Trường hợp lệch là người tham gia, hoặc đoạn dữ liệu, đi ngược với chủ đề hay mẫu hình bạn đang thấy ở phần lớn dữ liệu. Cách xử lý đúng là giữ lại, đọc kỹ xem vì sao nó khác, rồi dùng nó để chỉnh chủ đề hoặc nói rõ giới hạn của chủ đề, và viết nó vào chương kết quả. Việc làm được ngay tối nay: với mỗi chủ đề, ghi ra những người tham gia không khớp hoặc khớp một phần, mỗi người một dòng lý do.
Bước này giúp phân tích của bạn đáng tin hơn chứ không làm yếu đi. Một chương kết quả mà chủ đề nào cũng "mọi người tham gia đều…" thường khiến hội đồng nghi ngờ: hoặc dữ liệu quá mỏng, hoặc người viết đã chọn lọc. Còn bỏ trường hợp không khớp để kết quả gọn là làm sai lệch kết quả, cùng một họ với sửa số liệu ở nghiên cứu định lượng.
Trường hợp lệch nằm ở đâu trong quy trình
Bạn bắt đầu thấy trường hợp lệch từ lúc đọc làm quen, nhưng chỉ xác định được khi đã có chủ đề tạm: phải có một mẫu hình thì mới có cái lệch khỏi mẫu hình. Vì vậy tìm trường hợp lệch là một phần của bước kiểm chủ đề, sau khi gom mã và trước khi viết. Ma trận so sánh trường hợp là công cụ tiện nhất để thấy chúng: hàng nào không khớp cột nào hiện ra ngay.
Có ba dạng hay gặp. Một người tham gia đi ngược hoàn toàn chủ đề. Một người khớp phần lớn nhưng khác ở một điểm quan trọng. Một đoạn dữ liệu trong chính bản của người khớp chủ đề lại nói điều ngược lại, ví dụ người đó tự mâu thuẫn ở hai chỗ trong cuộc phỏng vấn. Cả ba đều đáng xem, và cách xử lý hơi khác nhau.
Trong một số giáo trình, việc chủ động tìm trường hợp lệch được mô tả như một kỹ thuật tăng độ tin cậy của phân tích, có nơi gọi là "phân tích trường hợp âm tính" hay "tìm bằng chứng trái chiều". Cách gọi khác theo khoa; điều quan trọng là bạn làm và mô tả được.
Bảng xử lý một trường hợp lệch
Mỗi trường hợp lệch điền một dòng. Ví dụ dùng đề tài giả định ngành quản trị: "Lý do nhân viên trẻ nghỉ việc trong năm đầu ở các doanh nghiệp nhỏ".
| Trường hợp | Lệch khỏi chủ đề nào, ở điểm nào | Có gì khác ở người này | Giải thích khả dĩ, căn cứ | Làm gì với chủ đề |
|---|---|---|---|---|
| N06 | Chủ đề "nghỉ vì không ai hướng dẫn": N06 có người kèm cặp kỹ nhưng vẫn nghỉ sau năm tháng | Là người duy nhất chuyển ngành sau khi tốt nghiệp; kể nhiều về cảm giác "làm sai nghề" | Người kèm cặp không bù được việc thấy công việc không hợp; N06 nói rõ ở trang 5 | Thu hẹp chủ đề: thiếu hướng dẫn là lý do ở người làm đúng ngành đã học |
| N11 | Cùng chủ đề trên: N11 không có ai hướng dẫn nhưng ở lại | Có người quen trong công ty, tự hỏi được | Hướng dẫn không chính thức thay cho hướng dẫn chính thức | Bổ sung một chủ đề con: "người hỏi được" |
| … |
Cột "giải thích khả dĩ" phải có căn cứ trong dữ liệu. Đừng điền giải thích bạn tự nghĩ ra cho tiện, ví dụ "có lẽ N06 nói không thật". Nếu không có căn cứ, ghi "chưa giải thích được" và nói điều đó trong luận văn. Một trường hợp chưa giải thích được vẫn có giá trị hơn một trường hợp bị bỏ đi.
Tình huống: Hà và người được phỏng vấn thứ sáu
Hà, sinh viên năm tư ngành quản trị, phỏng vấn mười hai nhân viên đã nghỉ việc trong năm đầu cho đề tài giả định nêu trên. Chủ đề rõ nhất là "nghỉ vì không ai hướng dẫn". Mười người khớp. Người thứ sáu và người thứ mười một không khớp. Bạn cùng nhóm khuyên Hà: "Bỏ hai người đó ra, nói là dữ liệu không đạt, chủ đề sẽ gọn."
Lời khuyên đó sai, và nếu làm theo thì là làm sai lệch kết quả. Hai người kia không có gì "không đạt": cuộc phỏng vấn đủ dài, họ đủ tiêu chí tham gia. Họ chỉ không khớp điều Hà đang muốn nói. Loại họ ra là chọn dữ liệu cho vừa kết luận. Hà làm theo bảng xử lý ở trên, và thấy hai người lệch theo hai hướng khác nhau: một người có hướng dẫn mà vẫn nghỉ, một người không có hướng dẫn mà vẫn ở.
Kết quả là chủ đề của Hà rõ hơn chứ không yếu đi. Thay vì "nhân viên trẻ nghỉ vì không ai hướng dẫn", chủ đề thành "thiếu một người để hỏi khiến năm đầu nặng nề, nhất là với người làm đúng ngành; người hỏi được không nhất thiết là người được giao kèm cặp". Câu này nói được nhiều hơn, và Hà có sẵn câu trả lời nếu hội đồng hỏi "có ai không giống không". Bước tiếp theo là viết lại định nghĩa chủ đề trong sổ mã và ghi vào nhật ký quyết định.
Viết trường hợp lệch vào chương kết quả: câu mẫu
Sau khi trình bày chủ đề: "Không phải mọi người tham gia đều trải qua điều này. Hai trong mười hai người có cách nhìn khác, và chính sự khác biệt đó cho thấy…"
Khi trường hợp lệch giúp thu hẹp chủ đề: "Mẫu hình này rõ ở những người làm đúng ngành đã học. Ở người duy nhất chuyển ngành, lý do nghỉ việc nằm ở chỗ khác…"
Khi chưa giải thích được: "Dữ liệu hiện có chưa đủ để giải thích vì sao N09 khác những người còn lại; đây là điểm cần nghiên cứu thêm." Câu này thường đặt kèm ở phần hạn chế.
Khi người tham gia tự mâu thuẫn: "Ở đầu cuộc phỏng vấn, N03 nói công việc ổn; về sau, khi kể lại tuần cuối, N03 mô tả cảm giác bị bỏ mặc. Sự khác nhau giữa hai lời kể cũng là dữ liệu…" Không chọn một lời kể rồi bỏ lời kia.
Điều cần tránh: Gắn nhãn cho người lệch, như "trường hợp cá biệt", "ngoại lệ không đáng kể", rồi bỏ qua. Cũng tránh dồn mọi trường hợp lệch xuống một đoạn cuối chương. Viết chúng ngay trong chủ đề mà chúng lệch khỏi.
Hiểu lầm thường gặp và hiểu đúng
Hiểu lầm: trường hợp lệch là dữ liệu lỗi. Hiểu đúng: dữ liệu lỗi là dữ liệu có vấn đề về cách thu, như ghi âm hỏng, người tham gia không đúng tiêu chí. Trường hợp lệch là dữ liệu tốt nói một điều khác. Hai thứ xử lý khác hẳn nhau.
Hiểu lầm: càng ít trường hợp lệch, phân tích càng tốt. Hiểu đúng: số trường hợp lệch nói về dữ liệu, không nói về chất lượng phân tích. Phân tích tốt là phân tích đã tìm chúng một cách chủ động và giải thích được, hoặc nói thẳng là chưa giải thích được.
Hiểu lầm: phải giải thích cho bằng được mọi trường hợp lệch. Hiểu đúng: có trường hợp dữ liệu không đủ để giải thích. Bịa ra một lý do nghe hợp lý còn tệ hơn để ngỏ. Ghi "chưa giải thích được" kèm gợi ý cần tìm hiểu thêm là trung thực.
Hiểu lầm: trường hợp lệch chỉ cần trong đề tài lớn. Hiểu đúng: khoá luận với tám mười người tham gia càng cần để ý, vì một hai người lệch đã là một phần đáng kể của dữ liệu. Bỏ qua họ là bỏ qua một phần đáng kể của bức tranh.
Cái không cần làm, và ranh giới với gian lận
Một số việc nghe có vẻ chăm chỉ nhưng không cần, và một số việc nghe có vẻ hợp lý nhưng là sai:
- Không cần đi tìm thêm người tham gia chỉ để "lấn át" trường hợp lệch. Nếu bạn còn thu dữ liệu theo đợt, có thể chủ động tìm người giống trường hợp lệch để hiểu rõ hơn, đó là chọn mẫu có chủ đích theo lý thuyết; nhưng mục đích là hiểu, không phải để pha loãng.
- Không cần trình bày trường hợp lệch như một chủ đề riêng nếu nó chỉ là một hai người. Viết nó trong chủ đề liên quan là đủ.
- Loại một người tham gia khỏi phân tích chỉ được làm khi có lý do về chất lượng dữ liệu hoặc tiêu chí, ví dụ người đó hoá ra không đúng đối tượng, hoặc rút lui khỏi nghiên cứu. Lý do phải ghi rõ, và quyết định không phụ thuộc vào việc họ nói gì.
- Sửa lời người tham gia trong bản chép cho khớp chủ đề, hoặc chọn câu trích bị cắt khỏi ngữ cảnh để ra nghĩa ngược, là gian lận, không phải biên tập.
- Viết kết luận mà không nhắc trường hợp lệch, trong khi phân tích của mình đã thấy chúng, là che giấu dữ liệu.
Ranh giới dễ nhớ: quyết định giữ hay loại một trường hợp phải được đưa ra trước khi bạn biết nó có hợp kết luận không, và phải nói được ra trong chương phương pháp mà không ngượng.
Việc làm tuần này và chỗ cần hỏi
Với mỗi chủ đề chính, mở ma trận hoặc danh sách người tham gia, đánh dấu ai khớp, ai khớp một phần, ai không khớp. Điền bảng xử lý cho mỗi người không khớp. Viết một ghi nhớ về việc chủ đề nên giữ nguyên, thu hẹp, hay tách. Nếu có thể, đọc lại toàn bộ bản chép của trường hợp lệch một lượt, vì đôi khi lời giải thích nằm ở đoạn không mang mã chủ đề.
Nếu một chủ đề có quá nửa số người tham gia lệch, có lẽ đó chưa phải là chủ đề, mà là một khía cạnh mọi người nói theo nhiều cách. Lúc đó, viết lại chủ đề theo hướng mô tả các cách khác nhau, thay vì cố giữ một nhận định chung.
Hỏi người hướng dẫn khi bạn phân vân có nên loại một người tham gia, hoặc khi trường hợp lệch làm lung lay câu trả lời cho câu hỏi nghiên cứu. Những quyết định này nên có người thứ hai cùng xem, và ghi lại trong nhật ký quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Trường hợp lệch có làm luận văn yếu đi không?
Thường ngược lại. Chương kết quả có nêu và giải thích trường hợp lệch cho thấy bạn đã kiểm chủ đề với toàn bộ dữ liệu, không chỉ chọn những gì khớp. Hội đồng hay đánh giá cao điều đó hơn là một bộ chủ đề trông hoàn hảo.
Có được bỏ người tham gia trả lời quá ngắn không?
Có thể, nếu tiêu chí loại được đặt trước và áp cho mọi người như nhau, không phụ thuộc vào việc người đó nói gì. Ghi rõ lý do và số người bị loại trong chương phương pháp, và trao đổi với người hướng dẫn trước khi quyết định.
Trường hợp lệch nên viết ở chương kết quả hay chương bàn luận?
Mô tả trường hợp lệch ở chương kết quả, ngay trong chủ đề liên quan. Phần giải thích sâu hơn, liên hệ với tổng quan tài liệu, đặt ở chương bàn luận. Không nên dồn hết trường hợp lệch vào một mục riêng cuối chương.
Một người tham gia nói hai điều mâu thuẫn thì chọn điều nào?
Không chọn. Mô tả cả hai và xem sự mâu thuẫn đó là dữ liệu: người ta thường kể khác nhau tuỳ lúc, tuỳ câu hỏi. Ghi lại ngữ cảnh của mỗi lời kể. Chọn một lời cho hợp chủ đề rồi bỏ lời kia là chọn lọc dữ liệu.
Làm sao tìm trường hợp lệch nếu mình đã quá quen dữ liệu?
Dùng ma trận so sánh để nhìn từng người theo từng chủ đề, và nhờ một người khác đọc vài bản chép với câu hỏi "có ai không giống điều này không". Viết ra trước điều mình mong thấy cũng giúp nhận ra chỗ mình đang bỏ qua.