Chọn đề tài ngay nơi mình làm việc là lựa chọn hợp lý cho nhiều học viên cao học: bạn hiểu bối cảnh, biết vấn đề thật, dễ tiếp cận người và số liệu. Nhưng trước khi chốt, cần trả lời bốn câu: đơn vị có đồng ý cho nghiên cứu và cho công bố trong luận văn không; người tham gia có phải cấp dưới hay người phụ thuộc vào bạn không; đơn vị có kỳ vọng một kết quả nhất định không; và nếu bạn đổi việc giữa chừng thì đề tài còn đi tiếp được không.
Việc làm được ngay: điền bảng cân nhắc ở dưới cho đề tài bạn đang nghĩ, rồi viết lại việc cơ quan đang cần thành một câu hỏi nghiên cứu. Bài này đứng ở bước chọn đề, nên tập trung vào chuyện có nên chốt đề từ công việc hay không và đề đó phải trông thế nào. Những việc phải làm khi đã chốt, như viết thư xin phép, thông tin và xin đồng ý từng người, khai vai kép, ẩn danh, là phần riêng của bước đạo đức nghiên cứu.
Lợi thế thật của đề tài tại nơi làm việc
Vấn đề có thật, không phải nghĩ ra. Bạn biết chỗ nào trục trặc vì chính bạn gặp nó mỗi tuần. Phần lý do chọn đề sẽ có chất liệu cụ thể thay vì những câu chung chung.
Hiểu ngôn ngữ và bối cảnh. Bạn hiểu những chữ chuyên môn nội bộ, biết quy trình chạy thế nào trên thực tế khác với trên giấy. Người ngoài cần nhiều tuần mới hiểu được những điều này.
Tiếp cận dữ liệu và người tham gia dễ hơn. Sổ sách, nhật ký vận hành, đồng nghiệp sẵn lòng trả lời. Với người vừa đi làm vừa học, việc không phải đi xa thu dữ liệu tiết kiệm nhiều buổi tối và cuối tuần.
Kết quả có người dùng. Nếu đơn vị quan tâm, kết quả của bạn có thể được dùng thật. Đây là động lực tốt khi đến tháng thứ ba, lúc mọi người viết luận văn đều mệt.
Lợi thế đi kèm trách nhiệm. Chính những điều làm đề tài dễ tiếp cận cũng làm nó dễ thiên lệch. Mỗi lợi thế ở trên có một rủi ro tương ứng, và hội đồng thường hỏi đúng vào đó.
Rủi ro cần nhìn thẳng trước khi chốt
Nhìn từ bên trong. Bạn có sẵn ý kiến về vấn đề, có khi có sẵn cả “thủ phạm”. Nguy cơ là thiết kế nghiên cứu để xác nhận điều mình đã tin. Cách giảm: ghi ra những điều mình đang tin trước khi thu dữ liệu, và cố tình tìm cả những dữ liệu có khả năng cho thấy điều ngược lại.
Quan hệ quyền lực với người tham gia. Nếu bạn là trưởng nhóm và phỏng vấn nhân viên của mình, họ khó nói thật, và khó từ chối tham gia. Đây là vấn đề đạo đức lẫn vấn đề chất lượng dữ liệu. Có khi phải đổi nhóm người tham gia, nhờ người khác thu dữ liệu, hoặc dùng phiếu ẩn danh.
Đơn vị muốn kết quả đẹp. Lãnh đạo có thể đồng ý cho nghiên cứu nhưng không muốn kết quả cho thấy điều chưa tốt. Nếu phải sửa kết luận cho vừa lòng đơn vị, đó là làm sai lệch kết quả nghiên cứu, một dạng gian lận. Hãy thoả thuận từ đầu: đơn vị được che tên, được góp ý về sự kiện, nhưng không quyết định kết luận.
Thông tin nội bộ và bảo mật. Luận văn được lưu ở thư viện và có thể được nhiều người đọc. Số liệu tài chính, quy trình nội bộ, thông tin khách hàng cần được đơn vị cho phép đưa vào, và thường phải che bớt.
Đổi việc giữa chừng. Học viên cao học hay chuyển việc trong thời gian học. Nếu đề tài phụ thuộc hoàn toàn vào việc bạn còn ở đơn vị, hãy tính trước: dữ liệu nào cần thu sớm, thoả thuận nào cần có bằng văn bản.
Bảng cân nhắc trước khi chốt, với một tình huống giả định
Điền cột cuối bằng đề của bạn. Dòng ví dụ là đề tài giả định của anh Phong, kỹ sư ở một nhà máy, muốn nghiên cứu nguyên nhân dừng máy ở dây chuyền do anh phụ trách.
| Câu cân nhắc | Đáng lo khi | Hướng xử lý | Trường hợp của anh Phong |
|---|---|---|---|
| Đơn vị có đồng ý cho nghiên cứu và đưa vào luận văn? | Chỉ có lời hứa miệng của một người | Xin văn bản, nêu rõ phạm vi dữ liệu được dùng | Giám đốc đồng ý miệng; cần thư chính thức |
| Người tham gia có phụ thuộc vào mình? | Mình là cấp trên trực tiếp | Đổi nhóm, nhờ người khác hỏi, phiếu ẩn danh | Công nhân ca đêm là cấp dưới; dùng nhật ký máy và phỏng vấn trưởng ca khác |
| Đơn vị có kỳ vọng kết quả nhất định? | Lãnh đạo đã nói trước nguyên nhân | Thoả thuận đơn vị không quyết định kết luận | Ban giám đốc nghĩ do tay nghề công nhân; anh Phong ghi rõ sẽ xem cả thiết bị và lịch bảo trì |
| Số liệu nhạy cảm? | Số tài chính, khách hàng, sự cố | Che tên, dùng tỷ lệ thay số tuyệt đối nếu được phép | Che tên nhà máy và sản phẩm |
| Nếu đổi việc thì sao? | Phần lớn dữ liệu chỉ thu được vào cuối kỳ | Thu dữ liệu có sẵn sớm, thoả thuận bằng văn bản | Lấy nhật ký máy ngay khi có thư cho phép |
Một câu “đáng lo” không có nghĩa là bỏ đề; nó có nghĩa là phải có hướng xử lý cụ thể trước khi đăng ký. Nếu câu thứ hai và thứ ba cùng đáng lo mà không có hướng xử lý, nên cân nhắc thật kỹ, hoặc làm đề ở một đơn vị tương tự mà bạn không có quyền lợi trực tiếp.
Từ việc cơ quan cần sang câu hỏi nghiên cứu
Ở nơi làm việc, vấn đề thường đến dưới dạng một việc cần làm: giảm cái này, cải tiến cái kia. Việc đó chưa phải đề tài. Bảng dưới đây là các đề tài giả định ở bốn ngành, cho thấy cách viết lại một việc cơ quan cần thành câu hỏi mà luận văn trả lời được.
| Việc cơ quan muốn | Vì sao chưa phải đề tài | Câu hỏi nghiên cứu làm được |
|---|---|---|
| Giảm thời gian dừng máy ở dây chuyền đóng gói | Là mục tiêu quản lý, chưa nói cần biết điều gì | Thời gian dừng máy của dây chuyền phân bố theo nhóm nguyên nhân, ca làm và thời điểm bảo trì như thế nào? |
| Làm cho báo cáo công nợ khớp với số bán hàng | Là việc sửa quy trình, chưa có câu hỏi | Sai lệch giữa số công nợ và số bán hàng phát sinh ở những khâu nào của quy trình? |
| Cải tiến cách dùng phiếu học tập ở tổ chuyên môn | Đã chứa sẵn kết luận là cách hiện tại chưa tốt | Giáo viên trong tổ đang dùng phiếu học tập theo những cách nào, và họ thấy điều gì cản trở? |
| Bàn giao ca đêm cho đỡ sót việc | Là mong muốn, chưa xác định điều cần tìm hiểu | Điều dưỡng trẻ trải qua buổi bàn giao ca đêm như thế nào, và những thông tin nào hay bị sót? |
Để ý cột cuối: mỗi câu hỏi đều trả lời được bằng dữ liệu, và câu trả lời có ích cho cơ quan dù kết quả ra sao. Đó là dấu hiệu của một đề tài lấy từ công việc mà vẫn là nghiên cứu. Giải pháp cho việc cơ quan muốn, nếu có, sẽ đi ra từ câu trả lời ở chương kiến nghị.
Nếu cơ quan giao sẵn cho bạn một việc và muốn bạn làm luôn thành luận văn, hãy làm bước viết lại này cùng người hướng dẫn trước khi đăng ký. Việc cơ quan cần và câu hỏi luận văn trả lời có thể trùng nhau phần lớn, nhưng không phải lúc nào cũng trùng hết.
Khi đề tài là thử một thay đổi ngay trong đơn vị
Một dạng hay gặp ở học viên cao học: bạn đề xuất một thay đổi trong công việc của mình, áp dụng thử, rồi đánh giá kết quả. Giáo viên thử một cách tổ chức giờ học mới ở lớp mình, điều dưỡng trưởng thử một cách bàn giao ca, kỹ sư thử một lịch bảo trì mới. Dạng đề này rất gần thực tế, nhưng có thêm hai rủi ro so với đề chỉ quan sát và mô tả.
Rủi ro thứ nhất là bạn vừa là người làm thay đổi, vừa là người chấm kết quả của nó. Ai cũng muốn thấy việc mình làm có hiệu quả. Cách giảm: định trước, trước khi áp dụng, bạn sẽ đo cái gì, đo lúc nào, và điều gì sẽ được coi là không có thay đổi. Ghi những điều này vào đề cương, để sau đó không chỉnh tiêu chí cho vừa với kết quả.
Rủi ro thứ hai là người tham gia không thể tự do từ chối, vì thay đổi diễn ra trong công việc hằng ngày của họ. Học sinh trong lớp bạn dạy, đồng nghiệp trong ca bạn quản lý đều ở vị trí khó nói không. Đề dạng này thường cần xem kỹ quy định đạo đức nghiên cứu của trường và có khi phải qua hội đồng đạo đức hoặc ý kiến của khoa trước khi bắt đầu.
Nếu chưa chắc mình xử lý được hai rủi ro này trong thời gian luận văn, có một cách lùi an toàn hơn: nghiên cứu mô tả vấn đề và các yếu tố liên quan trước, để thay đổi thử làm hướng đề xuất ở chương kiến nghị.
Giữ cho luận văn không thành báo cáo công tác
Đề tài tại nơi làm việc hay trượt sang một dạng khác: báo cáo công tác dài, mô tả kỹ đơn vị, kể lại các việc đã làm và kết thúc bằng đề xuất. Hội đồng sẽ hỏi: câu hỏi nghiên cứu là gì, dữ liệu nào trả lời nó, bạn phân tích thế nào. Một báo cáo công tác không có ba thứ đó.
Cách giữ: viết câu hỏi nghiên cứu ra một tờ riêng và dán ở chỗ làm việc. Mỗi khi định viết thêm một đoạn mô tả đơn vị, tự hỏi đoạn này giúp trả lời câu hỏi nào. Phần giới thiệu đơn vị chỉ cần đủ để người đọc hiểu bối cảnh; phần lớn dung lượng dành cho dữ liệu và phân tích.
Một phép thử nhanh khi đọc lại bản nháp: lấy một trang bất kỳ và hỏi trang đó đang mô tả công việc, hay đang trình bày dữ liệu để trả lời câu hỏi. Nếu phần lớn các trang thuộc loại đầu, quyển của bạn đang nghiêng về báo cáo công tác. Cách kéo lại là quay về bảng câu hỏi và dữ liệu đã thu, rồi cắt bớt phần kể việc.
Việc làm trong tuần: điền bảng cân nhắc, nói chuyện riêng với người có quyền cho phép ở đơn vị, viết lại việc cơ quan cần thành câu hỏi nghiên cứu theo mẫu ở trên và gửi người hướng dẫn xem. Đọc quy chế của trường về đề tài thực hiện tại cơ quan đang công tác, nếu có. Thư xin phép chính thức, cách xin đồng ý từng người, cách khai vai kép và giữ ẩn danh khi viết sẽ cần chuẩn bị riêng trước khi bắt đầu thu dữ liệu.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan giao sẵn một việc thì có nên lấy luôn làm đề tài luận văn không?
Có thể, nếu viết lại được việc đó thành một câu hỏi nghiên cứu có dữ liệu trả lời và hợp với yêu cầu của chương trình. Bàn với người hướng dẫn trước khi đăng ký, vì việc cơ quan cần và câu hỏi luận văn trả lời không phải lúc nào cũng trùng hết.
Phỏng vấn nhân viên dưới quyền mình có được không?
Không bị cấm chung, nhưng rủi ro lớn vì họ khó từ chối và khó nói thật. Nên cân nhắc đổi nhóm người tham gia, nhờ người không có quan hệ quản lý thu dữ liệu, hoặc dùng phiếu ẩn danh. Hỏi người hướng dẫn và quy định đạo đức nghiên cứu của trường.
Đơn vị muốn xem kết luận trước khi nộp thì có nên đồng ý không?
Có thể cho đơn vị xem để góp ý về sự kiện và về thông tin cần che. Nhưng nên thoả thuận từ đầu rằng kết luận do bạn đưa ra dựa trên dữ liệu. Sửa kết luận theo ý đơn vị trái với dữ liệu là làm sai lệch kết quả nghiên cứu.
Có nên ghi tên cơ quan mình trong luận văn không?
Tuỳ thoả thuận với đơn vị và quy định của trường. Nhiều trường hợp nên dùng cách gọi chung như một nhà máy thực phẩm ở một tỉnh, kèm mô tả đủ đặc điểm để người đọc hiểu bối cảnh. Ghi tên thật thì cần đơn vị đồng ý bằng văn bản.
Đổi việc giữa lúc làm luận văn thì đề tài có phải đổi không?
Không nhất thiết, nếu dữ liệu đã thu đủ hoặc đơn vị cũ vẫn đồng ý cho tiếp tục. Vì vậy nên thu dữ liệu có sẵn càng sớm càng tốt và có thoả thuận bằng văn bản. Nếu không thể tiếp tục, trao đổi với người hướng dẫn và làm theo thủ tục đổi đề của trường.
Làm đề ở nơi mình làm việc có bị coi là thiếu khách quan không?
Hội đồng thường không cấm, nhưng sẽ hỏi bạn đã làm gì để giảm thiên lệch. Ghi ra niềm tin sẵn có của mình, tìm cả dữ liệu có khả năng cho thấy điều ngược lại, mô tả rõ vị trí của mình trong phần phương pháp. Nói thẳng vị trí của mình trong đề tài giúp luận văn đứng vững hơn khi bị hỏi.