KhaoCuu.comKhảo Cứu
Đạo đức nghiên cứu và liêm chính

Phát hiện sai sót trong số liệu luận văn: báo ai, sửa thế nào cho trung thực

Nhầm khi nhập, nhầm đơn vị, nhầm mã hoá, phát hiện trước hay sau khi nộp. Việc làm theo thứ tự, phân biệt sai sót trung thực với bịa, sửa, chọn lọc số liệu.

A Vietnamese agriculture student kneels at a rice field edge beside an older farmer, both looking at a handful of harvested grain, low angle, bright overcast morning

Khi phát hiện sai sót trong số liệu của mình, việc đúng là dừng lại, ghi lại chính xác sai ở đâu, kiểm xem nó ảnh hưởng tới kết quả nào, rồi báo người hướng dẫn trước khi sửa. Sai sót trung thực, như nhập nhầm, nhầm đơn vị, mã hoá sai, là chuyện người nghiên cứu nào cũng gặp; nó chỉ trở thành vấn đề đạo đức khi bị giấu đi hoặc bị "sửa" theo hướng có lợi. Nếu tối nay bạn vừa thấy một con số lạ, việc đầu tiên là sao một bản dữ liệu hiện tại sang tệp khác, giữ nguyên, rồi mới bắt đầu kiểm.

Bài này đi theo thời điểm phát hiện: lúc đang phân tích, sau khi nộp bản để bảo vệ, và sau khi đã bảo vệ. Mỗi lúc một cách làm. Bài cũng vạch rõ ranh giới giữa sửa một sai sót và sửa số liệu, vì hai việc này nghe giống nhau mà bản chất ngược nhau.

Sai sót trung thực và gian lận: ranh giới ở đâu

Sai sót trung thực: bạn nhập 52 thành 25, ghi nhầm đơn vị, mã hoá ngược một câu đảo chiều, bỏ sót một trang phiếu. Sửa nó là đưa dữ liệu về đúng với phiếu gốc, sổ ghi, bản ghi âm. Có bằng chứng gốc để đối chiếu.

Bịa số liệu: điền phiếu không ai trả lời, thêm người tham gia không tồn tại, viết ra trích dẫn chưa ai nói. Không có sai sót nào để sửa ở đây, chỉ có dữ liệu giả.

Sửa số liệu: đổi giá trị không phải vì nó sai so với gốc, mà vì nó không đẹp. Ví dụ hạ vài giá trị cao "trông bất thường" mà phiếu gốc vẫn ghi đúng như vậy.

Chọn lọc số liệu: bỏ những phiếu, những người, những vụ làm kết quả ngược giả thuyết; chạy thử nhiều cách phân tích rồi chỉ báo cách cho kết quả có ý nghĩa; giấu một nhóm vì nó làm hỏng câu chuyện. Đây cũng là gian lận dù từng con số còn lại đều thật.

Câu hỏi để tự kiểm: việc mình sắp làm có đưa dữ liệu về gần với thực tế đã thu hơn không, hay đưa kết quả về gần với điều mình mong hơn? Nếu là vế sau, dừng lại. Mọi quyết định loại phiếu phải dựa trên tiêu chí đặt ra trước khi nhìn kết quả, và phải được báo cáo.

Phát hiện lúc nào thì làm gì

Bảng đi theo thời điểm phát hiện. Ví dụ dùng đề tài giả định "Năng suất lúa sau khi đổi giống ở một hợp tác xã" (ngành nông nghiệp).

Thời điểmViệc làm theo thứ tựBáo aiGhi lại ở đâu
Đang làm sạch, phân tíchGiữ bản sao dữ liệu hiện tại; đối chiếu với phiếu gốc; sửa đúng theo gốc; chạy lại mọi bảng liên quanNgười hướng dẫn nếu sai sót ảnh hưởng kết quả chínhNhật ký xử lý: ngày, sai gì, sửa thế nào, căn cứ nào
Đã nộp bản để bảo vệ, chưa bảo vệĐánh giá mức ảnh hưởng; chuẩn bị bản đính chính hoặc trang sửaNgười hướng dẫn trước, rồi theo hướng dẫn báo khoa, hội đồngBản đính chính kèm giải thích ngắn
Đã bảo vệ, đang sửa theo góp ýSửa luôn trong bản chỉnh sửa, ghi vào bảng giải trìnhNgười hướng dẫn, thư ký hoặc bộ phận nhận bản sửa theo quy địnhBảng giải trình chỉnh sửa
Đã nộp bản cuối, đã lưu thư việnHỏi người hướng dẫn về thủ tục đính chính của trườngNgười hướng dẫn, khoa theo quy chếVăn bản đính chính theo mẫu của trường
Ví dụ: 12 hộ ghi tổng sản lượng thay vì năng suất trên một sàoĐối chiếu sổ ghi thực địa; quy về năng suất trên một sào theo diện tích đã ghi; chạy lại bảng mô tả và bảng so sánh trước – sauNgười hướng dẫn, vì con số trung bình thay đổiNhật ký và một chú thích dưới bảng kết quả

Thủ tục đính chính sau khi nộp mỗi trường một khác, có nơi cho nộp trang thay thế, có nơi yêu cầu văn bản riêng. Đừng tự thay tệp trong hệ thống nộp bài mà không hỏi; xem quy chế và đi qua người hướng dẫn.

Tình huống giả định: Minh và mười hai phiếu ghi nhầm cách tính

Minh, sinh viên năm tư ngành nông nghiệp, làm đề tài giả định về năng suất lúa sau khi đổi giống ở một hợp tác xã. Cậu đã nộp bản để bảo vệ thì phát hiện mười hai hộ trong nhóm đã đổi giống ghi tổng sản lượng cả ruộng, trong khi câu hỏi và các hộ khác ghi sản lượng trên một sào. Lúc nhập, cậu không để ý, nên năng suất trung bình sau khi đổi giống trông cao hơn thật. Kết quả chính của khoá luận là "năng suất tăng rõ rệt".

Phản ứng đầu tiên của Minh là hoảng: sửa thì kết quả yếu đi, mà hội đồng đã cầm bản cũ. Cậu nghĩ tới việc im lặng, vì "chắc không ai để ý". Nhưng nếu một thành viên hội đồng hỏi về con số bất thường ấy, cậu sẽ phải chọn giữa nói dối và thừa nhận muộn, cả hai đều tệ hơn thừa nhận bây giờ.

Minh làm theo bảng. Sao lưu dữ liệu cũ, đối chiếu mười hai phiếu với sổ ghi thực địa, dùng diện tích ruộng đã ghi để quy về sản lượng trên một sào, chạy lại bảng mô tả và bảng so sánh. Năng suất vẫn tăng nhưng ít hơn nhiều so với bản đã nộp. Cậu gửi người hướng dẫn một trang: sai ở đâu, vì sao, sửa thế nào, kết quả mới ra sao. Người hướng dẫn hướng dẫn cậu nộp bản đính chính theo thủ tục của khoa. Trong buổi bảo vệ, Minh chủ động nói về sai sót ở phần phương pháp. Bước tiếp theo của cậu là sửa phần bàn luận: từ "tăng rõ rệt" thành mức tăng thực tế, và thêm vào phần hạn chế một câu về việc thống nhất cách tính khi thu số liệu.

Phòng sai sót ngay từ lúc thu và nhập

Sai sót của Minh bắt đầu từ trước khi cậu ngồi vào máy: phiếu hỏi năng suất mà không ghi rõ tính trên một sào, nên mỗi hộ khai theo thói quen của mình. Phần lớn sai sót số liệu trong khoá luận có thể chặn bằng vài việc nhỏ ở khâu thu và nhập.

Ở khâu thu: mọi câu hỏi có số đo đều ghi rõ đơn vị ngay trong câu; người phát phiếu kiểm nhanh phiếu tại chỗ, hỏi lại những ô trống hay con số lạ trước khi rời đi. Ở khâu nhập: đánh số phiếu trước khi nhập để đối chiếu được; nhập xong, chọn ngẫu nhiên một phần phiếu và so lại với bảng tính; đặt khoảng giá trị hợp lý cho từng biến rồi lọc ra những ô nằm ngoài khoảng để kiểm. Những việc này mất vài buổi tối nhưng đỡ cho bạn cả tuần hoảng loạn sau này.

Kiểm như vậy không phải để tìm cớ "làm sạch" những con số mình không thích. Một giá trị ngoài khoảng chỉ là tín hiệu để đối chiếu với phiếu gốc. Nếu phiếu gốc ghi đúng như vậy, giá trị ấy là thật và được giữ, dù nó làm kết quả kém gọn gàng.

Vì sao báo sớm luôn tốt hơn

Người hướng dẫn và hội đồng đã đọc rất nhiều luận văn. Họ biết dữ liệu thật thì có sai sót, và thường đánh giá cao người tự phát hiện, tự báo. Một luận văn có trang đính chính rõ ràng cho thấy người viết kiểm tra công việc của mình nghiêm túc.

Ngược lại, sai sót bị phát hiện bởi người khác, nhất là khi người viết đã biết mà không nói, chuyển từ chuyện kỹ thuật thành chuyện trung thực. Lúc đó câu hỏi không còn là "con số đúng là bao nhiêu" mà là "em còn giấu gì nữa".

Có một nỗi sợ hay gặp: kết quả sau khi sửa không còn ý nghĩa, không khớp giả thuyết, khoá luận "hỏng". Kết quả không khớp giả thuyết không làm một nghiên cứu hỏng. Nó là một phát hiện, cần được bàn luận: vì sao có thể như vậy, điều kiện nào khác với các nghiên cứu đã đọc. Một khoá luận báo cáo trung thực một kết quả khiêm tốn đứng vững hơn nhiều so với một kết quả đẹp dựa trên số liệu sai.

Những việc tuyệt đối không làm khi sửa

Không sửa ngược theo kết quả mong muốn. Chỉ sửa khi có căn cứ gốc: phiếu, sổ ghi, bản ghi âm. Không có căn cứ thì không sửa, chỉ đánh dấu là nghi vấn và báo.

Không lặng lẽ thay tệp đã nộp. Thay tệp trong hệ thống mà không báo là xoá dấu vết, dù bản mới đúng hơn.

Không loại phiếu vì nó làm kết quả xấu đi. Phiếu chỉ được loại theo tiêu chí đặt từ trước, như thiếu quá nhiều câu hay trả lời một kiểu suốt phiếu, và số phiếu loại phải được báo cáo.

Không điền lại phiếu thất lạc theo trí nhớ. Phiếu mất thì ghi là mất, báo số phiếu thực tế còn lại.

Không xoá nhật ký cũ. Nhật ký ghi lại sai sót và cách sửa là bằng chứng bạn đã làm đúng; xoá nó đi là tự bỏ bằng chứng của mình.

Việc làm ngay khi thấy một con số lạ

Thứ tự dưới đây dùng được ở mọi thời điểm, từ lúc mới nhập liệu tới sau khi bảo vệ.

  1. Sao một bản dữ liệu hiện tại, đặt tên có ngày, không đụng vào.
  2. Ghi vào nhật ký: thấy gì, ở đâu, nghi ngờ vì sao.
  3. Tìm căn cứ gốc: phiếu, sổ ghi thực địa, bản ghi âm.
  4. Nếu đúng là sai sót, sửa theo căn cứ và chạy lại mọi bảng, hình, câu chữ dùng con số đó.
  5. So kết quả trước và sau sửa; viết một đoạn ngắn về mức ảnh hưởng.
  6. Báo người hướng dẫn kèm đoạn đó; hỏi thủ tục đính chính nếu đã nộp.
  7. Sửa phần bàn luận và kết luận cho khớp với con số mới, không giữ lời văn cũ.

Việc không cần làm: kiểm lại từng con số trong cả quyển vì hoảng. Kiểm có hệ thống những chỗ cùng loại với sai sót vừa thấy, chẳng hạn mọi câu hỏi có đơn vị đo, là đủ.

Câu hỏi thường gặp

Phát hiện nhập sai số liệu sau khi đã nộp luận văn thì có bị xử lý không?

Sai sót trung thực được tự phát hiện và báo đúng thủ tục thường được xử lý bằng đính chính, không phải kỷ luật. Cách xử lý cụ thể tuỳ quy chế của trường. Điều làm sự việc nặng hơn là biết mà không báo, hoặc sửa theo hướng có lợi.

Bỏ vài phiếu có câu trả lời bất thường có phải là gian lận không?

Không, nếu bạn loại theo tiêu chí đã đặt trước khi xem kết quả, như phiếu trả lời một kiểu suốt từ đầu tới cuối, và báo cáo số phiếu bị loại cùng lý do. Loại phiếu vì nó làm kết quả ngược giả thuyết là chọn lọc số liệu, tức là gian lận.

Kết quả sau khi sửa không còn khớp giả thuyết thì phải làm sao?

Báo cáo đúng kết quả mới và bàn luận vì sao có thể như vậy. Kết quả không khớp giả thuyết vẫn là một phát hiện. Không đổi giả thuyết cho khớp kết quả rồi trình bày như thể đã đặt từ đầu; đó là một dạng thiếu trung thực khác.

Có nên chủ động nói về sai sót trong buổi bảo vệ không?

Nếu sai sót đã được đính chính, nói ngắn gọn ở phần phương pháp hoặc khi trình bày kết quả là cách tốt. Hội đồng thấy bạn kiểm tra công việc nghiêm túc. Bàn trước với người hướng dẫn về cách và thời điểm nói cho phù hợp.

Mất một phần phiếu gốc thì có được điền lại theo dữ liệu đã nhập không?

Nếu dữ liệu đã nhập trước khi mất phiếu thì dữ liệu đó vẫn dùng được, chỉ cần ghi rõ phiếu gốc đã mất và vì sao. Còn điền lại phiếu gốc từ dữ liệu, hay nhập phiếu mất theo trí nhớ, là tạo bằng chứng giả, không được làm.

Nhật ký sửa sai sót có cần đưa vào luận văn không?

Thường không đưa nguyên nhật ký, chỉ đưa những sai sót có ảnh hưởng tới kết quả, dưới dạng một câu trong chương phương pháp hoặc chú thích dưới bảng. Nhật ký đầy đủ giữ riêng để trình khi người hướng dẫn hay hội đồng hỏi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138