Kết luận của luận văn là câu trả lời gọn cho từng câu hỏi nghiên cứu, rút từ kết quả đã trình bày; kiến nghị là việc cụ thể một đối tượng cụ thể có thể làm, dựa trên kết luận đó. Câu nào không lần ngược về được một kết quả trong luận văn thì không có chỗ ở chương này. Việc làm ngay: kẻ bảng truy vết năm cột dưới đây và điền từ chương kết quả, trước khi viết câu kết luận đầu tiên.
Bài dùng đề tài giả định ngành nông nghiệp: "Năng suất lúa sau khi đổi giống ở một hợp tác xã", so sánh năng suất hai vụ trước và hai vụ sau khi đổi giống của các hộ xã viên, kèm phỏng vấn một số hộ về chi phí và công chăm sóc. Chương cuối có tên "Kết luận và kiến nghị" hay "Kết luận và khuyến nghị", tách hay gộp, là tuỳ mẫu của trường.
Kết luận khác tóm tắt kết quả ở chỗ nào
Tóm tắt kết quả kể lại các con số và phát hiện theo thứ tự trình bày. Kết luận trả lời câu hỏi. Khác biệt nghe nhỏ nhưng thấy rõ khi đọc: một đoạn tóm tắt nói "năng suất bình quân vụ sau đổi giống cao hơn vụ trước; chi phí phân bón tăng; nhiều hộ cho biết giống mới cần chăm kỹ hơn". Một câu kết luận nói "Trong hai vụ quan sát, đổi giống đi kèm năng suất cao hơn ở phần lớn hộ, nhưng phần tăng thêm bị chi phí phân bón và công chăm sóc bù trừ một phần, nên lợi ích không đồng đều giữa các hộ".
Câu thứ hai gộp các phát hiện lại để trả lời câu hỏi "đổi giống có lợi cho hộ xã viên không, lợi ra sao". Nó vẫn bám vào dữ liệu, không thêm gì mới, nhưng đã làm phần việc mà người đọc cần: cho biết rốt cuộc câu trả lời là gì.
Chú ý chữ "đi kèm". Thiết kế so sánh trước – sau không có nhóm đối chứng không cho phép nói đổi giống gây ra năng suất cao hơn, vì thời tiết, giá vật tư, kinh nghiệm của hộ cũng thay đổi giữa các vụ. Kết luận phải dùng chữ đúng với thiết kế. Đây là một trong những chỗ hội đồng hay hỏi ở chương cuối.
Số câu kết luận nên bằng số câu hỏi cụ thể, cộng thêm có thể một câu tổng cho câu hỏi chung. Kết luận nhiều hơn số câu hỏi thường là dấu hiệu bạn đang chép lại kết quả; ít hơn là có câu hỏi bị bỏ rơi.
Bảng truy vết: câu hỏi – kết quả – kết luận – kiến nghị
Điền bảng này trước khi viết. Mỗi dòng là một câu hỏi cụ thể của đề tài giả định. Cột "ai làm được" buộc kiến nghị phải có người nhận.
| Câu hỏi cụ thể | Kết quả chính (mục) | Câu kết luận | Kiến nghị | Ai làm được |
|---|---|---|---|---|
| 1. Năng suất thay đổi thế nào sau đổi giống? | Mục 4.2: phần lớn hộ có năng suất cao hơn ở hai vụ sau | Năng suất cao hơn ở phần lớn hộ trong hai vụ quan sát | Theo dõi tiếp thêm vài vụ, ghi năng suất từng thửa | Ban quản lý hợp tác xã |
| 2. Chi phí sản xuất thay đổi ra sao? | Mục 4.3: phân bón và công chăm sóc tăng | Phần tăng năng suất bị chi phí bù trừ một phần | Hướng dẫn lượng phân phù hợp giống mới, ghi chép chi phí theo mẫu chung | Cán bộ kỹ thuật hợp tác xã |
| 3. Hộ nào được lợi nhiều, hộ nào ít? | Mục 4.4 và phỏng vấn: hộ có ruộng trũng ít lợi hơn | Lợi ích không đồng đều, phụ thuộc chân ruộng | Thử nghiệm riêng cho chân ruộng trũng trước khi khuyến khích đổi giống | Hợp tác xã cùng hộ có ruộng trũng |
Đọc lại cột cuối: không có ô nào là "nhà nước", "các cấp, các ngành", "xã hội". Kiến nghị gửi tới người mà kết quả của bạn thực sự nói chuyện với — ở đây là hợp tác xã và hộ xã viên. Nếu một kiến nghị không điền được cột "kết quả chính", nó không thuộc luận văn này.
Vì sao kiến nghị "nhà nước cần quan tâm hơn" bị gạch
Không dựa trên kết quả. Một khảo sát ở một hợp tác xã không có dữ liệu về chính sách quốc gia. Kiến nghị ở tầm đó vượt xa những gì luận văn biết.
Không ai làm được ngay. "Quan tâm hơn", "tăng cường", "nâng cao nhận thức" không phải việc làm. Người đọc không biết phải làm gì khác vào ngày mai.
Đề tài nào cũng viết được. Kiến nghị đổi tên đề tài vào vẫn đúng là kiến nghị không mang thông tin. Phép thử: nếu câu kiến nghị vẫn hợp lý khi bạn chưa thu dữ liệu, nó chưa dựa trên dữ liệu.
Cách viết thay. Theo công thức ai – làm gì – dựa trên kết quả nào – trong điều kiện nào. Ví dụ: "Ban quản lý hợp tác xã có thể ghi năng suất theo từng thửa trong ba vụ tới (dựa trên mục 4.2, nơi số liệu theo hộ không tách được chân ruộng), để biết giống mới hợp với chân ruộng nào." Số "ba vụ" ở đây là đề xuất của người viết, nói rõ là đề xuất.
Kiến nghị chính sách vẫn được, nếu có căn cứ. Nếu đề tài của bạn thực sự phân tích một chính sách, có dữ liệu về việc thực hiện nó, kiến nghị điều chỉnh chính sách là hợp lý — miễn là nói rõ phạm vi dữ liệu.
Hướng nghiên cứu tiếp theo: không chép lại phần giới hạn
Nhiều mẫu luận văn có mục "hướng nghiên cứu tiếp theo" ở cuối chương. Lỗi hay gặp là chép lại danh sách giới hạn rồi thêm chữ "nghiên cứu sau nên khắc phục". Mục này có ích hơn khi nó chỉ ra câu hỏi mới mà kết quả của bạn mở ra.
Với đề tài giả định, giới hạn là "chỉ quan sát hai vụ, không có nhóm đối chứng". Một hướng tiếp theo tốt không chỉ nói "nghiên cứu nhiều vụ hơn" mà nói: "So sánh hộ đổi giống với hộ chưa đổi trong cùng vụ, cùng chân ruộng, để tách ảnh hưởng của giống khỏi ảnh hưởng của thời tiết". Hoặc từ phỏng vấn: "Tìm hiểu vì sao một số hộ ruộng trũng vẫn giữ giống mới dù lợi ít" — đây là câu hỏi mà dữ liệu của bạn gợi ra nhưng chưa trả lời được.
Hai hoặc ba hướng là đủ, mỗi hướng một hai câu, mỗi hướng nói rõ nó xuất phát từ kết quả hay giới hạn nào. Người làm khoá sau tìm đề trong mục này của luận văn cũ, nên viết cho họ dùng được.
Phần giới hạn của nghiên cứu nên viết kỹ ở chương bàn luận hoặc chương phương pháp, tuỳ mẫu của trường; ở chương kết luận chỉ cần nhắc đến nếu nó trực tiếp hạn chế cách hiểu một câu kết luận.
Tình huống: chín kiến nghị rút còn bốn
Minh, sinh viên nông nghiệp năm cuối, làm đúng đề tài giả định trên. Chương kết luận nháp có ba đoạn kết luận và chín kiến nghị, gồm "Nhà nước cần hỗ trợ giống cho nông dân", "Nông dân cần nâng cao trình độ canh tác", "Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất lúa". Người hướng dẫn ghi: "Kiến nghị nào xuất phát từ kết quả của em?"
Minh điền bảng truy vết. Ba kết luận ứng ba câu hỏi, giữ nguyên nhưng viết lại cho gọn và đổi chữ "nhờ đổi giống mà năng suất tăng" thành "đi kèm năng suất cao hơn". Với chín kiến nghị, Minh tìm cột "kết quả chính" cho từng cái. Chỉ ba kiến nghị có kết quả đứng sau: ghi năng suất theo thửa, hướng dẫn lượng phân, thử nghiệm riêng cho ruộng trũng. Thêm một kiến nghị mới nảy ra khi điền bảng: lập mẫu sổ ghi chi phí chung cho xã viên, vì phỏng vấn cho thấy mỗi hộ ghi một kiểu nên khó so sánh.
Sáu kiến nghị còn lại không có kết quả nào đỡ — chúng là điều Minh tin là đúng, nhưng luận văn không chứng minh. Minh bỏ chúng. Hai trong số đó được chuyển thành một câu ở hướng nghiên cứu tiếp theo.
Chương cuối của Minh ngắn đi gần một nửa. Bước tiếp theo: đọc lại chương mở đầu để chắc rằng mục tiêu cụ thể thứ ba ("đề xuất giải pháp") đã được chỉnh thành "đưa ra kiến nghị cho hợp tác xã" cho khớp với những gì chương cuối thật sự làm.
Việc tuần này và những thứ không đưa vào chương cuối
Chương kết luận thường ngắn nhất, nên làm xong trong một tuần là vừa:
- Điền bảng truy vết năm cột từ chương kết quả và bàn luận.
- Viết mỗi câu kết luận trong một hai câu, kiểm chữ dùng có đúng thiết kế (đi kèm, khác nhau, liên quan — hay gây ra).
- Lọc kiến nghị theo cột "kết quả chính" và "ai làm được"; bỏ những cái không điền được.
- Viết hai ba hướng nghiên cứu tiếp theo, mỗi hướng gắn với một kết quả hoặc giới hạn.
- Đối chiếu lần cuối với câu hỏi và mục tiêu ở chương mở đầu.
Không đưa vào chương cuối: số liệu mới chưa xuất hiện ở chương kết quả, tài liệu mới để củng cố kết luận, đoạn tâm sự về quá trình làm luận văn. Không cần viết lại toàn bộ bàn luận. Độ dài, tên chương và việc có bắt buộc mục "hướng nghiên cứu tiếp theo" hay không thì xem mẫu trình bày của trường bạn.
Một phép thử cuối trước khi gửi người hướng dẫn: che toàn bộ luận văn, chỉ đưa cho một người bạn đọc chương mở đầu và chương kết luận. Nếu người đó nói lại được luận văn hỏi gì và trả lời thế nào, không thấy câu nào ở kết luận "từ trên trời rơi xuống", thì chương cuối đã làm đúng việc. Nếu bạn ấy hỏi "kiến nghị này dựa vào đâu", hãy quay lại bảng truy vết — câu hỏi đó hội đồng cũng sẽ hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Kết luận luận văn có được nêu số liệu không?
Được, khi một con số là phần cốt lõi của câu trả lời, nhưng không nên lặp lại cả bảng kết quả. Thường chỉ cần mô tả bằng lời chiều hướng và mức độ, kèm một hai con số chính đã có ở chương kết quả. Mọi số trong kết luận phải khớp đúng với số ở chương trước.
Kiến nghị nên viết bao nhiêu ý?
Không có con số chuẩn. Số kiến nghị hợp lý là số kiến nghị bạn tìm được kết quả đứng sau và người nhận cụ thể. Ba bốn kiến nghị có căn cứ thường thuyết phục hơn mười kiến nghị chung chung. Nếu trường có quy định riêng về cấu trúc phần kiến nghị, làm theo quy định đó.
Đề tài định tính có cần kiến nghị không?
Nhiều đề tài định tính vẫn có kiến nghị, thường ở dạng gợi ý cho người làm thực tiễn trong bối cảnh tương tự, kèm lưu ý rằng kết quả không khái quát thống kê cho tổng thể rộng. Viết kiến nghị đúng mức với bản chất dữ liệu: gợi ý để cân nhắc, không phải quy định phải làm.
Kết quả không ủng hộ giả thuyết thì kết luận viết thế nào?
Viết đúng như dữ liệu cho thấy: giả thuyết không được ủng hộ trong mẫu và bối cảnh này, rồi tham chiếu phần bàn luận về các cách giải thích. Không đổi giả thuyết cho khớp kết quả và không bỏ bớt dữ liệu. Kết luận trung thực là một kết luận hợp lệ.
Có nên dùng chữ "chứng minh" trong kết luận không?
Nên tránh, trừ khi đề tài thật sự có thiết kế cho phép. Với phần lớn khoá luận, luận văn dùng khảo sát cắt ngang hoặc so sánh trước sau không đối chứng, chữ phù hợp hơn là cho thấy, gợi ý, đi kèm, có liên quan. Chữ dùng đúng mức giúp bạn đỡ phải giải thích trước hội đồng.
Kết luận và tóm tắt luận văn có giống nhau không?
Không giống. Bản tóm tắt nói ngắn gọn cả luận văn, gồm vấn đề, phương pháp, kết quả và kết luận, để người đọc quyết định có đọc tiếp hay không. Chương kết luận trả lời từng câu hỏi nghiên cứu và đưa kiến nghị, viết cho người đã đọc các chương trước.