Mỗi đoạn kết quả định lượng nên đi theo một khung ngắn: nhắc câu hỏi đang trả lời, nêu con số chính kèm mẫu số, nói chiều và mức của khác biệt hay quan hệ, chỉ người đọc tới bảng hoặc hình. Từ ngữ phải đúng với điều thiết kế cho phép: khảo sát một lần thì nói "cao hơn", "đi cùng", "có liên quan", không nói "làm tăng", "quyết định", "ảnh hưởng" theo nghĩa nhân quả. Tối nay bạn có thể dò lại một mục kết quả, khoanh mọi động từ chỉ nguyên nhân và đối chiếu với thiết kế của đề tài.
Đây là bước cuối của phần phân tích định lượng: chuyển những con số đã kiểm thành câu văn. Nó không phải là bàn luận; giải thích vì sao, so sánh với tài liệu, gợi ý ý nghĩa thực tiễn thuộc về phần sau. Chỗ người hướng dẫn gạch nhiều nhất ở chương kết quả không phải số sai mà là câu nói quá: con số chỉ cho thấy hai thứ đi cùng nhau, câu văn đã tuyên bố cái này gây ra cái kia.
Khung bốn câu cho một đoạn kết quả
Đề tài giả định: "Mức sẵn lòng trả cho rau an toàn của hộ gia đình ở một phường" (ngành kinh tế). Số liệu là số tự đặt.
- Câu dẫn: nhắc câu hỏi hoặc biến đang xét. "Về mức sẵn lòng trả thêm cho rau an toàn theo thu nhập của hộ, …"
- Con số chính kèm mẫu số: "trong 64 hộ thuộc nhóm thu nhập cao, trung vị mức sẵn lòng trả thêm là 30% so với giá rau thường; con số này ở 86 hộ thu nhập thấp hơn là 15%."
- Chiều và mức: "Như vậy nhóm thu nhập cao sẵn lòng trả thêm khoảng gấp đôi, khác biệt có ý nghĩa thống kê theo phép kiểm hai nhóm đã chọn ở chương phương pháp." Kết quả phép kiểm viết theo cách chuyên ngành của bạn quy định.
- Chỉ dẫn: "(Bảng 4.6)". Không đọc lại toàn bộ số trong bảng.
Bốn câu này thường đủ cho một kết quả. Nếu bạn cần đến tám câu, hoặc đang đọc lại mọi ô trong bảng, hoặc đang trộn phần bàn luận vào. Thứ tự "số trước, diễn giải sau" giúp người đọc tự đánh giá con số trước khi nghe bạn nói nó nghĩa là gì; viết ngược lại thì người đọc phải tin lời bạn trước khi thấy căn cứ.
Bản nháp bị gạch và bản sửa
Năm câu dưới là những kiểu câu hay gặp trong bản nháp chương kết quả. Cột giữa nói vì sao người hướng dẫn gạch.
| Bản nháp | Vì sao bị gạch | Bản sửa |
|---|---|---|
| Thu nhập quyết định mức sẵn lòng trả cho rau an toàn. | Khảo sát cắt ngang không chứng minh được nhân quả; "quyết định" còn ngụ ý là yếu tố duy nhất. | Mức sẵn lòng trả cao hơn ở các hộ có thu nhập cao hơn. |
| Đa số người dân phường sẵn lòng trả thêm. | Mẫu chọn thuận tiện ở hai chợ, không đại diện cho cả phường. | Đa số hộ được khảo sát (97 trên 150) sẵn lòng trả thêm. |
| Kết quả cho thấy người dân rất quan tâm tới sức khoẻ. | Đây là diễn giải, không phải kết quả; câu hỏi không đo mức quan tâm tới sức khoẻ. | Giữ con số ở chương kết quả; nếu muốn bàn lý do, đưa sang phần bàn luận và nói rõ là suy đoán. |
| Có mối tương quan rất chặt giữa học vấn và mức sẵn lòng trả. | Không nêu con số; "rất chặt" là đánh giá không có căn cứ. | Học vấn và mức sẵn lòng trả có tương quan thuận ở mức vừa (nêu hệ số và cách đánh giá mức theo tài liệu mà khoa bạn dùng). |
| Không có sự khác biệt giữa nam và nữ, do đó giới tính không ảnh hưởng. | Không thấy khác biệt ở mẫu này không có nghĩa là chứng minh được không có ảnh hưởng; mẫu nhỏ có thể không đủ để phát hiện. | Chưa thấy khác biệt rõ giữa người trả lời nam và nữ trong mẫu này. |
Để ý bản sửa thường ngắn hơn và ít tính từ hơn. Kết quả tốt không cần tính từ mạnh; con số đã đủ sức nặng khi được đặt đúng.
Vì sao tương quan chưa phải nhân quả: ba lời giải thích khác cần nghĩ tới
Biến thứ ba. Hộ có thu nhập cao thường cũng có học vấn cao hơn, sống gần siêu thị hơn, có con nhỏ hơn. Bất kỳ yếu tố nào trong đó cũng có thể đi cùng mức sẵn lòng trả. Khi bạn thấy thu nhập và sẵn lòng trả đi cùng nhau, chưa biết bao nhiêu phần là do thu nhập.
Chiều ngược lại. Với nhiều cặp biến, chiều tác động có thể ngược. Sinh viên ít làm thêm có thể nhờ vậy mà tự học nhiều hơn; nhưng cũng có thể những bạn vốn chăm học, đang giữ học bổng, chủ động nhận ít ca làm thêm hơn. Khảo sát một lần không cho biết cái nào đến trước.
Cách chọn mẫu. Nếu bạn khảo sát ở hai chợ có quầy rau an toàn, người đến đó vốn đã quan tâm hơn mức trung bình. Quan hệ thấy được trong mẫu có thể không có, hoặc khác đi, ở những người không đến các chợ đó.
Khi nào được nói gần với nhân quả hơn. Những thiết kế có can thiệp và nhóm đối chứng, đặc biệt khi phân nhóm ngẫu nhiên, hoặc theo dõi cùng một nhóm người qua thời gian, cho phép lập luận mạnh hơn về nguyên nhân. Ngay cả khi đó, cách nói vẫn phải đúng mức với thiết kế. Nếu đề tài của bạn là khảo sát cắt ngang, đó là giới hạn của thiết kế, không phải lỗi của bạn; chỉ cần nói đúng.
Động từ hợp với thiết kế nghiên cứu
Bảng này để dán cạnh bàn khi viết. Cách phân loại thiết kế và tên gọi có thể khác theo ngành và theo khoa; hỏi người hướng dẫn nếu đề tài của bạn nằm giữa hai loại.
| Thiết kế | Được nói | Nên tránh |
|---|---|---|
| Khảo sát cắt ngang, mẫu thuận tiện | Trong mẫu khảo sát, … cao hơn, thấp hơn, đi cùng, có liên quan | Người dân nói chung, gây ra, làm tăng, quyết định |
| Khảo sát cắt ngang, mẫu xác suất | Ước tính cho tổng thể đã chọn mẫu, … có liên quan | Gây ra, làm tăng |
| Theo dõi cùng nhóm qua thời gian | Sau khi …, … thay đổi; thay đổi của A đi trước thay đổi của B | Chứng minh nguyên nhân |
| Can thiệp có nhóm đối chứng | Nhóm can thiệp có … cao hơn nhóm đối chứng sau can thiệp | Hiệu quả chắc chắn, áp dụng được mọi nơi |
Đề tài đã duyệt có chữ "ảnh hưởng" trong tên mà thiết kế là khảo sát cắt ngang là chuyện khá thường gặp. Không cần tự ý đổi tên đề tài; trao đổi với người hướng dẫn, và trong chương kết quả vẫn viết bằng từ mô tả quan hệ, kèm một câu ở phần phương pháp hoặc hạn chế giải thích rằng thiết kế cho phép xem xét mối liên hệ chứ chưa đủ để kết luận nhân quả.
Tình huống: một mục kết quả phải viết lại gần hết
Trang, học viên cao học ngành kinh tế, làm đề tài giả định về rau an toàn. Mục 4.4 của Trang dài hai trang cho một bảng, mở đầu bằng "Kết quả nghiên cứu khẳng định thu nhập là nhân tố then chốt quyết định hành vi tiêu dùng rau an toàn của người dân". Người hướng dẫn ghi: "Thiết kế của em cho phép khẳng định điều này chưa?". Trang sửa như sau:
- Khoanh mọi động từ và tính từ chỉ nguyên nhân hoặc mức độ: khẳng định, then chốt, quyết định, rất, hành vi. Riêng "hành vi" cũng sai vì đề tài đo mức sẵn lòng trả, không đo việc mua thật.
- Viết lại theo khung bốn câu, dùng cột "được nói" trong bảng động từ cho thiết kế cắt ngang, mẫu thuận tiện.
- Chuyển ba đoạn giải thích vì sao hộ thu nhập cao sẵn lòng trả hơn sang nháp phần bàn luận, nơi chúng sẽ được đặt cạnh tài liệu đã tổng quan và các lời giải thích khác.
- Kiểm biến thứ ba bằng cách tách theo học vấn: trong từng nhóm học vấn, khác biệt theo thu nhập có còn không. Báo kết quả này như một phân tích bổ sung, dù nó làm chênh lệch nhỏ đi.
- Thêm một câu vào phần hạn chế về mẫu thuận tiện ở hai chợ.
Mục 4.4 còn nửa trang. Con số không đổi; chỉ có lời nói về con số đã đúng mức. Khi bảo vệ, câu hỏi "thiết kế của em cho phép khẳng định điều này chưa?" giờ Trang trả lời được bằng chính câu văn trong luận văn.
Hai cái bẫy cuối: "có ý nghĩa" và "không thấy khác biệt"
"Có ý nghĩa thống kê" chỉ nói rằng khác biệt trong mẫu khó xảy ra do ngẫu nhiên nếu thật ra không có khác biệt, theo ngưỡng bạn đã đặt; nó không nói khác biệt đó lớn hay có quan trọng trong thực tế. Với mẫu lớn, một chênh lệch rất nhỏ cũng có thể "có ý nghĩa". Vì vậy luôn báo kèm độ lớn của khác biệt bằng đơn vị thật, như "trả thêm 15% so với 30%", để người đọc tự cân nhắc. Cách đo và báo độ lớn hiệu ứng theo từng phép kiểm thuộc về tài liệu chuyên về kiểm định.
Chiều ngược lại cũng là bẫy: không thấy khác biệt có ý nghĩa không chứng minh hai nhóm như nhau, nhất là khi mẫu nhỏ. Viết "chưa thấy khác biệt rõ trong mẫu này" thay cho "không có khác biệt", và đừng bỏ kết quả đó ra khỏi luận văn. Báo trung thực mọi kết quả trong kế hoạch phân tích, cả cái khớp lẫn cái không khớp với giả thuyết, là điều kiện để người khác tin các kết quả còn lại.
Không cần làm, và việc trong tuần
Không cần giải thích nguyên nhân trong chương kết quả; không cần so sánh với nghiên cứu khác ở đây, việc đó để dành cho bàn luận. Không cần né mọi từ chỉ quan hệ đến mức câu văn vô hồn: "cao hơn rõ rệt, khoảng gấp đôi" là câu kết quả tốt. Không cần lặp lại kết quả kiểm định bằng lời dài dòng khi bảng đã có đủ.
Việc trong tuần: ngày đầu, dò toàn chương kết quả, khoanh mọi động từ và tính từ chỉ nguyên nhân hoặc mức độ. Ngày hai và ba, viết lại từng mục theo khung bốn câu, đối chiếu bảng động từ. Ngày bốn, gom những đoạn giải thích đã cắt ra thành nháp phần bàn luận. Ngày năm, gửi người hướng dẫn một mục đã sửa làm mẫu, hỏi xem cách viết đã hợp chưa trước khi sửa cả chương. Trình bày kết quả kiểm định theo chuẩn trình bày khoa bạn dùng, như APA hoặc một chuẩn khác; xem hướng dẫn của trường.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát cắt ngang có được dùng chữ ảnh hưởng trong chương kết quả không?
Nên tránh dùng theo nghĩa nhân quả. Khảo sát một lần chỉ cho thấy các biến đi cùng nhau, chưa loại được biến thứ ba hay chiều tác động ngược lại. Hãy dùng các từ như cao hơn, có liên quan, đi cùng. Nếu tên đề tài đã có chữ ảnh hưởng, trao đổi với người hướng dẫn và giải thích giới hạn của thiết kế trong luận văn.
Chương kết quả và phần bàn luận khác nhau ở đâu khi viết định lượng?
Chương kết quả nói dữ liệu cho thấy gì: con số, chiều và mức của khác biệt hay quan hệ. Phần bàn luận nói vì sao có thể như vậy, so với các nghiên cứu khác ra sao và ý nghĩa thực tiễn. Một số trường gộp hai phần vào một chương, khi đó vẫn nên tách đoạn trình bày và đoạn diễn giải.
Kết quả không có ý nghĩa thống kê thì có cần viết vào luận văn không?
Cần. Mỗi câu hỏi trong kế hoạch phân tích đều phải được trả lời, kể cả khi câu trả lời là chưa thấy khác biệt. Bỏ những kết quả đó làm luận văn nghiêng về một phía và người đọc hiểu sai. Viết đúng mức, ví dụ chưa thấy khác biệt rõ trong mẫu này, và bàn về lý do ở phần bàn luận.
Mẫu chọn thuận tiện thì viết kết quả cho tổng thể như thế nào?
Không suy rộng trực tiếp. Viết trong mẫu khảo sát hoặc trong số hộ được khảo sát, không viết người dân cả phường. Nêu rõ cách chọn mẫu ở chương phương pháp và nhắc giới hạn này trong phần hạn chế. Người đọc vẫn đánh giá cao một kết quả nói đúng phạm vi của nó.
Có ý nghĩa thống kê có phải là khác biệt lớn không?
Không nhất thiết. Có ý nghĩa thống kê chỉ cho biết khác biệt khó do ngẫu nhiên theo ngưỡng đã đặt, còn độ lớn phải nhìn vào chênh lệch thật bằng đơn vị đo. Với mẫu lớn, chênh lệch nhỏ cũng có thể có ý nghĩa thống kê. Hãy luôn báo kèm độ lớn khác biệt để người đọc tự đánh giá.
Mỗi đoạn kết quả định lượng nên dài bao nhiêu?
Không có độ dài chuẩn, nhưng một kết quả thường gói được trong ba đến năm câu: câu dẫn câu hỏi, con số chính kèm mẫu số, chiều và mức khác biệt, chỉ dẫn tới bảng hay hình. Đoạn dài hơn nhiều thường là đang đọc lại bảng hoặc trộn phần bàn luận vào. Độ dài cả chương theo hướng dẫn của trường bạn.