Ma trận so sánh trường hợp là một bảng mà mỗi hàng là một người tham gia, hoặc một hộ, một đơn vị, còn mỗi cột là một chủ đề hay một khía cạnh bạn đang phân tích. Ở mỗi ô, bạn tóm ngắn điều người đó nói về khía cạnh đó, kèm vị trí dữ liệu. Đọc theo cột thấy các trường hợp giống và khác nhau ở một chủ đề; đọc theo hàng thấy các chủ đề nối với nhau thế nào trong một trường hợp. Tối nay bạn lập được bản đầu: kẻ một tờ giấy khổ lớn, điền tên mã người tham gia vào hàng, ba chủ đề tạm vào cột.
Bước này nằm sau khi mã hoá và gom chủ đề sơ bộ, trước khi viết chương kết quả. Nó giúp tránh lỗi rất hay gặp: chủ đề được viết như thể mọi người đều giống nhau, trong khi thật ra ba nhóm người đi theo ba cách khác nhau. Nó cũng là cách làm rõ mối liên hệ giữa đặc điểm người tham gia với điều họ kể, mà không phải vội vàng kết luận nhân quả.
Vì sao cần đặt người tham gia cạnh nhau
Khi gom mã thành chủ đề, bạn làm việc với mã, tức là đã cắt dữ liệu ra khỏi người nói. Điều đó cần để thấy mẫu hình, nhưng có giá: bạn dễ quên rằng một chủ đề có thể do sáu người nói theo một hướng và ba người nói theo hướng ngược lại. Ma trận đưa con người trở lại. Nó buộc bạn trả lời câu hỏi "ai nói gì" cho từng chủ đề, chứ không chỉ "có ai nói".
Ma trận còn giúp ở những đề tài có hơn một nhóm người tham gia: người đã làm và người chưa làm, người lâu năm và người mới, hộ khá và hộ khó khăn. Câu hỏi so sánh giữa các nhóm thường đã có từ đề cương, nhưng chỉ đến khi đặt dữ liệu vào bảng mới thấy sự khác biệt có thật hay chỉ là điều mình mong.
Trong nhiều giáo trình, cách làm này được gọi là phân tích khung, phân tích ma trận, hoặc so sánh giữa các trường hợp; có trường phái coi nó là một phương pháp riêng với các bước chặt chẽ. Ở khoá luận, bạn có thể dùng ma trận như một công cụ trong phân tích chủ đề mà không cần tuyên bố theo phương pháp riêng. Ghi đúng việc mình làm trong chương phương pháp.
Mẫu ma trận, có hàng điền sẵn
Đề tài giả định ngành nông nghiệp: "Lý do hộ trồng rau ở một xã chuyển hoặc không chuyển sang canh tác theo hướng hữu cơ". Mỗi ô ghi một hai câu tóm và vị trí dữ liệu trong ngoặc.
| Hộ | Nhóm | Nguồn tin về cách làm mới | Nỗi lo lớn nhất | Đầu ra | Người quyết định trong nhà |
|---|---|---|---|---|---|
| R01 | Đã chuyển | Học từ con gái làm ở thành phố về (tr.2) | Năm đầu năng suất giảm, sợ hàng xóm cười (tr.4) | Có mối quen bao tiêu một phần (tr.5) | Hai vợ chồng bàn, con gái góp tiếng (tr.3) |
| R04 | Đã chuyển | Đi tham quan một mô hình ở xã bên (tr.1) | Sâu bệnh khi không phun (tr.3) | Tự bán ở chợ, giá chưa khác bao nhiêu (tr.6) | Chồng quyết, vợ lo bán (tr.2) |
| R07 | Chưa chuyển | Nghe nói qua họp thôn (tr.1) | Không ai mua giá cao hơn (tr.2) | Bán cho thương lái quen, cần sản lượng đều (tr.2) | Người cha lớn tuổi quyết (tr.4) |
| … |
Cột "nhóm" đặt ngay sau tên hộ để khi đọc theo cột, mắt bạn thấy ngay hàng nào thuộc nhóm nào. Xếp các hàng theo nhóm, không theo thứ tự phỏng vấn.
Ô trống là thông tin, không phải lỗi. Nếu hộ R09 không nói gì về người quyết định trong nhà, ghi "không đề cập" thay vì để trống, để sau này biết đó là dữ liệu vắng chứ không phải bạn quên điền.
Lập ma trận theo thứ tự
Cách làm dưới đây dùng được trên giấy lớn với giấy ghi chú, hoặc trên bảng tính:
- Chọn đơn vị cho hàng. Thường là người tham gia; với đề tài về hộ, về tổ, về lớp học thì hàng là đơn vị đó.
- Chọn cột. Lấy từ các chủ đề hoặc chủ đề con đã gom sơ bộ, cộng một hai cột đặc điểm liên quan câu hỏi so sánh. Không quá nhiều cột; sáu đến tám cột là dễ đọc.
- Điền từng hàng một. Đọc lại các đoạn đã mã hoá của người đó, viết ô tóm ngắn bằng lời mình, ghi vị trí dữ liệu. Điền xong cả hàng rồi mới sang người khác.
- Đọc theo cột. Ở mỗi cột, các ô trong cùng nhóm có giống nhau không, giữa hai nhóm khác ở đâu. Ghi nhận xét ở cuối cột.
- Đọc theo hàng. Ở mỗi người, các ô nối với nhau ra sao. Ví dụ hộ có nguồn tin từ người thân ở thành phố có phải cũng là hộ có mối bao tiêu không.
- Viết ghi nhớ so sánh. Mỗi nhận xét quan trọng thành một ghi nhớ, kèm hàng và cột làm căn cứ, kèm những hàng không khớp.
Điền theo hàng trước rồi mới đọc theo cột là để tránh điền theo kỳ vọng. Nếu điền theo cột, bạn sẽ có xu hướng viết ô sau cho giống ô trước.
Tình huống: Minh và câu "hộ đã chuyển có đầu ra tốt hơn"
Minh, sinh viên năm tư ngành nông nghiệp, phỏng vấn mười hộ cho đề tài giả định nêu trên: năm hộ đã chuyển, năm hộ chưa. Bản nháp chương kết quả của Minh có câu: "Các hộ đã chuyển đổi có đầu ra ổn định hơn, cho thấy đầu ra là yếu tố quyết định việc chuyển đổi." Người hướng dẫn gạch cả câu, ghi bên lề: "Mười hộ, em lấy đâu ra chữ quyết định?"
Minh lập ma trận và đọc lại cột "đầu ra". Trong năm hộ đã chuyển, chỉ hai hộ có mối bao tiêu; ba hộ còn lại vẫn tự bán ở chợ, giá chưa khác. Trong năm hộ chưa chuyển, bốn hộ nói lo không ai mua giá cao. Đọc theo hàng, Minh thấy điều mới: cả hai hộ có mối bao tiêu đều có người thân làm ở thành phố, và người thân đó cũng là nguồn tin đầu tiên về cách làm mới.
Câu viết lại của Minh: "Ở những hộ được phỏng vấn, nỗi lo về đầu ra được nhắc nhiều ở nhóm chưa chuyển. Trong nhóm đã chuyển, hai hộ có mối bao tiêu đều có người thân ở thành phố, vừa là nguồn tin vừa là người kết nối người mua; ba hộ còn lại chuyển dù đầu ra chưa khác, với lý do chủ yếu là sức khoẻ khi phun thuốc." Câu này dài hơn nhưng đúng mức dữ liệu cho phép, và mở ra một ý để bàn luận. Bước tiếp theo của Minh là thêm cột "lý do sức khoẻ" vì nó xuất hiện nhiều hơn Minh nghĩ.
Từ ma trận ra đoạn văn so sánh trong chương kết quả
Ma trận là công cụ làm việc; người đọc luận văn cần đoạn văn. Một khung đoạn so sánh dễ dùng có bốn nhịp: nêu khía cạnh đang so sánh; mô tả điểm chung của cả hai nhóm, nếu có; mô tả điểm khác, kèm số trường hợp mỗi bên; rồi một câu diễn giải ở mức dữ liệu cho phép, chừa phần giải thích sâu cho chương bàn luận. Một hai đoạn trích ngắn đặt sau nhịp thứ ba.
Ví dụ với cột "người quyết định trong nhà" của đề tài giả định: "Việc chuyển đổi được bàn trong gia đình ở cả hai nhóm. Khác biệt nằm ở người có tiếng nói cuối cùng: ở bốn trên năm hộ đã chuyển, quyết định có sự tham gia của người trẻ trong nhà; ở nhóm chưa chuyển, ba hộ nói người cao tuổi nhất là người quyết. Ở những hộ được phỏng vấn, tiếng nói của người trẻ có vẻ đi cùng việc sẵn lòng thử cách làm mới." Đoạn này không nói "người trẻ làm cho hộ chuyển đổi", vì dữ liệu không cho phép.
Một chủ đề có thể có hai ba đoạn so sánh như vậy. Nếu chương kết quả của bạn tổ chức theo chủ đề, đặt đoạn so sánh ngay trong chủ đề; đừng tách thành một mục "so sánh giữa các nhóm" riêng ở cuối, vì người đọc sẽ phải lật đi lật lại.
Những lỗi người hướng dẫn hay gạch khi dùng ma trận
Nói nhân quả từ bảng so sánh. Ma trận cho thấy cái gì đi cùng cái gì ở những người bạn phỏng vấn. Nó không chứng minh cái này gây ra cái kia. Dùng các cách nói như "đi cùng", "ở những hộ được phỏng vấn", "có vẻ liên quan", và để giải thích khả dĩ cho phần bàn luận.
Ô chép nguyên câu trích dài. Ô ma trận là tóm tắt của bạn, kèm vị trí. Chép nguyên đoạn vào ô làm bảng không đọc nổi và không còn so sánh được. Trích dẫn để dành cho chương kết quả.
Chỉ đọc theo cột. Nhiều người dùng ma trận như bảng tổng hợp theo chủ đề và bỏ qua việc đọc theo hàng. Chính việc đọc theo hàng mới cho thấy các chủ đề nối với nhau trong đời sống một người.
Đưa ma trận đầy đủ vào chương kết quả. Ma trận làm việc thường quá lớn và chứa chi tiết dễ nhận diện. Trong luận văn, nếu cần, đưa một bảng rút gọn đã ẩn danh, hoặc đặt ở phụ lục theo hướng dẫn của trường.
Chia nhóm sau khi thấy kết quả. Đặt nhóm theo cách làm cho khác biệt hiện rõ nhất, rồi trình bày như thể đã định từ trước, là làm sai lệch phân tích. Nhóm so sánh nên lấy từ câu hỏi nghiên cứu và tiêu chí chọn người tham gia; nhóm nảy ra từ dữ liệu thì ghi rõ là nảy ra từ dữ liệu.
Cái không cần làm, việc làm tuần này
Không cần ma trận cho mọi đề tài. Nếu đề tài của bạn chỉ có một nhóm người tham gia khá đồng nhất và câu hỏi không có vế so sánh, ma trận vẫn có ích để kiểm chủ đề, nhưng một bảng đơn giản hai ba cột là đủ. Cũng không cần phần mềm hay biểu đồ đẹp; giấy khổ lớn với giấy ghi chú bóc ra dán lại được thì tiện hơn ở lần đầu.
Tuần này, nếu bạn đã gom chủ đề sơ bộ: chọn ba chủ đề chính làm cột, cộng một cột đặc điểm liên quan tới câu hỏi so sánh, điền hết các hàng. Đọc theo cột, viết ba nhận xét. Đọc theo hàng, viết hai nhận xét. Đánh dấu những hàng không khớp nhận xét nào, đó là nguyên liệu cho phần trường hợp lệch.
Nếu đề tài của bạn có câu hỏi so sánh giữa các nhóm mà số người mỗi nhóm chênh nhiều, ví dụ tám người nhóm này, hai người nhóm kia, hỏi người hướng dẫn cách trình bày so sánh cho trung thực. Có khi phải nói thẳng rằng dữ liệu nhóm nhỏ chưa đủ để so sánh, và đó là một hạn chế cần ghi.
Câu hỏi thường gặp
Ma trận so sánh trường hợp có phải là phương pháp phân tích riêng không?
Có trường phái coi phân tích dựa trên ma trận là một phương pháp riêng với các bước chặt chẽ. Trong khoá luận, ma trận thường được dùng như một công cụ bên trong phân tích chủ đề. Mô tả trung thực bạn dùng nó thế nào trong chương phương pháp là đủ.
Bao nhiêu người tham gia thì nên lập ma trận?
Không có ngưỡng. Với khoảng tám đến hai mươi người, ma trận trên một tờ giấy lớn hay một trang bảng tính rất dễ dùng. Nhiều hơn thế vẫn lập được nhưng nên chia theo nhóm hoặc theo chủ đề để bảng không quá lớn.
Có đưa ma trận vào luận văn không?
Thường đưa một bảng rút gọn, đã ẩn danh, nếu nó giúp người đọc hiểu so sánh giữa các nhóm. Ma trận làm việc đầy đủ để trong hồ sơ phân tích hoặc phụ lục tuỳ hướng dẫn của trường. Che các chi tiết khi kết hợp lại có thể nhận ra người tham gia.
Ô nào không có dữ liệu thì làm sao?
Ghi "không đề cập" để phân biệt với ô bạn chưa điền. Nhiều ô trống ở một cột có thể cho thấy khía cạnh đó ít được người tham gia nhắc tới, hoặc khung phỏng vấn chưa hỏi đủ. Cả hai đều đáng ghi trong ghi nhớ và có khi trong phần hạn chế.
Thấy hai nhóm khác nhau rõ thì có được kết luận nhóm này hơn nhóm kia không?
Được mô tả sự khác biệt ở những người bạn phỏng vấn, kèm số người và căn cứ. Không nên suy ra nhóm đó trong tổng thể cũng như vậy, vì mẫu định tính được chọn có chủ đích, không để suy rộng theo kiểu thống kê. Giải thích khả dĩ thì đưa vào phần bàn luận.