảng cách tới đường chính.” Con số mười ở đây là dự kiến tự đặt; số cuộc phỏng vấn thật dừng ở đâu tuỳ dữ liệu có còn thêm ý mới hay không.
Khi hai phần cho kết quả trái nhau, đừng vội cho là thất bại. Khảo sát nói phần lớn hộ “sẵn sàng” tham gia nhưng phỏng vấn lại cho thấy họ ngại vì nhà vệ sinh chưa đủ chuẩn đón khách mà không có vốn sửa; mâu thuẫn đó chính là phát hiện đáng viết. Thiết kế hỗn hợp tồn tại để những điều như vậy lộ ra.
Tình huống: hai phần dữ liệu đứng riêng, hội đồng hỏi “ghép ở đâu”
Chị Hằng, học viên cao học ngành du lịch, làm hướng dẫn viên cho một công ty lữ hành, ghi trong đề cương là thiết kế hỗn hợp: phát phiếu cho các hộ trong thôn và phỏng vấn sâu cán bộ xã, trưởng thôn, hai chủ hộ đang đón khách. Ở buổi duyệt, một thành viên hỏi: “Kết quả phiếu dùng để làm gì cho phần phỏng vấn, và ngược lại?”. Chị chưa có câu trả lời.
Sau buổi đó, chị Hằng viết lại hai câu hỏi cụ thể: mức tham gia và đặc điểm của các hộ tham gia, chưa tham gia ra sao; vì sao những hộ đủ điều kiện vẫn chưa tham gia. Câu thứ hai nói rõ người cần hỏi là chính các hộ chưa tham gia, không phải cán bộ. Vậy phần định tính phải chọn người từ kết quả phần định lượng, và đề tài thành tuần tự giải thích.
Phỏng vấn cán bộ xã không bỏ hẳn: chị giữ một cuộc làm thông tin bối cảnh, ghi rõ vai trò đó trong phần phương pháp để không ai nhầm là dữ liệu chính. Kế hoạch tiến độ cũng sửa theo: đợt khảo sát vào mùa thấp điểm để các hộ có thời gian, ba tuần sau là đợt phỏng vấn, chừa hai tuần giữa để phân tích sơ bộ phiếu và chọn người. Bước tiếp theo của chị là soạn một bảng nhỏ: câu hỏi phiếu nào sẽ dùng để lọc người phỏng vấn.
Những lỗi khiến phần hỗn hợp bị gạch
Phần định tính chỉ là trang trí. Vài cuộc phỏng vấn được trích một hai câu minh hoạ cho con số đã có, không được mã hoá, không có phân tích. Người duyệt sẽ coi đó là bằng chứng giai thoại chứ không phải một phần thiết kế.
Hai phần trả lời cùng một câu hỏi theo cùng một cách. Hỏi “mức hài lòng” bằng phiếu rồi lại hỏi “anh chị có hài lòng không” trong phỏng vấn. Lặp lại không phải đối chiếu; phần định tính nên hỏi điều phiếu không hỏi được.
Phần định lượng nhỏ mà kết luận như khảo sát lớn. Phát vài chục phiếu cho người quen rồi nói về “du khách” nói chung. Cỡ và cách chọn mẫu phải khớp với lời kết luận, kể cả trong thiết kế hỗn hợp.
Không có chỗ cho mâu thuẫn. Chương bàn luận chỉ nhắc chỗ hai phần khớp nhau, bỏ qua chỗ lệch. Lệch là dữ liệu, cần được nêu và giải thích, không được cắt bỏ cho gọn.
Thời gian tính như làm một phần. Kế hoạch không có khoảng giữa hai đợt để phân tích sơ bộ. Kết quả là phần sau làm vội, không dùng được kết quả phần trước.
Trình bày hai phần trong đề cương cho người đọc khỏi rối
Phần phương pháp của đề cương hỗn hợp dễ thành hai khối văn dài nối nhau. Một bảng hai cột đặt các yếu tố tương ứng cạnh nhau giúp người duyệt thấy ngay cấu trúc, rồi phần chữ bên dưới chỉ cần giải thích thêm. Ví dụ điền với đề tài du lịch giả định:
| Yếu tố | Phần định lượng | Phần định tính |
|---|---|---|
| Câu hỏi trả lời | Mức tham gia và đặc điểm hộ tham gia, chưa tham gia | Vì sao hộ đủ điều kiện vẫn chưa tham gia |
| Người tham gia | Toàn bộ hộ trong thôn | Một số hộ đủ điều kiện chưa tham gia, chọn có chủ đích từ kết quả khảo sát |
| Công cụ | Bảng hỏi có cấu trúc | Khung hướng dẫn phỏng vấn sâu |
| Thời điểm | Đợt một, mùa thấp điểm | Đợt hai, sau khi phân tích sơ bộ phiếu |
| Cách phân tích | Thống kê mô tả, so sánh nhóm | Mã hoá, gom chủ đề |
| Chỗ ghép | Cung cấp danh sách và đặc điểm để chọn người phỏng vấn | Giải thích các con số ở chương bàn luận |
Dòng “chỗ ghép” là dòng người duyệt nhìn đầu tiên. Nếu hai ô của dòng này trống hoặc ghi chung chung kiểu “bổ sung cho nhau”, hãy quay lại bảng kiểm ở đầu bài trước khi viết tiếp.
Việc làm tuần này
Nếu sau bảng kiểm bạn vẫn chọn thiết kế hỗn hợp, đi theo thứ tự này:
- Chọn một kiểu trình tự, viết một câu vì sao chọn kiểu đó cho đề tài của mình.
- Viết một câu cho mỗi chỗ ghép: ghép ở khâu nào, phần nào dùng kết quả phần nào.
- Lập lịch có khoảng phân tích sơ bộ giữa hai đợt; nếu lịch không chứa nổi, cân nhắc thu hẹp về một loại dữ liệu.
- Hỏi người hướng dẫn xem chuyên ngành có yêu cầu riêng về trình bày thiết kế hỗn hợp, và có cần xin phép riêng cho phần phỏng vấn ghi âm hay không.
- Ghi vào sổ tay: nếu chỉ còn sức làm một phần, phần nào là phần chính. Câu trả lời này giúp bạn không hoảng khi lịch trễ.
Câu hỏi cuối nghe bi quan nhưng thực tế: biết trước phần nào là cốt lõi thì khi phải cắt, bạn cắt phần phụ và vẫn giữ được một luận văn trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Thêm vài câu hỏi mở cuối bảng hỏi có được gọi là thiết kế hỗn hợp không?
Thường là không. Câu hỏi mở trong phiếu vẫn là một phần của khảo sát, giúp ghi nhận ý kiến bổ sung. Gọi là hỗn hợp khi có một phần thu dữ liệu định tính riêng, được phân tích có hệ thống và ghép với phần định lượng có chủ đích.
Phần định tính trong thiết kế hỗn hợp cần bao nhiêu cuộc phỏng vấn?
Không có con số chung. Số cuộc phỏng vấn tuỳ mục đích phần định tính và việc dữ liệu còn thêm ý mới hay không. Trong đề cương bạn có thể nêu số dự kiến tự đặt kèm tiêu chí dừng, và theo hướng dẫn của khoa nếu có.
Có nên làm thiết kế hỗn hợp ở bậc cử nhân không?
Được, nếu đề tài thật cần và thời gian đủ. Nhiều khoá luận cử nhân làm tốt với một phần chính và một phần phụ nhỏ, ví dụ vài cuộc phỏng vấn để soạn phiếu. Hãy hỏi người hướng dẫn trước, vì khối lượng việc tăng đáng kể.
Hai phần cho kết quả mâu thuẫn thì viết thế nào?
Trình bày cả hai, đặt cạnh nhau, rồi đưa ra các cách giải thích có thể: cách hỏi khác nhau, người trả lời khác nhau, hay hiện tượng thật sự phức tạp. Đừng bỏ phần trái ý; mâu thuẫn được giải thích kỹ thường là phần đáng đọc của luận văn.
Trình bày thiết kế hỗn hợp trong đề cương cần những gì?
Cần tên kiểu trình tự, lý do chọn, câu hỏi mà mỗi phần trả lời, cách chọn người tham gia cho từng phần, chỗ ghép hai phần và kế hoạch thời gian có khoảng giữa hai đợt. Mẫu trình bày cụ thể theo hướng dẫn của khoa bạn.