Chọn phân tích chủ đề khi câu hỏi của bạn hỏi về trải nghiệm, ý nghĩa, cách người ta hiểu và xử lý một chuyện, và bạn muốn tìm ra vài mẫu hình có diễn giải. Chọn phân tích nội dung khi bạn cần phân loại và mô tả có hệ thống những gì xuất hiện trong một khối văn bản, thường là tài liệu, câu trả lời mở hay bài đăng, và có thể đếm số lần xuất hiện của từng loại. Việc làm được ngay: viết câu hỏi nghiên cứu ra giấy, gạch dưới động từ chính, rồi đối chiếu với bảng so sánh bên dưới.
Lựa chọn này nằm ở đề cương và ở chương phương pháp. Nó quyết định cách bạn mã hoá, cách bạn trình bày chương kết quả và cả câu hội đồng sẽ hỏi. Điều cần biết trước: cả hai tên gọi đều chỉ một họ phương pháp chứ không phải một quy trình duy nhất, và các giáo trình, các khoa mô tả chúng không hoàn toàn giống nhau. Bài này đi ở mức đủ để chọn và mô tả đúng việc mình làm.
Bảng so sánh để chọn
Đọc theo hàng, xem đề tài của bạn rơi vào cột nào nhiều hơn. Bảng là khung tự lập ở mức nguyên lý, không thay cho giáo trình phương pháp của khoa.
| Tiêu chí | Phân tích chủ đề | Phân tích nội dung |
|---|---|---|
| Câu hỏi hay gặp | "Người ta trải nghiệm, hiểu, ứng xử với … như thế nào", "vì sao" | "Có những loại … nào", "… xuất hiện ra sao, bao nhiêu" |
| Dữ liệu hay dùng | Phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, nhật ký | Tài liệu, văn bản, câu trả lời mở trong phiếu, bài đăng, biên bản |
| Cách mã hoá | Thường mở, mã thay đổi trong quá trình, đi từ mã lên chủ đề | Thường có khung phân loại rõ, lập trước hoặc rút từ một phần dữ liệu rồi áp cho toàn bộ |
| Có đếm không | Có thể ghi số người có chủ đề, nhưng ý nghĩa đến từ diễn giải | Đếm tần suất từng loại là chuyện thường gặp, nhiều khi là kết quả chính |
| Kết quả trình bày | Mỗi chủ đề một mục: nhận định, dữ liệu, diễn giải | Bảng phân loại, tần suất, ví dụ minh hoạ cho từng loại |
| Câu hội đồng hay hỏi | "Em đi từ mã tới chủ đề thế nào", "chủ đề này có phải em nghĩ sẵn" | "Khung phân loại lấy từ đâu", "hai người phân loại có ra giống nhau không" |
Hai cách không loại trừ nhau hoàn toàn. Có những biến thể của phân tích nội dung rất gần phân tích chủ đề, chỉ khác ở mức diễn giải. Nếu đề tài của bạn rơi giữa, chọn tên phản ánh đúng nhất việc bạn thật sự làm, và mô tả từng bước thay vì dựa vào cái tên.
Hai đề tài giả định, hai lựa chọn
Quân, sinh viên năm tư ngành xã hội học, ban đầu định làm đề tài giả định "Người dân trong một tổ dân phố bàn chuyện phân loại rác như thế nào". Quân có hai nguồn: mười hai biên bản họp tổ dân phố trong hai năm, và có thể phỏng vấn sáu bảy người dân. Người hướng dẫn hỏi Quân định dùng phân tích gì, Quân trả lời "phân tích định tính".
Câu trả lời đó chưa đủ. Với biên bản họp, điều Quân có thể làm tốt là phân loại các ý kiến được ghi lại: ý kiến ủng hộ, phản đối, đề nghị điều kiện, phàn nàn về thu gom, và xem các loại thay đổi thế nào qua hai năm. Đó là phân tích nội dung: có khung phân loại, áp cho toàn bộ biên bản, đếm được mỗi loại xuất hiện ở bao nhiêu cuộc họp. Với phỏng vấn, điều Quân có thể làm là hiểu vì sao có người đổi ý, phân loại rác trở thành chuyện danh dự của tổ hay chuyện ép buộc. Đó là phân tích chủ đề.
Quân phải chọn trọng tâm. Nếu câu hỏi chính là "các ý kiến về phân loại rác thay đổi thế nào qua các cuộc họp", trọng tâm là phân tích nội dung biên bản, phỏng vấn chỉ để làm rõ bối cảnh. Nếu câu hỏi chính là "người dân hiểu việc phân loại rác như thế nào", trọng tâm là phân tích chủ đề trên phỏng vấn, biên bản là dữ liệu bổ trợ. Quân chọn hướng thứ hai, sửa câu hỏi nghiên cứu cho rõ, và ghi trong đề cương rằng biên bản được dùng để đối chiếu.
Bản nháp bị gạch và bản sửa: đoạn mô tả phương pháp phân tích
Bản nháp bị gạch: "Dữ liệu được phân tích bằng phương pháp phân tích nội dung và phân tích chủ đề nhằm làm rõ vấn đề nghiên cứu." Người hướng dẫn gạch vì câu này dùng hai tên mà không nói đã làm gì, và "làm rõ vấn đề" không nói được điều gì.
Bản sửa cho phân tích chủ đề: "Các bản chép phỏng vấn được đọc toàn bộ hai lượt trước khi mã hoá. Mã được đặt theo hướng mở, sổ mã được lập sau bốn bản đầu và chỉnh ba lần. Mã được gom thành chủ đề bằng cách xếp thẻ và vẽ bản đồ chủ đề, sau đó mỗi chủ đề được kiểm lại với dữ liệu gốc. Biên bản họp được dùng để đối chiếu các nhận định của người tham gia về những sự kiện cụ thể."
Bản sửa cho phân tích nội dung: "Khung phân loại gồm năm loại ý kiến được lập từ ba biên bản đầu, có định nghĩa và ví dụ cho từng loại, rồi áp cho toàn bộ mười hai biên bản. Một người thứ hai phân loại độc lập ba biên bản để kiểm khung; các chỗ khác nhau được bàn và định nghĩa được sửa. Kết quả trình bày theo tần suất mỗi loại qua từng năm, kèm ví dụ."
Vì sao bản sửa tốt hơn: Người đọc làm lại được các bước, biết mã từ đâu ra, biết chủ đề hay loại được kiểm thế nào. Hội đồng không cần tên phương pháp hoa mỹ; họ cần thấy việc bạn làm khớp với cái tên bạn dùng.
Nếu chọn phân tích nội dung: năm bước làm tay với bảng tính
Phân tích chủ đề đã có các bài riêng về mã hoá và gom chủ đề trên site này. Dưới đây là khung làm tay cho phân tích nội dung, ví dụ với mười hai biên bản họp trong đề tài giả định của Quân:
- Xác định đơn vị phân tích. Mỗi ý kiến được ghi trong biên bản là một đơn vị, hay mỗi cuộc họp là một đơn vị. Chọn một, ghi lại, không đổi giữa chừng.
- Lập khung phân loại từ một phần dữ liệu. Đọc ba biên bản đầu, liệt kê các loại ý kiến xuất hiện, gộp những loại trùng nghĩa. Nếu có khung từ tổng quan tài liệu, đặt cạnh để bổ sung.
- Viết định nghĩa cho từng loại. Dùng cách viết giống sổ mã: định nghĩa, khi xếp vào loại này, khi không, một ví dụ. Thêm loại "khác" cho những ý không xếp được.
- Áp khung cho toàn bộ dữ liệu. Trên bảng tính, mỗi dòng một đơn vị, các cột: biên bản số mấy, ngày, đoạn ghi, loại. Nếu loại "khác" phình to, quay lại sửa khung.
- Tổng hợp và đọc lại. Đếm mỗi loại theo năm hoặc theo giai đoạn, rồi đọc lại các đơn vị trong từng loại để chọn ví dụ và để chắc loại đó vẫn đúng nghĩa đã định.
Đếm xong không phải là hết. Phần diễn giải ở chương kết quả vẫn cần nói vì sao một loại ý kiến tăng hay giảm, trong bối cảnh nào. Con số chỉ là điểm bắt đầu cho lập luận.
Lỗi hay gặp khi chọn và khi gọi tên
Những lỗi sau gặp nhiều ở đề cương và chương phương pháp:
- Gọi là phân tích chủ đề nhưng chủ đề trùng đúng các câu hỏi phỏng vấn, tức thực chất là xếp câu trả lời theo câu hỏi.
- Gọi là phân tích nội dung nhưng không có khung phân loại, không có định nghĩa loại, chỉ đọc rồi tóm tắt.
- Đếm tần suất trong phân tích chủ đề với mẫu mười người rồi viết thành phần trăm như số liệu khảo sát, dẫn tới người đọc tưởng kết quả đại diện cho tổng thể.
- Nêu tên một quy trình có tên tác giả cụ thể trong chương phương pháp nhưng không làm theo các bước của quy trình đó. Nếu chỉ làm theo tinh thần, mô tả việc mình làm là đủ.
- Dùng phân tích nội dung cho câu hỏi "vì sao", rồi chỉ trả lời được "có những loại nào". Câu hỏi và cách phân tích phải khớp ngay từ đề cương.
- Đổi cách phân tích giữa chừng mà không sửa câu hỏi nghiên cứu và không báo người hướng dẫn.
Lỗi thứ ba đáng nói thêm. Ghi "chín trên mười hai người" là trung thực và đủ. Biến nó thành "75%" không làm kết quả mạnh hơn, chỉ làm mờ đi việc mẫu được chọn có chủ đích, không để suy rộng theo kiểu thống kê.
Việc làm tuần này và khi cần hỏi
Nếu bạn còn ở giai đoạn đề cương: viết lại câu hỏi nghiên cứu, gạch dưới động từ, điền bảng so sánh cho đề tài của mình bằng cách đánh dấu cột nào khớp ở từng hàng. Rồi viết thử đoạn mô tả phương pháp phân tích theo mẫu bản sửa, dài năm sáu câu, mang đi hỏi người hướng dẫn. Nếu đã có dữ liệu: xem dữ liệu của mình chủ yếu là lời kể hay là văn bản có sẵn, và mình đang có khung phân loại hay đang để mã nảy ra từ dữ liệu. Câu trả lời thường đã chỉ ra cách bạn thật sự đang làm.
Không cần đọc hết mọi biến thể của hai phương pháp. Chọn một hai giáo trình phương pháp mà thư viện trường có, đọc chương về cách bạn chọn, và theo đúng các bước ở đó. Nếu muốn nêu tên quy trình theo một tác giả cụ thể, đọc nguồn gốc và làm theo đủ các bước, đừng chỉ mượn tên.
Hỏi người hướng dẫn trước khi chốt, vì nhiều khoa có thói quen gọi tên riêng; có nơi gọi gộp "phân tích nội dung" cho mọi phân tích định tính, có nơi phân biệt chặt. Theo cách gọi của khoa giúp bạn tránh phải giải thích lại ở buổi bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Có được dùng cả phân tích chủ đề và phân tích nội dung trong một luận văn không?
Được, nếu mỗi cách gắn với một câu hỏi hoặc một nguồn dữ liệu rõ ràng. Ví dụ phân tích nội dung cho tài liệu và phân tích chủ đề cho phỏng vấn. Cần mô tả riêng từng cách trong chương phương pháp và trình bày kết quả sao cho người đọc biết phần nào đến từ cách nào.
Phân tích nội dung có phải là phân tích định lượng không?
Không hẳn. Phân tích nội dung có những biến thể thiên về đếm tần suất và những biến thể thiên về mô tả, diễn giải. Trong luận văn, ghi rõ bạn dùng kiểu nào và kết quả chính là tần suất hay là mô tả các loại kèm ví dụ.
Câu trả lời mở trong phiếu khảo sát nên phân tích bằng cách nào?
Câu trả lời mở thường ngắn, nhiều người, nên phân tích nội dung với khung phân loại là cách hay dùng. Lập khung từ một phần câu trả lời, viết định nghĩa cho từng loại, áp cho toàn bộ, rồi trình bày tần suất kèm vài câu ví dụ. Không nên trình bày như chủ đề sâu khi dữ liệu chỉ vài chữ mỗi người.
Phải chọn cách phân tích từ đề cương hay chọn khi có dữ liệu?
Nên chọn từ đề cương, vì nó quyết định cách thu dữ liệu và cách viết câu hỏi. Có thể điều chỉnh khi gặp dữ liệu thật, nhưng phải ghi lại lý do và trao đổi với người hướng dẫn, có khi phải theo thủ tục điều chỉnh đề cương của trường.
Hội đồng hỏi vì sao không chọn cách còn lại thì trả lời thế nào?
Trả lời từ câu hỏi nghiên cứu và loại dữ liệu. Ví dụ: câu hỏi của em hỏi về cách người dân hiểu việc phân loại rác, dữ liệu là phỏng vấn sâu, nên em cần tìm mẫu hình ý nghĩa hơn là đếm loại ý kiến. Biên bản em dùng để đối chiếu, không phải nguồn chính.