Trước khi xin ai đồng ý trả lời phiếu hay ngồi phỏng vấn, bạn phải nói cho họ đủ tám điều: bạn là ai, nghiên cứu để làm gì, họ sẽ được mời làm gì và mất bao lâu, có rủi ro hay phiền gì, họ được gì, dữ liệu được giữ và dùng thế nào, họ có quyền từ chối hoặc rút lui bất cứ lúc nào, và hỏi lại ai khi cần. Tối nay bạn có thể viết ngay bản thông tin của đề tài mình theo bảng ở mục thứ hai, mỗi điều hai ba câu.
Bài này không bàn mẫu giấy đồng ý của trường nào, vì mỗi nơi một mẫu. Bài tập trung vào phần khó hơn: viết bản thông tin cho người thường đọc hiểu, và giữ cho việc đồng ý là một quá trình thật chứ không phải một chữ ký cho có. Ví dụ xuyên suốt là đề tài giả định "Trải nghiệm của điều dưỡng trẻ trong ca đêm ở một bệnh viện tuyến tỉnh".
Vì sao đồng ý phải đi kèm thông tin đủ
Một lời đồng ý chỉ có giá trị khi người ta hiểu mình đang đồng ý cho điều gì. Nếu người tham gia ký vào tờ giấy mà không biết buổi nói chuyện sẽ được ghi âm, hoặc không biết câu trả lời có thể được trích trong luận văn, thì chữ ký ấy không bảo vệ được ai, kể cả bạn. Vì vậy trong các tài liệu đạo đức nghiên cứu, người ta hay nói "đồng ý sau khi được thông tin", tức là thông tin đi trước, đồng ý đi sau.
Trong cả quyển luận văn, phần này xuất hiện ở chương phương pháp, thường là một tiểu mục về đạo đức: người tham gia được thông tin thế nào, đồng ý bằng hình thức nào, dữ liệu được bảo mật ra sao. Bản thông tin và mẫu đồng ý thường được đưa vào phụ lục. Hội đồng đọc phần này để biết bạn có tôn trọng người tham gia không, và cũng để biết dữ liệu của bạn có được thu hợp lệ không.
Có một hiểu lầm hay gặp: nghĩ rằng đề tài nhẹ nhàng, hỏi chuyện bình thường thì không cần thông tin kỹ. Mức độ chi tiết có thể khác nhau, nhưng tám điều dưới đây vẫn phải có, chỉ là viết ngắn hơn cho đề tài ít rủi ro.
Tám điều và câu mẫu cho đề tài giả định
Cột thứ ba đã điền sẵn cho đề tài giả định về điều dưỡng ca đêm. Bạn chép khung, thay cột ba bằng nội dung đề tài của mình, viết bằng câu người tham gia nói hằng ngày.
| Điều phải nói | Câu hỏi người tham gia đang thầm hỏi | Câu mẫu đã điền |
|---|---|---|
| 1. Bạn là ai | Người này là ai, có thật là sinh viên không? | Mình là học viên cao học ngành điều dưỡng, đang làm luận văn dưới sự hướng dẫn của một giảng viên của khoa. |
| 2. Nghiên cứu để làm gì | Hỏi mình để làm gì? | Mình muốn hiểu điều dưỡng mới đi làm trải qua ca đêm ra sao: việc gì khó, ai giúp, cách mọi người tự xoay xở. |
| 3. Được mời làm gì, bao lâu | Mất bao nhiêu thời gian của mình? | Một buổi trò chuyện khoảng 45 đến 60 phút, ngoài giờ trực, ở nơi chị chọn. |
| 4. Rủi ro, phiền toái | Có ảnh hưởng gì tới công việc của mình không? | Có thể chị nhớ lại vài ca mệt hoặc căng thẳng. Chị có thể bỏ qua bất kỳ câu nào. Khoa phòng và cấp trên không biết ai đã tham gia. |
| 5. Được gì | Mình được gì? | Không có lợi ích trực tiếp. Chị có thể nhận bản tóm tắt kết quả nếu muốn. |
| 6. Dữ liệu giữ thế nào | Ai nghe băng, tên mình có bị lộ không? | Buổi nói chuyện được ghi âm nếu chị đồng ý. Chỉ mình và người hướng dẫn nghe. Tên thật được thay bằng mã. Băng ghi âm huỷ sau khi luận văn hoàn tất theo quy định của trường. |
| 7. Quyền từ chối, rút lui | Lỡ đồng ý rồi đổi ý thì sao? | Chị có thể dừng bất cứ lúc nào, kể cả sau buổi nói chuyện, chỉ cần báo mình trước khi luận văn được nộp. Không cần nêu lý do. |
| 8. Hỏi ai | Có thắc mắc thì gọi ai? | Liên hệ của mình và của người hướng dẫn, ghi ở cuối tờ này. |
Đọc lại cột ba và tự hỏi: một điều dưỡng vừa xong ca, đang mệt, đọc trong hai phút có hiểu không? Nếu có chữ "khách thể", "phương pháp định tính", "phân tích chủ đề", thay bằng lời thường.
Đồng ý là một quá trình, không phải một chữ ký
Chữ ký là bằng chứng, còn đồng ý là thứ người tham gia giữ suốt quá trình. Trong phỏng vấn sâu, điều này rất rõ. Bạn đưa bản thông tin trước buổi gặp ít nhất một ngày nếu được, để người ta có thời gian đọc và hỏi lại người khác. Đầu buổi, bạn nhắc lại ngắn gọn bằng lời: hôm nay nói chuyện bao lâu, có ghi âm không, chị có thể bỏ qua câu nào. Rồi mới bật máy ghi âm, và hỏi lại một lần nữa khi máy đã chạy để có bằng chứng trong băng.
Giữa buổi, nếu người tham gia lộ vẻ khó chịu hoặc nói "phần này đừng ghi nhé", bạn tắt máy, ghi chú lại điều đó, và không dùng đoạn ấy trong luận văn. Cuối buổi, hỏi xem có điều gì họ muốn rút lại không.
Với khảo sát bằng phiếu, đồng ý thường là một câu ở đầu phiếu: "Tiếp tục trả lời nghĩa là bạn đã đọc thông tin trên và đồng ý tham gia." Cách này chấp nhận được với phiếu ẩn danh, ít rủi ro. Nhưng trang thông tin vẫn phải đủ tám điều, không được rút còn một dòng "phiếu khảo sát phục vụ nghiên cứu khoa học". Nếu phiếu có câu nhạy cảm, hỏi người hướng dẫn xem có cần thêm bước xác nhận riêng không.
Tình huống giả định: chị Ngân và câu hỏi về cấp trên
Chị Ngân là điều dưỡng, đi học cao học, làm đề tài giả định về điều dưỡng trẻ trực đêm. Chị định phỏng vấn sáu đồng nghiệp trẻ cùng khoa. Bản thông tin đầu tiên chị viết đủ tám mục, riêng mục rủi ro chỉ ghi "có thể gợi lại vài ký ức mệt mỏi". Ba người đọc xong đều hỏi cùng một câu: "Chị có kể với điều dưỡng trưởng không?". Một người từ chối.
Câu hỏi ấy cho thấy bản thông tin thiếu đúng điều người tham gia lo nhất: thông tin có đi ngược lên cấp trên không. Chị Ngân lại là đồng nghiệp lâu năm hơn, nên người trẻ khó từ chối thẳng. Đây là quan hệ quyền lực, một vấn đề đạo đức thật chứ không chỉ là chuyện câu chữ.
Chị sửa ba chỗ. Thêm vào điều 4 một câu rõ: không ai trong khoa, kể cả điều dưỡng trưởng, biết ai tham gia hay nghe băng. Thêm vào điều 7: từ chối không ảnh hưởng gì tới quan hệ công việc, và người được mời có thể báo từ chối qua tin nhắn cho người hướng dẫn thay vì nói với chị. Cuối cùng, chị nhờ một người ngoài khoa đưa bản thông tin thay mình. Bước tiếp theo của chị là ghi lại cách làm này trong chương phương pháp và trao đổi với người hướng dẫn xem có nên phỏng vấn thêm điều dưỡng ở khoa khác để giảm phụ thuộc vào đồng nghiệp gần.
Những chỗ hay bị gạch trong bản thông tin
Viết bằng ngôn ngữ đề cương. "Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng và các yếu tố liên quan" không nói cho người tham gia biết họ sẽ làm gì. Viết câu như đang nói chuyện.
Hứa bảo mật tuyệt đối. Không ai hứa được điều đó, nhất là ở nhóm nhỏ dễ nhận ra nhau. Nói rõ bạn làm gì để bảo vệ, và nói thật giới hạn: "Mình sẽ không ghi tên chị và sẽ che chi tiết dễ nhận ra, nhưng trong một khoa nhỏ, người quen vẫn có thể đoán."
Giấu việc ghi âm hay trích lời. Nếu bạn định trích nguyên văn câu nói trong luận văn, phải nói từ đầu.
Quyền rút lui không có mốc. Viết "có thể rút lui bất cứ lúc nào" rồi không nói rút tới khi nào. Sau khi luận văn nộp thì không rút được nữa, nên ghi mốc cụ thể của kế hoạch bạn.
Thưởng quá tay. Một món quà nhỏ cảm ơn là bình thường. Món quà lớn làm người khó khăn khó từ chối, và đó là một dạng ép buộc mềm. Hỏi người hướng dẫn mức phù hợp.
Những thứ không cần nhét vào bản thông tin
Bản thông tin dài không có nghĩa là bản thông tin tốt. Người tham gia không cần biết khung lý thuyết bạn dùng, tên các khái niệm trong mô hình, hay cách bạn sẽ mã hoá dữ liệu. Những thứ đó thuộc về đề cương. Đưa vào bản thông tin chỉ làm người đọc rối và bỏ qua đúng những dòng quan trọng nhất là quyền từ chối và cách dữ liệu được giữ.
Cũng không cần nói trước giả thuyết hay điều bạn mong tìm thấy. Nói "mình nghĩ ca đêm làm điều dưỡng trẻ kiệt sức" là gợi ý câu trả lời, khiến người tham gia kể theo hướng bạn muốn nghe. Chỉ cần mô tả chủ đề chung: trải nghiệm ca đêm, việc gì khó, ai giúp.
Ngược lại, có một chi tiết nhỏ mà nhiều bản thông tin bỏ sót: nơi diễn ra buổi gặp và ai có mặt. Với đề tài nhạy cảm ở nơi làm việc, người tham gia cần biết buổi nói chuyện không diễn ra trong phòng của cấp trên, và không có người thứ ba ngồi nghe. Ghi một câu như "buổi nói chuyện diễn ra ở nơi chị chọn, chỉ có hai người" giúp người ta yên tâm hơn nhiều so với một đoạn dài về quy trình bảo mật dữ liệu.
Việc làm tiếp theo trước buổi thu dữ liệu đầu tiên
Có bản thông tin rồi, đây là thứ tự để nó thật sự được dùng đúng.
- Xem quy chế, hướng dẫn của trường về mẫu thông tin và mẫu đồng ý. Nếu trường có mẫu, dùng mẫu đó và chỉ điền nội dung theo tám điều.
- Đưa bản nháp cho một người ngoài ngành đọc, hỏi họ hiểu mình sẽ phải làm gì không.
- Gửi người hướng dẫn kèm một câu hỏi cụ thể, ví dụ: "Đề tài có cần qua hội đồng đạo đức không?"
- Chuẩn bị hai bản: một bản người tham gia giữ, một bản bạn lưu có ghi ngày và hình thức đồng ý.
- Viết sẵn câu nói đầu buổi phỏng vấn, tập nói cho tự nhiên.
- Mở một sổ theo dõi: mã người tham gia, ngày thông tin, ngày đồng ý, đồng ý ghi âm hay không, có rút lui không. Sổ này để riêng, không lưu chung với dữ liệu phỏng vấn.
Khi có người rút lui, ghi ngay vào sổ, xoá phần dữ liệu của họ theo đúng điều đã hứa, và nhắc lại con số người tham gia thực tế trong chương phương pháp.
Câu hỏi thường gặp
Phiếu khảo sát ẩn danh có cần bản thông tin không?
Có, nhưng ngắn hơn. Đầu phiếu vẫn nêu bạn là ai, khảo sát để làm gì, mất bao lâu, dữ liệu ẩn danh và chỉ dùng cho khoá luận, người trả lời có thể bỏ ngang. Ẩn danh không thay cho việc thông tin.
Người tham gia không biết chữ hoặc đọc kém thì làm sao?
Đọc to bản thông tin bằng lời dễ hiểu, hỏi lại xem họ hiểu chưa, và ghi nhận đồng ý bằng lời trong băng ghi âm hoặc có một người làm chứng. Cách làm cụ thể nên hỏi người hướng dẫn và xem quy định của trường.
Người tham gia muốn rút lui sau khi phỏng vấn xong thì xử lý thế nào?
Cảm ơn họ, không hỏi lý do, xoá bản ghi và bản chép của người đó, ghi vào sổ theo dõi. Trong chương phương pháp, số người tham gia là số còn lại. Đó là lý do nên ghi mốc rút lui rõ trong bản thông tin.
Có được tặng quà cảm ơn người tham gia không?
Được, nếu món quà nhỏ, tương xứng với thời gian họ bỏ ra và không khiến ai khó từ chối. Nêu rõ trong bản thông tin là người rút lui giữa chừng vẫn nhận quà. Tham khảo người hướng dẫn về mức phù hợp.
Đồng ý qua tin nhắn có được không?
Với đề tài ít rủi ro, nhiều nơi chấp nhận đồng ý bằng tin nhắn hoặc thư điện tử, miễn là bạn đã gửi bản thông tin trước và lưu lại tin nhắn. Đề tài có nhóm dễ tổn thương thì thường cần hình thức chặt hơn; kiểm quy định của khoa.
Có cần thông tin lại khi đổi câu hỏi phỏng vấn giữa chừng không?
Nếu thay đổi chỉ là chỉnh câu chữ trong cùng chủ đề thì không. Nếu thêm một chủ đề nhạy cảm mới hoặc thêm việc ghi hình chẳng hạn, phải báo lại người tham gia và xin đồng ý cho phần mới.