Thu hẹp đề tài là cắt một vấn đề rộng xuống lần lượt qua năm tầng: vấn đề chung, một khía cạnh của nó, một nhóm đối tượng, một địa bàn, một khoảng thời gian. Qua đủ năm tầng, bạn có một đề tài mà trong thời gian khoá luận có thể thu được dữ liệu và trả lời được. Tối nay bạn có thể lấy ý tưởng đang có, viết nó ở đầu một tờ giấy rồi đi xuống từng tầng, mỗi tầng chỉ được chọn một lựa chọn.
Lý do người hướng dẫn hay viết “đề tài quá rộng” không phải vì họ muốn đề tài nhỏ đi cho đẹp. Một đề rộng không cho bạn biết hỏi ai, hỏi ở đâu, hỏi cái gì, nên đề cương sẽ không viết nổi phần phương pháp. Phễu dưới đây giúp bạn tự cắt trước khi bị trả về, hoặc sửa nhanh nếu đã bị trả.
Vì sao đề rộng làm hỏng cả những bước sau
Đề tài quyết định gần như mọi thứ phía sau trong quyển: tài liệu cần đọc, câu hỏi nghiên cứu, mẫu, công cụ thu dữ liệu, cách phân tích. Một đề như “Động lực làm việc của nhân viên ngân hàng” nghe có vẻ rõ, nhưng thử viết phần phương pháp sẽ thấy ngay: nhân viên nào, giao dịch viên hay tín dụng, ở đâu, đo động lực theo khía cạnh nào, vào thời điểm nào. Không trả lời được thì không thể chọn mẫu, không thể soạn bảng hỏi.
Đề rộng còn làm chương tổng quan phình ra vô tận. Bạn sẽ phải đọc mọi thứ về động lực, mọi thứ về ngân hàng, và chương hai biến thành một bản liệt kê dài mà không có điểm tựa. Ngược lại, khi đề đã hẹp, tiêu chí chọn tài liệu tự hiện ra.
Thu hẹp không có nghĩa là làm cho đề tài vụn vặt. Một đề hẹp mà có câu hỏi rõ thường cho kết quả đáng tin hơn một đề rộng chỉ chạm bề mặt. Ở bậc cử nhân, người ta chờ ở bạn một câu hỏi vừa tầm được trả lời cẩn thận; ở bậc thạc sĩ, yêu cầu về chiều sâu cao hơn nhưng nguyên tắc vẫn vậy. Yêu cầu cụ thể từng bậc thì xem quy chế của trường bạn.
Phễu năm tầng: khung mẫu và một đề tài giả định đi trọn
Đi từ trên xuống, mỗi tầng chọn một lựa chọn và ghi lý do. Bảng dưới đây là đề tài giả định ngành giáo dục, bắt đầu từ một ý rất rộng.
| Tầng | Câu tự hỏi | Lựa chọn của đề tài giả định | Lý do chọn |
|---|---|---|---|
| 1. Vấn đề | Chuyện gì đang xảy ra mà mình muốn hiểu? | Học sinh tiểu học ít chủ động trong giờ học | Thấy rõ khi đi thực tập sư phạm |
| 2. Khía cạnh | Trong vấn đề đó, mình nhìn vào phần nào? | Cách giáo viên dùng phiếu học tập để tổ chức hoạt động | Có thể quan sát được, gắn với nghiệp vụ |
| 3. Đối tượng | Hỏi ai, quan sát ai? | Giáo viên dạy lớp bốn, lớp năm | Hai khối mình đã dự giờ nhiều nhất khi thực tập |
| 4. Địa bàn | Ở đâu? | Ba trường tiểu học ở một huyện | Trường nơi thực tập đã đồng ý giới thiệu |
| 5. Thời gian | Vào lúc nào, trong bao lâu? | Học kỳ hai của năm học hiện tại | Khớp lịch thu dữ liệu của khoá luận |
Đề sau khi qua phễu: “Cách giáo viên lớp bốn, lớp năm sử dụng phiếu học tập trong giờ dạy ở ba trường tiểu học thuộc một huyện”. Từ tên này, bạn đã thấy cần quan sát giờ dạy, phỏng vấn giáo viên, có thể xem phiếu họ soạn. Phần phương pháp bắt đầu viết được.
Lưu ý: không phải đề nào cũng cần đủ năm tầng trong tên. Thời gian có khi chỉ ghi ở phần phạm vi; địa bàn có khi được gọi chung để giữ ẩn danh. Nhưng năm quyết định đó phải có câu trả lời trong đầu bạn và trong đề cương.
Mỗi tầng cắt theo tiêu chí nào
Khía cạnh: chọn cái đo được hoặc quan sát được. “Chất lượng giáo dục” không quan sát được trực tiếp; “cách giáo viên dùng phiếu học tập” thì được. Nếu khía cạnh bạn chọn chỉ diễn đạt được bằng những từ trừu tượng, hãy tự hỏi: nhìn thấy nó ở đâu, qua hành vi hay con số nào.
Đối tượng: chọn nhóm có chung đặc điểm liên quan tới câu hỏi. “Người tiêu dùng” quá rộng; “người nội trợ chính của hộ gia đình ở một phường” hẹp và gắn với quyết định mua rau. Nhóm càng đồng nhất về điểm liên quan thì câu hỏi càng sắc.
Địa bàn: chọn nơi bạn vào được, không chọn nơi nghe hay. Một tỉnh là quá lớn cho phần lớn khoá luận làm một mình. Một phường, một xã, một vài cơ sở là thường gặp. Nếu chọn địa bàn hẹp, bạn phải nói trung thực rằng kết quả phản ánh nơi đó, không suy rộng ra cả nước.
Thời gian: gắn với lịch thu dữ liệu thật. Nếu hiện tượng thay đổi theo mùa, như thu hoạch hay du lịch, thời gian thu dữ liệu ảnh hưởng thẳng tới kết quả. Ghi rõ để người đọc biết bức tranh bạn chụp vào lúc nào.
Mỗi tầng chỉ một lựa chọn. Ghi “giáo viên và học sinh, ở thành thị và nông thôn” là đang mở rộng lại. Nếu thật sự muốn so sánh hai nhóm thì so sánh đó phải là câu hỏi chính, và cần cân nhắc khối lượng việc gấp đôi.
Bản nháp bị gạch và bản sửa
Những tên đề dưới đây là đề tài giả định, kiểu hay gặp trên bản đăng ký bị trả về. Cột giữa là lý do người hướng dẫn thường ghi bên lề.
| Bản nháp | Vì sao bị gạch | Bản sửa sau khi qua phễu |
|---|---|---|
| Nâng cao động lực làm việc của nhân viên ngân hàng | Mở bằng việc làm, không rõ nhân viên nào, ngân hàng nào, đo khía cạnh nào | Các yếu tố liên quan tới động lực làm việc của giao dịch viên tại các chi nhánh của một ngân hàng thương mại ở một thành phố |
| Thực trạng du lịch nông thôn Việt Nam | Phạm vi cả nước, không có đối tượng, “thực trạng” không chỉ ra cần đo gì | Mức độ hài lòng của khách nội địa với dịch vụ lưu trú tại các homestay ở một xã ven hồ |
| Ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp | Là chủ đề chứ không phải đề tài | Năng suất lúa của các hộ thành viên trước và sau khi đổi giống ở một hợp tác xã |
Để ý cột cuối: mỗi bản sửa đã cho biết ai, ở đâu, đo gì. Ngôn ngữ hơi dài, nhưng tên dài mà rõ vẫn hơn tên ngắn mà không ai hiểu bạn sẽ làm gì. Gọt câu chữ là việc của bước đặt tên đề tài, sau khi phạm vi đã chốt.
Tình huống: Hà bị trả đề cương vì đề quá rộng
Hà, sinh viên năm tư ngành quản trị, nộp đề “Giải pháp nâng cao sự hài lòng của khách hàng trong ngành bán lẻ”. Người hướng dẫn trả lại với một dòng: “Quá rộng, khách hàng nào, bán lẻ gì?”. Hà làm lại như sau:
- Viết lại vấn đề bằng hiện tượng thật: cửa hàng tiện lợi gần trường thay đổi cách sắp xếp quầy, nhiều bạn than khó tìm hàng.
- Chọn khía cạnh: trải nghiệm tìm hàng và thanh toán, bỏ qua giá cả và khuyến mãi để không ôm đồm.
- Chọn đối tượng: sinh viên mua hàng ít nhất một lần một tuần tại các cửa hàng tiện lợi quanh khu ký túc xá.
- Chọn địa bàn và thời gian: các cửa hàng trong bán kính đi bộ quanh khu ký túc xá, khảo sát trong một tháng của học kỳ.
- Bỏ chữ “giải pháp nâng cao” khỏi tên; phần kiến nghị vẫn còn ở chương cuối, nhưng không phải điều đề tài cam kết chứng minh.
Đề mới của Hà: “Trải nghiệm tìm hàng và thanh toán của sinh viên tại các cửa hàng tiện lợi quanh một khu ký túc xá”. Bước tiếp theo của Hà là chạy bảng kiểm khả thi cho đề mới, rồi gửi bản một trang cho người hướng dẫn trước buổi gặp, kèm một câu giải thích vì sao bỏ phần giá cả.
Đề tài định tính đi qua phễu có gì khác
Phễu năm tầng dùng được cho cả đề tài thiên về định lượng lẫn định tính, nhưng ở đề định tính, tầng khía cạnh thường được viết thành một trải nghiệm, một quá trình hay một cách hiểu, thay vì một mức độ. Ví dụ với đề tài giả định ngành điều dưỡng: vấn đề là điều dưỡng mới ra trường hay xin chuyển khoa sau năm đầu; khía cạnh là trải nghiệm của họ trong những ca trực đêm đầu tiên; đối tượng là điều dưỡng dưới hai năm kinh nghiệm; địa bàn là các khoa nội của một bệnh viện tuyến tỉnh; thời gian là ba tháng thu dữ liệu.
Ở tầng đối tượng, đề định tính không cần nhóm lớn mà cần nhóm đúng người: những người đã trải qua chính điều bạn muốn hiểu. Vì vậy câu tự hỏi ở tầng ba nên là “ai đã sống qua chuyện này và sẵn lòng kể”, chứ không phải “làm sao có nhiều người trả lời”.
Ở tầng địa bàn, đề định tính càng cần nghĩ tới ẩn danh. Một khoa có năm điều dưỡng trẻ thì chỉ cần ghi tên khoa và bệnh viện là đồng nghiệp đoán ra ai đã nói gì. Hãy định sẵn cách gọi chung cho địa bàn ngay từ khi thu hẹp, như “một bệnh viện tuyến tỉnh”, và hỏi người hướng dẫn xem khoa bạn có yêu cầu gì về việc nêu tên cơ sở trong luận văn.
Hẹp quá cũng là lỗi, và việc làm tiếp theo
Có người sau khi bị gạch “quá rộng” lại cắt mạnh tay tới mức đề tài không còn gì để hỏi. Ví dụ “Số lần rửa tay của một người bán bánh ở một quầy trong một buổi sáng” hẹp đến mức câu trả lời là một con số đếm được trong vài giờ, không đủ cho một khoá luận. Dấu hiệu đề quá hẹp: câu hỏi trả lời được bằng một con số hoặc có hoặc không, không có gì để so sánh, giải thích hay mô tả sâu.
Cách nới ra: giữ đối tượng hẹp nhưng mở khía cạnh (từ đếm số lần sang thực hành rửa tay và lý do người bán làm hoặc không làm), hoặc giữ khía cạnh nhưng mở đối tượng (từ một quầy sang người bán thực phẩm chín ở một chợ).
Việc làm trong tuần này: lấy ý tưởng bạn nghiêng về nhất, chép khung phễu năm tầng ra giấy, điền từng tầng kèm lý do. Đọc lại tên đề vừa ra và tự hỏi: đọc tên này, một người khác có biết mình sẽ hỏi ai, ở đâu, về chuyện gì không. Nếu có, chuyển sang kiểm khả thi. Nếu khoa bạn có mẫu đăng ký đề tài với các ô phạm vi riêng, điền theo mẫu đó.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài hẹp có bị đánh giá là ít giá trị không?
Không nhất thiết. Một câu hỏi hẹp được trả lời kỹ, có dữ liệu đáng tin thường được đánh giá cao hơn một câu hỏi rộng chỉ chạm bề mặt. Giá trị nằm ở chỗ câu hỏi có ý nghĩa với thực tế hoặc với hiểu biết trong ngành, và bạn trả lời nó cẩn thận.
Có bắt buộc ghi địa bàn và thời gian vào tên đề tài không?
Tuỳ thói quen của từng ngành và quy định của trường. Nhiều đề ghi địa bàn trong tên, thời gian ghi ở phần phạm vi. Dù ghi ở đâu, hai thông tin này phải rõ trong đề cương để người đọc biết kết quả áp dụng cho nơi nào, lúc nào.
Làm sao biết đề đã đủ hẹp chưa?
Thử viết hai câu: mình sẽ thu dữ liệu từ ai, bằng cách nào. Nếu viết được cụ thể đến mức một người khác đọc xong có thể bắt tay làm, đề đã đủ hẹp để vào đề cương. Nếu câu trả lời vẫn là “nhiều đối tượng khác nhau”, cần cắt tiếp.
Thu hẹp địa bàn có làm kết quả thiếu tính đại diện không?
Có, và đó là điều bạn phải nói trung thực trong phần hạn chế. Kết quả từ một phường phản ánh phường đó, không suy cho cả thành phố. Với khoá luận, một kết quả đáng tin ở phạm vi nhỏ thường hợp lý hơn một kết luận lớn dựa trên mẫu không đại diện.
Người hướng dẫn bảo hẹp lại nhưng mình muốn so sánh hai nhóm thì sao?
So sánh hai nhóm vẫn có thể là đề tài tốt, miễn so sánh là câu hỏi chính và bạn đủ sức thu dữ liệu cả hai bên. Hãy trình bày cho người hướng dẫn thấy khối lượng việc và nguồn dữ liệu cụ thể, rồi cùng quyết định giữ hay bỏ.
Đề tài qua phễu rồi có phải là tên chính thức luôn không?
Chưa. Phễu cho bạn phạm vi; tên chính thức cần gọt thêm cho gọn, đúng thuật ngữ và không chứa sẵn kết luận. Tên có thể còn được chỉnh sau khi đọc tổng quan và sau buổi duyệt đề cương, theo thủ tục của trường.