Ma trận nhất quán là một bảng, mỗi dòng là một câu hỏi nghiên cứu, các cột đi lần lượt: mục tiêu, giả thuyết nếu có, khái niệm và biến, dữ liệu và cách thu, hướng phân tích, mục trả lời ở chương kết quả. Đọc ngang một dòng, bạn thấy một câu hỏi đi trọn từ chương một tới chương bốn; đọc dọc một cột, bạn thấy chỗ thừa, chỗ thiếu. Tối nay chép khung bảy cột bên dưới vào bảng tính, điền dòng đầu tiên cho câu hỏi thứ nhất của bạn.
Đây là công cụ làm việc, không phải một mục bắt buộc của luận văn. Nhiều khoa không yêu cầu nộp nó; một số yêu cầu đưa vào đề cương hoặc phụ lục, xem hướng dẫn của trường bạn. Dù không nộp, người hướng dẫn nào cũng đọc luận văn theo đúng logic của bảng này, nên tự làm trước là tự soát trước.
Vì sao luận văn hay "lệch" mà người viết không thấy
Một luận văn được viết trong nhiều tháng, qua nhiều lần sửa. Câu hỏi đổi một chữ ở lần duyệt đề cương, bảng hỏi thêm một khối câu sau khảo sát thử, chương kết quả chia mục theo cách dễ viết nhất. Mỗi thay đổi đều hợp lý, nhưng cộng lại thì chương một hứa một đằng, chương kết quả trả lời một nẻo.
Người viết khó thấy vì họ đọc từng chương riêng lẻ, mỗi chương tự nó đều ổn. Người hướng dẫn và hội đồng thì đọc theo dòng: câu hỏi 2 ở đâu trong bảng hỏi, kết quả nào trả lời nó, kết luận nào dựa trên nó. Dòng nào đứt, họ thấy ngay.
Ma trận nhất quán buộc bạn đọc theo dòng như họ, trước khi họ đọc. Nó không làm luận văn hay hơn về ý tưởng, nhưng chặn được loại lỗi tốn công sửa nhất: phát hiện ở chương bốn rằng thiếu dữ liệu cho một câu hỏi.
Khung bảy cột, điền sẵn với một đề tài y tế công cộng giả định
Đề tài giả định: "Kiến thức và thực hành phân loại rác tại nguồn của hộ gia đình ở một tổ dân phố". Đề tài kết hợp bảng hỏi hộ gia đình và quan sát thùng rác. Dòng cuối để bạn điền.
| Câu hỏi | Mục tiêu | Giả thuyết | Khái niệm → biến | Dữ liệu, cách thu | Hướng phân tích | Mục ở chương kết quả |
|---|---|---|---|---|---|---|
| CH1: Kiến thức về phân loại rác của hộ ở mức nào? | Mô tả mức kiến thức theo từng nhóm rác | Không đặt (mô tả) | Kiến thức → số câu trả lời đúng trong bộ câu hỏi nhận biết loại rác | Bảng hỏi người phụ trách việc nhà của hộ | Tần suất, trung bình, trung vị | 4.1 |
| CH2: Thực hành phân loại khác nhau thế nào giữa hộ đã dự buổi hướng dẫn và hộ chưa dự? | So sánh tỷ lệ hộ phân loại đúng giữa hai nhóm | Hộ đã dự có tỷ lệ phân loại đúng cao hơn | Thực hành → thùng rác có tách đúng (có/không) qua quan sát; đã dự hướng dẫn (có/không) | Quan sát thùng rác vào buổi sáng thu gom, theo bảng kiểm | So sánh tỷ lệ giữa hai nhóm | 4.2 |
| CH3: Kiến thức liên hệ thế nào với thực hành? | Xác định mối liên hệ giữa điểm kiến thức và thực hành quan sát được | Kiến thức cao hơn đi cùng thực hành đúng nhiều hơn | Hai biến trên, cùng hộ | Ghép bảng hỏi và quan sát theo mã hộ | Bảng chéo, liên hệ | 4.3 |
| CH4: Người dân giải thích những khó khăn khi phân loại thế nào? | Phân tích các khó khăn theo lời kể | Không đặt (định tính) | Khía cạnh: không gian, thời gian, thói quen trong nhà | Phỏng vấn sâu một số hộ | Mã hoá, gom chủ đề | 4.4 |
| [CH của bạn] | […] | […] | […] | […] | […] | […] |
Để ý CH3: không cần dữ liệu mới, chỉ cần ghép hai nguồn theo mã hộ. Nếu không lên kế hoạch mã hộ từ đầu, câu hỏi này không trả lời được. Đó là loại phát hiện mà ma trận đem lại ngay ở giai đoạn đề cương.
Đọc ma trận theo hàng và theo cột
Đọc theo hàng: mỗi câu hỏi có đi trọn không? Mỗi dòng phải điền được đủ cột, trừ cột giả thuyết có thể ghi "không đặt" kèm lý do. Ô nào bỏ trống là chỗ đứt: câu hỏi không có biến, biến không có nguồn dữ liệu, dữ liệu không có cách phân tích, hoặc phân tích không có chỗ trình bày.
Đọc cột "khái niệm → biến": có biến nào thừa không? Đối chiếu cột này với toàn bộ bảng hỏi. Câu hỏi nào trong phiếu không thuộc dòng nào của ma trận, ngoài phần thông tin mô tả mẫu, là câu thừa. Câu thừa làm phiếu dài, người trả lời mệt, chất lượng các câu quan trọng giảm theo.
Đọc cột "dữ liệu, cách thu": có khả thi trong thời gian thật không? Nhìn dọc cột, cộng lại khối lượng: bao nhiêu hộ, bao nhiêu buổi quan sát, bao nhiêu cuộc phỏng vấn. Nếu tổng vượt quá thời gian bạn có, đây là lúc cắt bớt một dòng, không phải lúc ra thực địa.
Đọc cột cuối: chương kết quả có đúng thứ tự không? Thứ tự mục ở chương kết quả nên đi theo thứ tự câu hỏi. Nếu cột cuối nhảy lung tung, người đọc phải tự dò. Sắp lại ngay từ đề cương giúp bạn viết chương kết quả theo một mạch.
Tình huống: Quyên và mười hai câu hỏi "mồ côi" trong bảng hỏi
Quyên, sinh viên năm tư ngành y tế công cộng, đã soạn xong bảng hỏi bốn mươi câu cho đề tài phân loại rác. Trước khi khảo sát thử, người hướng dẫn bảo cô lập ma trận nhất quán. Cô phát hiện mười hai câu không thuộc dòng nào, và CH2 không có câu nào đo việc hộ đã dự buổi hướng dẫn hay chưa. Cách Quyên xử lý:
- Với mười hai câu không thuộc dòng nào: tám câu bỏ hẳn vì chỉ là "hỏi cho biết"; ba câu giữ lại làm thông tin mô tả mẫu; một câu thành gợi ý cho phần phỏng vấn sâu.
- Thêm một câu sàng lọc rõ ràng cho CH2: hộ có người dự buổi hướng dẫn về phân loại rác trong khoảng thời gian xác định không. Đối chiếu với danh sách dự của tổ dân phố nếu được phép xem.
- Phát hiện CH3 cần ghép bảng hỏi với quan sát: thêm ô mã hộ ở đầu phiếu và trên bảng kiểm quan sát, thống nhất cách đánh mã.
- Cập nhật cột "dữ liệu, cách thu": quan sát thùng rác cần đi sớm trước giờ thu gom, nên Quyên dời lịch thực địa sang các buổi sáng.
- Gửi người hướng dẫn ma trận kèm bảng hỏi đã đánh số từng câu theo dòng.
Bảng hỏi còn hai mươi chín câu. Thời gian trả lời mỗi phiếu giảm đáng kể ở lần khảo sát thử. Bước tiếp theo của Quyên là khảo sát thử, rồi cập nhật ma trận nếu có câu phải sửa.
Bốn lần mở ma trận trong một luận văn
Ma trận không phải làm một lần rồi cất. Nó có ít nhất bốn lần dùng, mỗi lần một việc:
- Lúc viết đề cương: điền cột câu hỏi, mục tiêu, giả thuyết, khái niệm. Mục đích là thấy câu hỏi nào chưa có hướng đo, giả thuyết nào chưa có căn cứ.
- Lúc soạn công cụ: điền cột biến và dữ liệu, đánh số từng câu trong bảng hỏi hoặc từng phần khung phỏng vấn theo dòng của ma trận. Mục đích là loại câu thừa và lấp chỗ thiếu trước khi in phiếu.
- Trước khi viết chương kết quả: điền cột phân tích và mục kết quả dựa trên dữ liệu thật đã thu. Nếu có dòng không trả lời được do thực địa, ghi rõ lý do ngay vào ma trận để viết trung thực trong luận văn.
- Trước khi nộp (lần kiểm cuối): thêm một cột "kết luận" và chép câu kết luận tương ứng mỗi câu hỏi. Đọc ngang: kết luận có trả lời đúng câu hỏi đó không, có nói quá điều dữ liệu cho phép không.
Mỗi lần cập nhật, lưu thành một bản có ngày. Khi phần phương pháp phải giải trình đề tài đã điều chỉnh gì so với đề cương, các bản cũ là bằng chứng có sẵn.
Ma trận cho đề tài định tính và đề tài hỗn hợp
Đề tài định tính vẫn dùng được ma trận, chỉ đổi tên vài cột. Cột "khái niệm → biến" thành "khía cạnh cần hiểu"; cột "dữ liệu" ghi phần nào của khung phỏng vấn, nhóm người tham gia nào; cột "phân tích" ghi cách mã hoá và so sánh. Cột giả thuyết thường để "không đặt". Ma trận giúp bạn biết mỗi câu hỏi phỏng vấn đang phục vụ câu hỏi nghiên cứu nào.
Một điểm khác: trong định tính, khía cạnh mới có thể xuất hiện khi phân tích. Ma trận khi đó được bổ sung một dòng, ghi rõ khía cạnh này xuất hiện từ dữ liệu chứ không có từ đề cương. Ghi như vậy là trung thực về quá trình, và hội đồng thường đánh giá cao.
Với đề tài hỗn hợp, thêm một cột "nối với dòng nào" để chỉ ra phần định tính giải thích phần định lượng ở chỗ nào. Ví dụ CH4 về khó khăn khi phân loại nối với CH2: số liệu cho thấy chênh lệch giữa hai nhóm hộ, phỏng vấn giúp hiểu vì sao.
Những thứ không cần làm với ma trận
Ma trận dễ biến thành một công trình trang trí. Để nó vẫn là công cụ làm việc, tránh những việc sau:
- Viết thành câu văn đầy đủ trong từng ô. Ô ma trận chỉ cần cụm từ đủ để nhận ra; phần lập luận nằm trong đề cương và luận văn.
- Ghi tên phép phân tích cụ thể khi chưa biết loại biến và cỡ mẫu thật. Ở giai đoạn đề cương, ghi hướng phân tích như mô tả, so sánh nhóm, liên hệ, mã hoá chủ đề là đủ; cụ thể hoá sau khi có dữ liệu và theo góp ý.
- Tô màu, kẻ khung cho đẹp trước khi điền đủ nội dung. Một ma trận xấu mà đủ cột có ích hơn ma trận đẹp mà còn ô trống.
- Điền cột kết quả trước khi có số liệu, rồi giữ nguyên như dự đoán. Cột này điền từ dữ liệu thật; nếu dữ liệu nói khác dự đoán, ghi điều dữ liệu nói.
- Làm ma trận cho từng chương riêng. Một ma trận cho cả luận văn là đủ, vì sức mạnh của nó nằm ở chỗ nối các chương lại.
Việc trong tuần này: điền ma trận cho mọi câu hỏi đang có, đánh số các câu trong bảng hỏi hoặc khung phỏng vấn theo dòng, và khoanh tròn mọi ô trống. Mỗi ô trống là một câu hỏi cụ thể để mang đi gặp người hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Ma trận nhất quán có phải nộp kèm đề cương không?
Tuỳ quy định của từng trường và khoa. Nhiều nơi không yêu cầu, một số khoa yêu cầu đưa vào đề cương hoặc phụ lục luận văn. Dù không phải nộp, bạn vẫn nên làm vì nó là cách nhanh nhất để tự soát sự khớp nhau giữa câu hỏi, dữ liệu và kết quả trước khi người khác đọc.
Ma trận nhất quán khác bảng thao tác hoá ở đâu?
Bảng thao tác hoá đi sâu vào một khái niệm, từ định nghĩa tới chiều, chỉ báo và biến. Ma trận nhất quán đi ngang cả luận văn, nối mỗi câu hỏi với mục tiêu, biến, dữ liệu, phân tích và chương trả lời. Cột biến trong ma trận lấy kết quả từ bảng thao tác hoá.
Khi người hướng dẫn yêu cầu đổi câu hỏi giữa chừng thì cập nhật ma trận thế nào?
Giữ bản cũ, tạo bản mới có ngày, sửa dòng của câu hỏi bị đổi rồi đọc dọc các cột xem thay đổi đó kéo theo gì: biến nào cần thêm, dữ liệu nào cần thu bổ sung, mục kết quả nào đổi tên. Ghi một dòng lý do thay đổi để sau này giải trình trong phần phương pháp.
Câu hỏi mô tả mẫu như tuổi, nghề nghiệp có cần đưa vào ma trận không?
Có thể gom chúng vào một dòng riêng tên là thông tin mô tả mẫu, không cần mỗi câu một dòng. Nếu một đặc điểm như tuổi được dùng để so sánh hay làm biến kiểm soát cho một câu hỏi chính, hãy ghi nó vào cột biến của dòng câu hỏi đó.
Làm ma trận bằng giấy hay bảng tính thì tốt hơn?
Bảng tính tiện cập nhật và lưu phiên bản, giấy khổ lớn thì dễ nhìn toàn cảnh khi ngồi với người hướng dẫn. Nhiều người làm trên bảng tính rồi in ra mang theo. Công cụ không quan trọng bằng thói quen mở ma trận ra mỗi khi đề tài có thay đổi.