Người tham gia dễ tổn thương là những người khó tự bảo vệ mình trong quan hệ với người nghiên cứu: trẻ em, người đang bệnh, người cao tuổi suy giảm trí nhớ, người đang gặp khủng hoảng, và cả những người phụ thuộc vào bạn như học sinh của bạn, cấp dưới của bạn, bệnh nhân bạn đang chăm sóc. Nếu đề tài của bạn chạm tới một trong các nhóm này, việc đầu tiên trong tuần là hỏi người hướng dẫn xem đề tài có phải qua hội đồng đạo đức không, rồi mới soạn công cụ thu dữ liệu.
Bài này không liệt kê luật lệ của nơi nào. Nó đi theo câu hỏi người làm khoá luận hay vướng: nhóm nào bị coi là dễ tổn thương, xin đồng ý của ai, chuẩn bị gì khi người tham gia xúc động, và khi nào nên đổi thiết kế thay vì cố hỏi trực tiếp. Có một bảng tự điền và một tình huống giả định đi trọn.
Hiểu lầm và hiểu đúng về nhóm dễ tổn thương
Hiểu lầm: dễ tổn thương nghĩa là yếu ớt. Hiểu đúng: là ở vào vị trí khó nói "không", hoặc khó hiểu hết điều mình đồng ý. Một trưởng phòng khoẻ mạnh vẫn dễ tổn thương khi bị hỏi về sai phạm của đơn vị, vì câu trả lời có thể ảnh hưởng tới công việc của họ.
Hiểu lầm: chỉ trẻ em và người bệnh mới cần lưu ý. Hiểu đúng: quan hệ quyền lực cũng tạo ra tổn thương. Giáo viên hỏi học sinh lớp mình, điều dưỡng trưởng hỏi điều dưỡng trong khoa, cán bộ xã hỏi người đang nhận trợ cấp. Người được hỏi có thể đồng ý chỉ vì ngại.
Hiểu lầm: đã có cha mẹ ký thì không cần hỏi trẻ. Hiểu đúng: với trẻ đủ lớn để hiểu, ngoài đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, bạn vẫn cần sự chấp thuận của chính trẻ, nói bằng lời trẻ hiểu. Trẻ lắc đầu thì dừng, dù cha mẹ đã ký.
Hiểu lầm: tránh hẳn nhóm dễ tổn thương là an toàn nhất. Hiểu đúng: nếu câu hỏi nghiên cứu là về chính họ, loại họ ra thì đề tài mất ý nghĩa và tiếng nói của họ lại vắng mặt. Việc cần làm là bảo vệ thêm, không phải né.
Hiểu lầm: đề tài sinh viên nhỏ thì không cần hội đồng đạo đức. Hiểu đúng: tuỳ quy định của trường. Nhiều nơi yêu cầu xét duyệt khi có trẻ em, người bệnh hay dữ liệu sức khoẻ, bất kể quy mô. Đây là chỗ phải xem quy chế và hỏi người hướng dẫn, không đoán.
Bảng bảo vệ thêm cho từng nhóm
Kẻ bảng này vào đề cương nháp, mỗi nhóm người tham gia một dòng. Dòng đầu đã điền với đề tài giả định "Cách giáo viên tiểu học dùng phiếu học tập" (ngành giáo dục), có quan sát lớp và trò chuyện ngắn với học sinh lớp bốn.
| Nhóm | Vì sao cần bảo vệ thêm | Xin đồng ý của ai | Biện pháp cụ thể | Hỏi ai trước khi làm |
|---|---|---|---|---|
| Học sinh lớp bốn | Chưa tự quyết được; ngại người lớn; bị chính cô giáo đang chấm điểm mình hỏi thì dễ trả lời cho vừa lòng | Nhà trường, cha mẹ hoặc người giám hộ, và chính các em bằng lời | Trò chuyện theo nhóm ba bốn em ở góc lớp, có người lớn quen ngồi gần nhưng không hỏi thay; không hỏi điểm số; không chụp mặt | Người hướng dẫn; hội đồng đạo đức nếu trường quy định |
| Giáo viên là đồng nghiệp của bạn | Ngại từ chối người quen; lo kết quả tới tai ban giám hiệu | Từng giáo viên | Người khác đưa thư mời; không báo danh sách người tham gia cho ai | Người hướng dẫn |
| Người bệnh mạn tính | Mệt, lo cho việc điều trị, có thể nghĩ từ chối sẽ bị chăm sóc kém hơn | Chính người bệnh; cơ sở y tế | Nói rõ từ chối không ảnh hưởng điều trị; phỏng vấn ngắn, chia buổi | Hội đồng đạo đức, cơ sở y tế |
| Người cao tuổi suy giảm trí nhớ | Có thể không nhớ đã đồng ý | Người cao tuổi và người thân chăm sóc | Nhắc lại thông tin đầu mỗi buổi; dừng khi họ lúng túng | Người hướng dẫn, hội đồng đạo đức |
Cột cuối không phải để trang trí. Nếu trong cột có chữ "hội đồng đạo đức", hãy đưa thời gian xét duyệt vào kế hoạch tiến độ ngay, vì bước này thường mất vài tuần và bạn không được thu dữ liệu trước khi có kết quả.
Khi buổi phỏng vấn chạm tới chuyện đau
Với đề tài về bệnh tật, mất mát, bạo lực hay nghèo khó, người tham gia có thể khóc, im lặng lâu hoặc nói những điều chưa từng kể. Bạn không phải nhà trị liệu, và cũng không nên đóng vai đó. Điều bạn cần là một kế hoạch đã viết sẵn trước khi đi.
Kế hoạch tối thiểu gồm bốn việc. Một, dừng: hỏi người tham gia có muốn nghỉ không, tắt máy ghi âm nếu họ muốn. Hai, không đẩy tiếp: bỏ qua phần còn lại của chủ đề ấy dù nó là trọng tâm của khung phỏng vấn. Ba, kết thúc nhẹ nhàng: chuyển sang câu hỏi dễ, cảm ơn, không vội rời đi. Bốn, giới thiệu nơi hỗ trợ: chuẩn bị sẵn thông tin về dịch vụ tư vấn, trạm y tế hoặc tổ chức xã hội phù hợp ở địa phương để đưa khi cần.
Còn một tình huống khó hơn: người tham gia kể về việc có người đang gặp nguy hiểm, chẳng hạn một đứa trẻ bị đánh. Bạn không tự xử lý một mình. Trước khi đi thực địa, hỏi người hướng dẫn bạn phải làm gì trong trường hợp ấy, và nói trung thực trong bản thông tin về giới hạn của bảo mật. Đây là chỗ đạo đức nghiên cứu gặp trách nhiệm của người công dân, và nó cần được quyết định trước, không phải ngay tại chỗ.
Sau những buổi như vậy, chính bạn cũng mệt. Ghi lại cảm nhận trong nhật ký thực địa, nói chuyện với người hướng dẫn, đừng xếp hai buổi nặng liền nhau trong một ngày.
Tình huống giả định: Vy muốn phỏng vấn học sinh lớp mình
Vy là giáo viên tiểu học, đi học thạc sĩ giáo dục. Đề tài giả định của cô là cách giáo viên dùng phiếu học tập, và cô muốn nghe ý kiến của chính học sinh lớp mình chủ nhiệm. Bản đề cương đầu ghi: "Phỏng vấn 20 học sinh lớp 4A sau giờ học." Người hướng dẫn gạch câu này và ghi bên lề: "Ai xin đồng ý? Em là cô giáo của các con."
Vấn đề không nằm ở việc hỏi trẻ, mà ở chỗ người hỏi là cô giáo đang chấm điểm các em. Trẻ khó nói phiếu học tập chán, càng khó nói khi cô ngồi đối diện. Dữ liệu thu được vừa có vấn đề đạo đức vừa lệch.
Vy sửa theo ba hướng. Cô chuyển phần trò chuyện với học sinh sang hai lớp khác cùng khối mà cô không dạy, có giáo viên chủ nhiệm lớp đó ngồi cùng. Cô gửi thư thông tin cho cha mẹ, kèm phiếu đồng ý theo mẫu của trường. Và ở đầu mỗi buổi, cô nói với các em bằng lời: "Cô muốn biết các con thích và không thích gì ở phiếu học tập. Con nào không muốn nói thì cứ ngồi chơi, không sao cả." Với lớp mình, cô chỉ quan sát giờ học, không hỏi trực tiếp. Bước tiếp theo của cô là đưa phần sửa này cho người hướng dẫn và hỏi có cần nộp hồ sơ xét duyệt đạo đức không.
Đổi thiết kế thay vì cố hỏi trực tiếp
Đôi khi cách bảo vệ tốt nhất là không hỏi trực tiếp nhóm dễ tổn thương nữa. Điều này không có nghĩa là bỏ họ khỏi đề tài, mà là tìm con đường thu dữ liệu ít xâm nhập hơn mà vẫn trả lời được câu hỏi.
Vài hướng thường dùng ở bậc khoá luận: hỏi người chăm sóc hoặc người làm nghề trực tiếp với nhóm đó thay vì hỏi chính họ, chẳng hạn hỏi nhân viên công tác xã hội về trải nghiệm của trẻ ở mái ấm; dùng dữ liệu đã có và đã ẩn danh nếu cơ quan cho phép; quan sát hoạt động chung thay vì phỏng vấn riêng; hoặc thu hẹp câu hỏi để chỉ chạm tới những khía cạnh ít nhạy cảm.
Mỗi lựa chọn đều có cái giá. Hỏi người chăm sóc là nghe về trẻ qua mắt người lớn, không phải tiếng nói của trẻ. Bạn phải viết rõ điều này ở phần hạn chế và chỉnh lại câu hỏi nghiên cứu cho khớp. Đừng để câu hỏi vẫn là "trẻ cảm nhận thế nào" trong khi dữ liệu là lời kể của người lớn. Đây là kiểu lệch mà hội đồng nhận ra ngay khi đọc chương kết quả.
Viết phần này vào chương phương pháp thế nào
Hội đồng không cần một trang lý thuyết về đạo đức. Họ cần đọc được, trong vài câu, bạn đã nhận ra nhóm nào dễ tổn thương và đã làm gì cụ thể. Một đoạn mẫu cho đề tài giả định về phiếu học tập có thể viết như sau.
"Nghiên cứu có sự tham gia của học sinh lớp bốn. Trước khi thu dữ liệu, nhà trường đồng ý bằng văn bản, cha mẹ hoặc người giám hộ nhận thư thông tin và ký phiếu đồng ý; các em được giải thích bằng lời và có thể không tham gia. Người nghiên cứu không trò chuyện với học sinh lớp mình chủ nhiệm để tránh áp lực từ quan hệ thầy trò. Buổi trò chuyện diễn ra theo nhóm nhỏ trong lớp học, có giáo viên chủ nhiệm lớp đó cùng ngồi; không hỏi về điểm số, không chụp ảnh khuôn mặt."
Đoạn này trả lời đủ ba câu hội đồng hay hỏi: ai đồng ý, làm gì để giảm áp lực, giữ gì cho các em. Nếu đề tài đã qua hội đồng đạo đức, thêm một câu về việc đó và đính kèm văn bản chấp thuận ở phụ lục theo hướng dẫn của trường. Viết đoạn này ngay khi xong khâu chuẩn bị, đừng đợi tới lúc hoàn thiện cả quyển mới nhớ lại.
Việc làm tiếp theo trong tuần này
Nếu đề tài của bạn có ít nhất một nhóm dễ tổn thương, làm theo thứ tự này trước khi soạn bảng hỏi hay khung phỏng vấn.
- Điền bảng bảo vệ thêm cho từng nhóm, kể cả nhóm bạn nghĩ "chắc không sao".
- Mở quy chế, hướng dẫn của trường về xét duyệt đạo đức; ghi lại hồ sơ cần nộp và thời gian xét.
- Gửi người hướng dẫn bảng vừa điền kèm câu hỏi: có cần xét duyệt không, có nên đổi thiết kế không.
- Viết kế hoạch xử lý khi người tham gia xúc động, kèm thông tin nơi hỗ trợ ở địa phương.
- Soạn bản thông tin riêng cho người giám hộ và một bản lời nói ngắn cho trẻ hoặc người khó đọc.
- Cập nhật kế hoạch tiến độ: thêm khoảng chờ xét duyệt trước mốc thu dữ liệu.
Có một việc không cần làm: viết dài về lý thuyết đạo đức trong chương phương pháp. Hội đồng cần thấy bạn đã làm gì cụ thể để bảo vệ người tham gia, vài câu rõ ràng là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên mười tám tuổi tham gia khảo sát có bị coi là nhóm dễ tổn thương không?
Thường thì không, vì họ đã đủ tuổi tự quyết. Nhưng nếu người phát phiếu là giảng viên đang dạy họ, quan hệ quyền lực khiến họ khó từ chối. Khi đó nên nhờ người khác phát phiếu và để phiếu hoàn toàn ẩn danh.
Muốn phỏng vấn trẻ em thì cần đồng ý của những ai?
Thường là của nơi trẻ đang học hoặc sinh hoạt, của cha mẹ hoặc người giám hộ, và sự chấp thuận của chính trẻ bằng lời trẻ hiểu. Quy định cụ thể về độ tuổi và hình thức khác nhau giữa các trường, nên kiểm hướng dẫn của trường bạn.
Người tham gia khóc giữa buổi phỏng vấn thì có nên tiếp tục không?
Hỏi họ có muốn nghỉ hay dừng hẳn không, và tôn trọng câu trả lời. Không đẩy tiếp chủ đề đang làm họ đau dù đó là phần quan trọng. Kết thúc nhẹ nhàng và đưa thông tin nơi hỗ trợ nếu cần.
Làm đề tài về chính bệnh nhân mình chăm sóc có được không?
Có thể được, nhưng rủi ro cao vì người bệnh khó từ chối người đang chăm sóc mình. Thường cần qua hội đồng đạo đức, nhờ người khác mời tham gia, và nói rõ việc từ chối không ảnh hưởng điều trị. Bàn kỹ với người hướng dẫn trước.
Hỏi người chăm sóc thay cho trẻ thì có làm đề tài yếu đi không?
Có, theo nghĩa bạn nghe về trẻ qua góc nhìn người lớn. Đó vẫn là dữ liệu có giá trị nếu câu hỏi nghiên cứu được viết lại cho khớp, và phần hạn chế nói rõ giới hạn này. Điều cần tránh là kết luận về cảm nhận của trẻ từ lời người lớn.
Đề tài khảo sát cấp dưới ở cơ quan mình có cần xin phép đặc biệt không?
Ít nhất cần lãnh đạo đơn vị biết, phiếu ẩn danh thật sự, và người khác phát phiếu thay bạn. Có trường yêu cầu khai xung đột lợi ích trong đề cương. Xem quy định và hỏi người hướng dẫn trước khi phát.